Morgunblaðið - 19.09.2001, Qupperneq 22

LISTIR
22 MIÐVIKUDAGUR 19. SEPTEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Í SÍÐUSTU viku hóf nýr djass-
klúbbur göngu sína. Ormslev nefnist
hann í höfuðið á helsta djassleikara ís-
lenskrar djasssögu; Gunnari Ormslev
saxófónmeistara. Ætlun klúbbsins er
að kynna tilraunadjass og framsækna
djasstónlist og að því leyti er nafnið
vel valið, því þótt framúrstefnutónlist
hafi verið Gunnari framandi, utan
hvað hann lék stundum á slagverk í
Musica Nova, veitti hann nýjum
straumum inn í íslenskan djass er
hann fluttist hingað frá Danmörku.
Sænski píanistinn Sten Sandell var
fyrsti gestur Ormslevs og hélt tvenna
tónleika. Þá fyrri í Norræna húsinu,
þarsem hann þandi rödd og raftól, og
þá seinni í Norræna húsinu þarsem
hann lék á píanó og raulaði eilítið með.
Tónleikarnir í Norræna húsinu hóf-
ust á djassverkefni Curvers; spuni
með plötuspilara. Í upphafi síendur-
tekið stef einsog ófullburða riff og
reglulegir smellir er minntu á risp-
urnar á tíutommu Armstrong plöt-
unni hans Tryggva Ólafssonar frá
Town Hall tónleikunum sögufrægu.
Þegar Tryggvi fékk tónleikana á
nýrri tólftommu plötu fannst honum
alltaf eitthvað vanta. Kunnugleg
djassstef hljómuðu óhrein í þessum
spuna skífuþeytisins, en nái þau til
nýrra hlustenda er það hið besta mál.
Hrafn Ásgeirsson og Davíð Þór
Jónsson voru næstir á dagskrá og eft-
ir að hafa grautað í strengjum í upp-
hafi upphóf Davíð Þór rómantískan
óð og um skeið hélt ég hann ætlaði að
fara að músísera norska þjóðsönginn.
Sem betur fór var sá ótti minn
ástæðulaus og Hrafn gekk framfyrir
skjöldu blásandi í tenórinn mjúklega.
Þetta var allt ósköp sætt en í seinni
hluta verksins rufu sakkatóstrófur
sheppískan Websterismann en píanó-
ið of evrópskt í impressjónisma sínum
tilað keyra saxinn áfram. Samt var
gaman að heyra drengina og vonandi
eiga þeir eftir að spinna sem frjálsast
saman sem lengst.
Síðasta atriði kvöldsins var Met-
rika Akustika píanistans Sten Sand-
ells. Þetta er fautapíanisti og var svo
sannarlega þess virði að berja eyrum.
Hann spannar allan skalann í spuna
sínum. Ýmsir nefna gjarnan Paul
Bley og Morton Feldman, en fljótlega
er tónaflæði hans braust fram í þykk-
um hljómavefum fannst mér hann
ekki síður skyldur Lennie Tristano.
Sama óstöðvandi sköpunarástríðan
þarsem ferskar hugmyndir skjóta
upp kollinum í sífellu. Sandell fór um
víðan völl í leik sínum. Frá Spáni yfir
Balkanskagann í austurátt og alltí
einu heima í Svíþjóð áðuren hann hóf
að rymja og hélt í höllu dofrans.
Cecil Taylor kom stundum uppí
hugann er hlustað var á tónlist Sand-
ells og ekki síður við að sjá hann.
Hvernig hann lyfti höndum snöggt
eða kippti að sér. En hver getur
spunnið djasspíanó á frjálsan hátt
undir áhrifum nútíma tónskáldatón-
listar án þess að minna á Taylor? Svo
söng Sandell einsog Garðar Hólm og
lék undir taylorískt áðuren ljúfsár
laglína af bestu poppætt hljómaði.
Sandell mun sjá um tónlistina í
Beðið eftir Godot, sem sýnt verður í
Borgarleikhúsinu. Beckett og Sand-
ell. Það hlýtur að vera kokteill sem
bragð er að.
Frjálst djassflæði
DJASS
N o r r æ n a h ú s i ð
Curver, spuni með plötuspilara;
Hrafn Ásgeirsson tenórsaxófón og
Davíð Þór Jónsson píanó; Sten
Sandell píanó og rödd.
Miðvikudagskvöldið 12.9. 2001.
ORMSLEV-KLÚBBURINN
Vernharður Linnet
MEÐ sverð gegnum varir er
titill á úrvali ljóða Jóhanns
Hjálmarssonar sem væntan-
legt er frá JPV-útgáfu. Þröst-
ur Helgason, umsjónarmaður
Lesbókar Morgunblaðsins,
hefur valið ljóðin og skrifar
formála að úrvalinu.
Jóhann Hjálmarsson var
aðeins sautján ára þegar hann
gaf út fyrstu ljóðabókina,
Aungull í tímann, árið 1956,
og nýjasta bókin, Hljóðleikar,
kom út í fyrra. Alls hefur Jó-
hann gefið út sextán ljóða-
bækur og birtast ljóð úr þeim
öllum í úrvalinu. Í kynningu
um bókina segir að ljóðunum
sé ætlað að sýna þróun og
samfellu í skáldskap Jóhanns;
„Hugmyndarót æskuljóðanna,
súrrealísk og tilvistarleg ljóð
sjöunda áratugarins, „opna
ljóðið“ svokallaða á þeim átt-
unda, og ljóðræn og knöpp
ljóð níunda og tíunda áratug-
arins, oft afar persónuleg og
jafnvel myrk. Ljóðstíllinn er
ávallt leitandi og stundum
þverstæðukenndur. Skáldið
glímir við að orða sínýjan tím-
ann; nútímann og eftirtímann,
og tímann sem „er líklega
annars staðar“, eins og segir í
ljóðinu „Tíminn“ sem birtist í
einni bestu bóka Jóhanns,
Marlíðendum.“
Jóhann Hjálmarsson er
fæddur 2. júlí 1939 og hefur
verið blaðamaður og bók-
mennta- og leiklistargagnrýn-
andi á Morgunblaðinu undan-
farna fjóra áratugi. Hann
hefur og ritað ótal greinar um
menningarmál, stjórnað bók-
menntaþáttum í útvarpi og
verið í dómnefnd bókmennta-
verðlauna Norðurlandaráðs.
Ljóðaúrval
Jóhanns
Hjálmars-
sonar
væntanlegt
Jóhann
Hjálmarsson
STEINN Steinarr hyllti Þorvald Skúlason í
frægum ritdómi, í Helgafelli, árið 1942, með því að
segja hann vera ævintýri nútímans á sviði íslenskra
lista. Svo hrifinn var Steinn af myndum Þorvalds að
hann gat með engu móti lýst því með viðunandi
hætti hvar raunveruleg gæði þeirra lágu, heldur
sagði þær búa yfir einhverjum dularfullum töfrum
sem verki stundum á skoðandann sem sterkt vín.
Að vísu nefnir Steinn að Þorvaldur sé gæddur
máttugri lit- og formgáfu; að myndir hans séu
hvorki fallegar né ljótar, og list hans einkenni hið
einfalda og sterka. En ef kafað er ofan í þessa lýs-
ingu er lesandinn varla mikið nær sanninum því al-
mennar lýsingar af þessum toga gætu átt við svo
margar aðrar myndir og listamenn. Þegar öll kurl
koma til grafar er það augljós hrifning Steins, frem-
ur en lýsing, sem tryggði Þorvaldi vegsemd, því
skrifað stendur að ávinni mikill listamaður sér að-
dáun annars mikils listamanns séu það meðmæli
allra meðmæla.
En hverjir voru þá þessir töfrar sem Steinn var
að reyna að koma orðum að og virkuðu ölvandi á
skynjun manna? Trúlega eru það sömu töfrarnir og
þeir sem enn búa í verkunum og lýsa sér svo oft í
tvöföldu sjónarspili. Umgjörðin – heildarskipanin –
er í mjög hófstilltu jafnvægi, gjarnan sett saman af
mettuðum gráum, brúnum og bláum tónum þar
sem ríkir jöfn birta líkt og væri á sólarlausum degi.
Töfrarnir koma hins vegar með ákveðnum form-
hlutum sem Þorvaldur málaði í mun skærara ljósi,
eins og geislum sólarinnar hefði tekist að brjóta sér
braut gegnum skýjaþykknið og gylla ákveðna hluta
flatarins.
Með þessu tókst honum að skapa sérstakt and-
rúmsloft, líkast því að náttúruleg birta þrengdi sér
inn í annars tilbúið svið. Þessum sérstæða anga af
raunverulegri upplifun í lit og ljósi tókst Þorvaldi að
varðveita í verkum sínum, jafnvel eftir að þau voru
orðin fullkomlega óhlutlæg. Slík sérkenni hitta
augu áhorfandans með nærgöngulum hætti og geta
valdið geðbrigðum áþekkum þeim sem snögg skipti
milli dúr og moll í díatónskri tónlist framkalla. Það
mætti kalla þau lífið í listinni.
Þessi leikni sýnir hve vel Þorvaldur skildi virkni
listarinnar. Hann vissi að heildin þarf að vera lát-
laus og pottþétt. En hann vissi líka að töfrar mynda
eru fólganir í eilitlum frávikum frá heildarsamræm-
inu – óvæntum áherslum – sem skekja heildina og
bregða á hana öðru ljósi, rétt eins og sólargeislinn
serm brýst í gegn.
Listasafn Íslands á einkar heildstætt og gagn-
merkt safn af verkum eftir Þorvald, allt frá þriðja
áratugnum þegar hann hélt sína fyrstu einkasýn-
ingu til níunda áratugarins, þegar hann lést. Flest
búa þessi verk yfir áðurnefndum töfrum sem gagn-
tóku Stein og virka enn svo fersk að undrum sætir.
Hvort sem um er að ræða fígúratífa tímabilið, fyrir
og eftir heimkomu Þorvalds í stríðsbyrjun, Cobra-
tímabilið á ofanverðum fimmta áratugnum, geo-
metríska tímabilið á sjötta áratugnum, eða ljóð-
ræna abstrakttímabilið á sjöunda, áttunda og ní-
unda áratugnum, þá er eins og í verkum Þorvalds
búi ætíð sérstæð birtuskil á mótum skins og skúra,
eða dags og nætur. Þessi einkenni hvísla tilfinn-
ingaþrunginni merkingu að áhorfandanum svo að
honum finnst hann vera að uppgötva ákveðið nátt-
úrufar – ytra sem innra – í fyrsta sinn.
Nú er bara að drífa sig á þessa ágætu sýningu og
deila hinum áfengu áhrifum með Steini heitnum.
Sennilega eru þau orðin töluvert kröftugri nú en
fyrir sextíu árum, þegar skáldið lét frá sér ritdóm-
inn góða.
Töfraljóminn thorvalski
Morgunblaðið/Halldór B. Runólfsson
Kona að lesa, frá 1938. Eitt af fígúratífum
öndvegisverkum Þorvalds Skúlasonar á sýn-
ingunni í Listasafni Íslands.
MYNDLIST
L i s t a s a f n Í s l a n d s
Til 7. október. Opið þriðjudaga
til sunnudaga frá kl. 13–16.
MÁLVERK
ÞORVALDUR SKÚLASON
Halldór Björn Runólfsson
TÓNLEIKAR með frumsömdum
verkum eftir Önnu S. Þorvaldsdótt-
ur verða annað kvöld kl. 20:30 í Dóm-
kirkjunni. Flutt verða einleiks- og
tvíleiksverk, samin á síðastliðnum
tveimur árum. Flytjendur eru Anna
S. Þorvaldsdóttir (selló), Arnbjörg
H. Valsdóttir (söngur), Gyða Valtýs-
dóttir (selló), Helgi Hrafn Jónsson
(básúna), Magnea Gunnarsdóttir
(söngur) og Oddný Sturludóttir (pí-
anó). Anna er nemandi við tónsmíða-
deild Listaháskóla Íslands.
Verk tón-
smíðanema í
Dómkirkjunni
Í SNEGLU listhúsi stendur yfir
gluggasýning og eiga þar verk lista-
konurnar Áslaug Saja Davíðsdóttir
textílhönnuður, Guðný Jónsdóttir
glerlistakona og málari og Sesselja
Tómasdóttir listmálari. Þær eru all-
ar nýir meðlimir Sneglu.
Snegla er á horni Klapparstígs og
Grettisgötu. Sýningin stendur til 6.
október.
Nýir listamenn
í Sneglu
♦ ♦ ♦