Vísir - 14.11.1977, Blaðsíða 11

VTSIR
Mánudagur 14. nóvember 1977
n
ÞER KENNINGA FJOLD
Ein tilgáta um uppruna
hagf ræðikenninga er sú, að
þær verði yfirleitt til á
erf iðleikatímum vegna
þess að ef nahagsvandamál
séu mönnum hvatning til
að hugsa um hagfræði.
Einmitt á slíkum tímum
vaxi merkir hagfræðingar
úr grasi.
Davíð Ricardo einn af
merkustu frumherjum
fræðanna var verðbréfa-
sali sem sökkti sér niður í
efnahagsvandamál Breta
um næstsíðustú aldamót en
þá áttu þeir i styrjöldum
við Frakka, Keynes
lávarður, sem öðrum
fremur hefur mótað hag-
fræði á 20. öld, á að hafa
sett fram kenningu sína
sem svar við heims-
kreppunni miklu.
ótrúlega næmur skilningur
Nýlega sagöi enskur blaöa-
maöur i blaöi sinu The Guardian,
aö vandamál atvinnulifsins i
Bretlandi undanfarin ár hafi gert
almenna borgara að áhugamönn-
um um hagfræöi. Nefndi hann
dæmi þessu til stuönings.
Islenska hagkerfið er hiö
óstööugasta i Evrópu. Sé ofan-
greind tilgáta rétt hljótum við Is-
lendingar aö eiga fleiri hag-
fræöinga en nokkur þjóð önnur i
Vesturálfu (og þótt viðar væri
leitað) miðað viö fólksfjölda. Þaö
er ómaksins vert aö lita i kringum
sig og sjá hvort tilgátan fær
staöist. Margt bendir til að hún
geri þaö.
V""" '
Dr. Þráinn Eggertsson
lektor skrifar um hag-
fræðiáhuga almenn-
ings og verðbólguræð-
ur stjórnmálamanna
og segir að þótt kenn-
ingarnar bómstri séu
litlar líkur á því að við
losnum á næstu árum
úr viðjum einhæfs at-
vinnulífs eða tekjur út-
flutningsatvinnuveg-
anna verði jafnaðar
með öflugum sjóðum.
I fyrsta lagi viröist almenning-
ur hérlendis hafa öðlast ótrúlega
næman skilning á leiöum til aö
græöa á verðbólgu eöa a.m.k.
foröast tjón af hennar völdum.
Verðbólgugróöi fæst meö þvi aö
taka óverötryggð lán gegn lágum
vöxtum og festa lánsféö i verð-
tryggöri eign. Ekki eiga allir kost
á ódýrum lánum en útreikningar
og vangaveltur almennra borg-
ara bera vott um mikla reiknilist
og innsýn i flókinn heim fjármál-
I dagblöðum landsmanna úir og
grúir af hagfræöiritgerðum eftir
fólk, sem er sjálfmenntaö i þess-
um fræðum. Þar eru rædd hin
flóknustu vandamál og settar
fram margvislegar lausnir á
erfiöleikunum i efnahagsmálun-
um. Aö frátöldum fréttum á út-
siöum virðist t.d. efnisval Dag-
blaösins ráöast af skrifum þess-
ara áhugamanna, hagkeöjum
þeirra, auölindaskatti og her-
rentu.
Fyrirlestrar um auöfræði í
kaupbæti
Nýlega var útvarpaö frá Al-
þingi stefnuræðu forsætis-
ráöherra og umræöum um hana.
Nokkrum dögum siðar komu for-
menn þingflokkanna fram i sjón-
varpsþætti. Bæöi i útvarpi og
sjónvarpi snerist ræöan nær ein-
göngu um hagfræöi og efnahags-
mál.
I útlöndum, þar sem ég þekki til
eru ræður ráðherra og þing-
manna um ástand og horfur i
efnahagsmálum þunnar veiting-
ar, einkum ef málinu er beint til
almennings. Þar örlar ekki á
hagfræðikenningum og tölur eru
helst ekki nefndar. Talað er um
að fólk hafi þaö gott/slæmt, aö
vel/illa sé stjórnað og nú þurfi aö
herða mittisólina. Forráöamönn-
um strandríkja veröur tiörætt um
siglingu þjóöarskútunnar.
Þetta heyrist allt á Alþingi Is-
lendinga en i kaupbæti fáum viö
fyrirlestra i auöfræöi og kraum-
andi talnasúpu. Yfirleitt eru flytj-
endur lögfræöingar eða bændur.
Einstaka sinnum hefur hag-
fræöinga rekiö á fjörur Alþingis,
en þá tekur fljótlega út aftur.
Næsta þing mun liklega enginn
slikur sitja nú þegar Gylfi Þ.
Gislason prófessor hefur ákveöið
að gefa ekki kost á sér aftur.
Mestur skilningur á af-
leiðingum verðbólgu
Yfirleitt viröist vera lang-
mestur almennur skilningur á af-
leiöingum veröbólgu. Um þaö
málefni geta þingmenn og
reyndar flestir landsmenn haldiö
ágætan hálftima fyrirlestur.
Þekkingu er mest ábótavant,
þegar fjallaö er um samhengi
heildarstærða efnahagslifsins. Sú
skoðun viröist t.d. vera nokkuö
útbreidd hjá þingi og þjóö aö unnt
sé'aö hækka laun almennt um nær
30% án þess aö aukinn launa-
kostnaður þurfi aö hafa áhrif á
verölag.
I þingliði er hagspekinni órétt-
látlega dreift. Ræöa Magnúsar
Torfa Ólafssonar i útvarpi frá Al-
þingi bar vott um mjög gott vald á
hinum ömurlegu visindum, þjóö-
megunarfræöinni. Annar stjórn-
málamaður, formaður eins
minnsta þingflokks i heimi var
spurður aö þvi i sjónvarpi hvaöa
ráö hann heföi gegn veröbólg-
unni. Þingmaðurinn taldi vænleg-
ast aö auka framkvæmdir i kjör-
dæmi sinu og loka Háskóla
íslands.
Erfitt er að láta ekki sann-
færast!
Fáir þingmenn eru mælskari og
lagnari stjórnmálamenn en for-
maður þingflokks Alþýöubanda-
lagsins. Hann flutti i sjónvarpi
bráöskemmtilegan pistil um
frumorsakir veröbólgunnar sem
hann taldi einkum vera gengis-
fellingu, gengislækkun, gengissig
og gengisleiðréttingu. Gjald-
skrárhækkun hjá opinberum aöil-
um og hækkun skatta var einnig
nefnd.
Fyrir þessu voru færö rök af
svo mikilli innlifun aö erfitt var
aö láta ekki sannfærast. Hugsiö
ykkur, stjórnvöld þykjast vera
verndarar sparifjáreigenda og
hækka bankavexti um 4% en láta
svo gengið siga um 12% þrisvar
sinnum meira og þurrka allt út.
En þá minnumst viö þess aö i
staö gengislækkunar er aöeins ein
leiö framkvæmdanlegþegar rétta
þarf við hag útflutningsiðnaðar-
ins aö leggja á þunga skatta og
greiöa útflutningsbætur á sjávar-
vöru. Ekki er sá kostur betri.
Daglega nýjar kenningar
Nær daglega lesum viö I blöö-
um eða heyrum á mannfundum
nýjar kenningar um orsakirverö
bólgunnar Islandi. Margar eru
þessar kenningar af félagslegum
eöa sálfræöilegum toga spunnar.
Oft er sagt, aö veröbólgan stafi af
græögi okkar landsmanna og fá-
nýtu lífsgæðakapphlaupi. Græögi
mun samkvæmt þessari tilgátu
hafa aukist mjög á árinu 1974 og
enn meira 1975. 1 fyrra mun hafa
dregiö nokkuö úr græögi og einnig
á fyrri hluta þess árs, en nú undir
lok ársins er græögin stjórnlaus.
Aörir kalla á harkalegar aö-
geröir. Yfirleitt er ekki tekiö fram
hvaöa aögeröir er um aö ræöa aö
öðru leyti en þvi aö þær veröa aö
vera sársaukafullar. Stundum
blikar á hnifinn og talað er um
skuröaögerð (væntanlega án
svæfingar)
Ekki er þvi aö neita að kenning-
arnar eru fjölbreyttar og
skemmtilegar. Litlar likur eru
samt á þvi að við munum á næstu
árum losna úr viöjum einhæfs at-
vinnulifs eöa að tekjur út-
flutningsatvinnuveganna veröi
jafnaðar meö öflugum sjóöum.
En á meöan blómstra
kenningarnar. Þ.E.
í MISHEPPNAÐAN OPINBERAN
A ÁFRAMHALDI
sköttuninni til eigin uppbygging-
ar og sé þvi afstaöan sprottin af
hreinni eigingirni og aumingja-
skap.
Er auðlindaskatturinn
nauðsynlegur?
I flestum mótbárum gegn hug-
myndinni sem fjallað er hér um
felst nokkurt sannleikskorn. Ef
skatturinn er nauösynlegur, hlýt-
ur hann því aö hafa afgerandi rök
með sér. Skortur á fylgjendum
byggist fyrst og fremst á þvi aö
fólk hefur ekki skynjaö hinar já-
kvæöu hliöar á skattinum og hef-
ur bitiö sig i einhver smáatriöi
sem mæla gegn honum. Helstu
meörök eru eftirfarandi:
Unntað
stjórna veiðum
1. Meö sölu á leyfum til fisk-
veiða er unnt aö stjórna veiöum
þannig, aö hámarksafli veröi tek-
inn á ári hverjuaf hverjum fisk-
stofni. — — Eins og kunnugt er,
er td. -þorskafli miklu minni en
hann getur orðið vegna ofveiöi og
hið sama á viö um sóldveiði.
Veiðitækni er oröin svo mikil, aö
unnt er aö þurrka upp alla helstu
fiskstofna. Kjarni málsins er sá,
aö takmarka þarf mjög aðgang
fiskiskipa að veiöum, þ.e. veita
þarf leyfi til veiöanna. Segja má,
aö takmárka mætti véiðarnar

Dr. Jónas Bjarnason
skrifar um auðlinda-
skatt og segir m.a., að
hann muni fremur
stuðla að heilbrigðu
einkaframtaki i sjáv-
arútvegi en núverandi
ástand.
með þvi að úthluta leyfum
eftir einhverjum reglum án
þess að taka gjald fyrir. Þessi
leið myndi hafa i för með sér svo
mikinn pólitiskan þrýsting á viö-
komandi ráöuneyti, að engar lik-
ur eru á því, að islenskt stjórn-
kerfi standist þann þrýsting. Aö
fá úthlutað einu leyfi fyrir einn
skuttogara i eitt veiöitimabil mib-
aö við aö fiskstofnar hafi rétt sig
við, jafngildir ef til vill tugum
milljóna króna. Aö hugsa sér, já
eða nei, frá ráöherra vegna eins
skips jafngildir tugum milljóna.
Vald ráðherra væri þá aöeins
sambærilegt viö vald keisara
Rómar, þegar þeir ákváöu hverj-
ir máttu lifa og hverjir áttu aö
deyja. — Reyndin mun veröa sú,
aö of mörg skip munu fá að veiöa,
og afli veröur minni en hann
mestur getur orðiö.
Rekstrarkostnaður
og f járfesting
í lágmarki
2. Með sölu á leyfum næst eðli-
leg stjórnun á fjölda veiöiskipa
þannig, aö reksturskostnaöur og
fjárfesting I fiskiskipum veröa i
lágmarki.þ.e. ekki þarf fleiri skip
en nauðsynlegt er til „aflatökunn-
ar”, en fiskveiöar hafa smám
saman breytst úr veiöimennsku
yfir i „fisktöku”. Menn lita ef til
vill meö trega á þessar breyting-
ar, en horfast veröur i augu viö
staðreyndir. Til þess hefur veiði-
sókn aðallega veriö stjórnað meö
fyrirgreiðslu og leyfisveitingum
til skipakaupa, þ.e. alveg 'frá
öfugum enda með þeim af-
leiðingum, sem allir þekkja.
Fiskiskipaflotinn er um þaö bil
helmingi of stór miöað viö þau
verkefni, sem hann hefur aö
sinna, og veruleg ofveiöi hefur átt
sér stað. Sumir halda þvi aö visu
fram, að nægileg verkefni séu til
handa okkar stóra flota meö þvi
aö beina veiöunum að áöur ónýtt-
um eöa vannýttum fisktegundum.
Viö núverandi aðstæöur er þaö al-
rangt, og ákaflega óskynsamlegt
er að eiga skip og geyma til aö
sinna einhverjum framtiöarverk-
efnum. Þegar verkefnin mynd-
ast, er nægur timi til aö kaupa
skip.
Allar aðrar stjórnunaraöferöir,
sem byggjast á takmörkunum á
veiöiafköstum meö lokunum
svæða, kvótum, tæknitakmörkun-
um og fl. eru fremur gagnslitlar
og draga ekki úr útgeröarkostn-
aði. •
Sjávarútvegur af lögu-
færtil iðnaðar
3. Meö sölu á veiöileyfum næst
skattlagning á sjávarútvegi, sem
stjórnar honum til meiri hag-
kvæmni og arögjafar en nú er, og
gerir hann aflögufæran til upp-
byggingar annarra atvinnugreina
eins og t.d. almenns iðnaöar og
nýjunga i fiskiönaöi. Þetta atriöi
mun standa i mörgum. Þess ber
þó aö gæta, aö vissulega hefur
sjávarútvegur veriö skattlagöur
á mörgum undanförnum árum,
og velgengni i sjávarútvegi hefur
staöið undir uppbyggingu i öðrum
atvinnugreinum. Skattlagningin
hefur bara ekki verið augljós, en
hún hefur verið i formi
rangskráningar gengis (tekjur
fást með tollum af innflutningi),
útflutningssjóðs og með fleiri
leiðum. Gengið hefur lengst af
verið skráð með þarfir fiskvinnsl-
unnar í huga hverju sinni. Þær
sveiflur sem af þessu hljótast og
verðbólga meðtalin gera alla
skynsamlega iönþróun ómögu-
lega svo ekki sé meira sagt.
Með hliösjón af þvi, að fiski-
miöin eru stærsta auölind lands-
ins og engin önnur atvinnugrein
mun standast samanburö. viö
sjávarútveg , veröur aö skatt-
leggja veiöarnar. Annars mun
hámarksaíli aldrei nást og
stööugt veröur of stór fiskiskipa-
floti notaður, öllum til tjóns þegar
til lengra tima er litiö. tltgeröin
breytist smám saman yfir i mis-
heppnaöan opinberan rekstur
meö núverandi áframhaldi. Auö-
lindaskattur mun þvi fremur
stuðla aö heilbrigöu einkafram-
taki en núverandi ástand. Þótt
umrædd sköttun yröi tekin upp,
þýöir þaö ekki endilega aukningu
á skattlagningu á sjávarútvegi
fyrst i staö, enda viröist sjávarút-
vegur nú tæpast vera aflögufær.
Hér hefur ekkert veriö fjallaö
um framkvæmd á skattlagningu
á fiskveiöum, en hún er vissulega
ekki laus við vandamál. I megin
dráttum yrði aö ákveöa fyrirfram
hversu margar sóknareiningar á
aö leyfa I hvern fiskstofn. Siöan
mætti ákveöa lágmarksverö leyfa
og bjóöa þau siöan upp skv.
venjulegum reglum. Meö lægri
gengisskráningu islensku krón-
unnar fengist hærra verb fyrir
útfluttar afurðir, og þannig gæti
sjávarútvegur staðið undir
greiðslu á veiðileyfum.
Búast mætti við, að umrædd
hugmynd heföi nokkur áhrif i þá
veru, að gæði landaðs afla minnk-
uðu frá þvi sem nú er. Meö hliöar-
ráðstöfunum eins og t.d. auknum
verðmun á afla eftir gæöum
mætti vinna gegn óheppilegum
áhrifum af þvi tagi.