Lesbók Morgunblaðsins - 29.12.2001, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 29.12.2001, Blaðsíða 7
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 29. DESEMBER 2001 7 U NDANFARIN ár hefur orð- ið mikil breyting á því hvernig tónlist verður til, bæði á lagasmíðunum sjálf- um og upptöku, útgáfu og dreifingu á tónlist. Svo er löngu komið að ekki þarf að vera fullnuma í hljóðfæra- leik til að búa til lög og taka upp, því tölvu- tæknin gerir mönnum kleift að setja saman tónlist án þess að kunna á hljóðfæri eða þekkja haus eða sporð á tónbilum, tóntegundum eða hverskyns tónrænu. Að sama skapi geta menn síðan tekið tónlistina upp jafnharðan og hún verður til án þess að hafa nema tiltölulega ódýran búnað í heimilistölvunni, brennt síðan á disk eftir þörfum, smíðað umslag, prentað út á ódýrum litaprentara og gefið út. Ekki þarf að kosta milljónum í upptökur og útsetningar, framleiðslu og prentun og skatturinn fær ekki neitt; sannkallaður heimilisiðnaður. Þessa sá og stað á árinu; sennilega hefur á þriðja tug tónlistarmanna gefið út diska út með þessum hætti og örugglega tugir sem létu lítið á sér kræla, seldu sínum nánustu og vinum. Ógetið er þeirra sem létu sér nægja að dreifa tónlist sinni yfir Netið. Byltingin er hafin og ekki verður aftur snúið. Ár samruna Æ meira ber á því að tónlistarform séu að renna saman, að hefðbundin tilrauna rokk- og danstónlist hafi á sér yfirbragð sígildrar tón- listar og/eða nýti sér þætti úr hefðbundinni klassík til að skapa eitthvað nýtt. Á liðnu ári hefur þá þróun oft borið á góma þegar fjallað er um helstu tónlistarmenn okkar nú um stundir, sama hvaða kvarði er lagður við, Björk Guðmundsdóttur og Sigur Rós. Sigur Rós er gott dæmi um hljómsveit sem er með skírskotun langt út fyrir sinn hefðbundna áheyrendahóp sem menn spáðu fyrirfram að væri nokkur hundruð manna hér á landi og einhverjar þúsundir erlendis (þess má geta að í Evrópu hafa selst af síðustu plötu Sigur Rós- ar um 300.000 eintök). Vegur hljómsveit- arinnar fór vaxandi á árinu ytra og flestir þeir sem til hennar heyrðu hrifust af og gripu iðu- lega til hástemmdra lýsingarorða að lýsa tón- listinni. Ár Bjarkar Sigur Rós ferðaðist um heiminn á árinu með strengjasveit, en Björk Guðmundsdóttir gekk enn lengra á sínum tíma, því þarsíðustu plötu sína hljóðritaði hún með íslenskan strengja- oktett í aðalhlutverki í undirleik og á nýrri plötu hennar, Vespertine, sem hún sendi frá sér á þessu ári, voru strengir í hávegum og einnig kórsöngur. Á tónleikaferð til að kynna plötuna var Björk síðan með fullskipaða sin- fóníuhljómsveit og grænlenskan stúlknakór sér til halds og trausts, aukinheldur sem raf- tónlistarmenn skreyttu tónlistina takti. Á ferð sinni um heiminn hefur Björk lagt höf- uðáherslu á að leika í óperu- og tónleikahúsum til að tryggja sem bestan hljóm, en hún er líka öðrum þræði að má út hefðbundin skil á milli þess sem menn kalla gjarnan sígilda tónlist og dægurtónlist; undirstrika að skiptingin er hlaðin viðteknu gildismati sem skaðar hina svokölluðu sígildu tónlist meira en þá tónlist sem setja á skör lægra. Björk er klassískt menntuð, eins og það er kallað, þótt náms- ferillinn hafi ekki verið langur, og eftir því sem hún segir sjálf er henni jafn eðlilegt að hlusta á tilraunakennda nútímaklassík og tilrauna- kennda danstónlist. Tónlistarmenn dagsins í dag eru margir menntaðir, sumir með margar gráður og stig í klassísku námi, en kjósa engu að síður að leika tónlist sem þeim hefur iðu- lega verið kennt að fyrirlíta. Þeir hlusta á og búa til tilraunatónlist og noise, raftónlist og rokk, velta fyrir sér formum og lögmálum og reyna að brjóta allar reglur. Ár rappsins Fyrir alllöngu var alsiða að ungmenni og foreldrar þeirra hefðu gaman af sömu eða svipaðri tónlist, rokki sem sótti innblástur í tónlistarstrauma fyrri tíma. Þá kom rappið til bjargar, enda fá vopn betri í valdabaráttunni á heimilinu en hávær tónlist; nokkuð sem hefur nýst kynslóðum vel frá því rokkið nam land á Íslandi 1956. Rappáhuginn var talsverður hér fyrir nokkrum árum, en lítið bólaði á hljóm- sveitum, eða réttara sagt rappsveitum; það er ekki mikið um hljóma í rappinu, sem voru að vinna úr áhrifunum á við það sem gerðist í rokkinu. Víst voru nokkrar sveitir sem reyndu að komast sem næst því sem þær heyrðu, og tókst býsna vel sumum, en löng var biðin eftir því að til yrði nýtt íslenskt rapp. Eftir virðing- arverðar tilraunir ýmissa á undanförnum misserum sprakk svo allt út árið 2001; Af- kvæmi guðanna, XXX Rottweilerhundar, Messías, Sesar A og Skytturnar voru nokkrar af þeim sveitum sem létu á sér kræla á árinu og allir/allar nema ein sendu frá sér disk, sum- ar heimabrenndan með þrem til fjórum lögum sem seldur var í Hljómalind, en aðrir/aðrar geisladiska í fullri lengd með almennri dreif- ingu um land allt. Tónlistin á diskunum var ólíkrar gerðar og inntak texta ekki síður; ekki var bara að menn væri að yrkja um typpið á sér, sem er algengt og í sjálfu sér hið besta mál, heldur voru menn líka að glíma við til- ganginn með þessu streði öllu, mótsagnirnar sem mæta okkur við hvert fótmál, pólitísk álitamál og svo má telja. Framundan eru góðir rappdagar. Noise, raftónlist, rapp og rokk Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson „Hvað svo? og þeirri spurningu hefur ekki verið svarað.“ Á RIÐ 2001 hefur ekki verið ár byltinga eða stórfelldra breytinga í íslensku tón- listarlífi. Hins vegar má vel greina áframhald þró- unar sem hefur staðið yfir í nokkur ár, sem snýr annars vegar að tónlist- arsköpun og hins vegar að flutningi tónlistar. Margt bendir til að við stöndum enn á tíma- mótum í margvíslegum skilningi, og óhætt að segja að sjaldan hafi verið jafn spennandi að fylgjast með því hvert tónlistin leiðir okkur á nýrri öld. Á hverju ári má sjá talsverðar framfarir í tónlistarflutningi, og íslenskir tónlistarmenn verða æ betur menntaðir. Það má segja að það hafi verið lán, hvað margir hafa sótt nám til annarra landa, og borið hingað þá kunn- áttu og þekkingu sem best þekkist í útlönd- um. Gamalgrónir tónlistarhópar verða jafn- betri og sterkari á velli, og Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur verið sérstaklega lánsöm að ná góðum ungum hljóðfæraleikurum til liðs við sig, og er góður árangur hljómsveitarinnar tvímælalaust að miklu leyti því að þakka. Tónleikahaldarar standa betur að verki en áður var, og í ár hafa Salurinn í Kópavogi og Ýmir í Skógarhlíð sýnt að miklu skiptir að listrænir stjórnendur hafi umsjón með skipu- lagningu tónleikahalds og velji aðeins það besta sem í boði er til flutnings á tónleikum sínum. Sama gildir um þær tónlistarhátíðir sem haldnar eru á sumrin; þar hafa vandaður undirbúningur og fagleg vinnubrögð skilað frábærum tónleikum okkar bestu listamanna og erlendra gesta. Kammersveit Salarins var stofnuð á árinu og hafa tónleikar hennar hlot- ið afbragðs góða dóma. Tvennir tónleikar í Salnum eru meðal þess sem uppúr stendur á árinu; tónleikar Þórunnar Óskar Mar- inósdóttur víóluleikara í mars og tónleikar Bjarna Thors Kristinssonar bassasöngvara í september. Í Ými var ráðinn nýr listrænn stjórnandi á árinu, og fernir söngtónleikar þar, tónleikar í vor og í haust eru með því allrabesta sem hér heyrist á tónleikum. Sinfóníuhljómsveit Ísland missti aðalstjórn- anda sinn, Rico Saccani á árinu, ári áður en samningi hans við hljómsveitina átti að ljúka. Hljómsveitin stendur því á tímamótum; val á hljómsveitarstjóra er erfitt, og til hans þarf að gera meiri kröfur en gerðar voru þegar Saccani var ráðinn. Nýr hljómsveitarstjóri þarf að vera víðsýnn í tónlistarsmekk og þarf ekki síst að hafa vilja til að kynna sér ís- lenska tónlist og koma henni á framfæri. Ís- lenskir kórar hafa átt góðu gengi að fagna á árinu, og óvenju margir þeirra hafa hreppt verðlaun í samkeppni á erlendri grund. Ný- stofnaður stúlknakór Langholtskirkju, Grad- uale nobili, vann mikla sigra á þessu fyrsta starfsári sínu, fékk gríðargóðar viðtökur á tónleikum hér heima, vann til verðlauna í keppni á erlendri grund og hefur nú verið til- nefndur til Íslensku tónlistarverðlaunanna sem flytjandi ársins. Það verður að kallast góður árangur á einu ári. Íslenskir kórar njóta þess að mikið er samið af kórtónlist á Íslandi, og virðist það haldast í hendur, að því betri sem kórarnir verða, skapast meira úrval af góðri íslenskri kórtónlist. Í tónlistarsköpun virðist fátt nýtt vera að gerast. Tónlistin virðist vera sú listgrein sem lengst tekur að nema þá strauma og stefnur sem aðrar listgreinar eru farnar að hrærast í. Póstmódernisminn sem er að verða gam- aldags í öðrum listgreinum, – sérstaklega myndlistinni – er rétt svo farinn að nema lönd í tónlistinni. Þar sjást merki ýmiss konar tilrauna með samruna stíltegunda, afturhvarf til gamalla hefða og innleiðingu fjöltækni og margmiðlunar. Þó eimir eftir af módernisma tuttugustu aldarinnar og „erfiðu“ tónlistinni; jafnt hjá yngri tónskáldum sem eldri. En allt er viðurkennt og allt má, og fráhvarfið frá módernismanum hefur tekið á sig mynd mun „áheyrilegri“ tónlistar, jafnvel rómantískrar og tónskáld virðast ófeimin við að skapa það sem þykir „fallegt.“ Margt gott hefur komið fram í íslenskri tónlist á árinu; aðeins lítill hluti nefndur hér: Passía Hafliða Hallgríms- sonar samin í tilefni Kristnihátíðar; Requiem eftir Szymon Kuran sem vakti mikla athygli í vor; ...into That Good Night..., eftir John Speight sem frumflutt var á Háskóla- tónleikum í Norræna húsinu snemma á árinu, en flutningur jólaóratoríu Johns Speight nú milli jóla og nýárs verður vafalítið stór við- burður. Karlakór Reykjavíkur efndi til tón- smíðakeppni á síðari hluta ársins. Þar átti John Speight verðlaunaverk, en auk hans unnu til verðlauna Gunnsteinn Ólafsson, Hildigunnur Rúnarsdóttir, sem vann til tvennra verðlauna, og Stefán Arason, sem einnig afrekaði það á árinu að vinna til Evr- ópsku tónskáldaverðlaunanna fyrir verk sem hann samdi í námslok í Tónlistarskólanum í Reykjavík sl. vor. Verk hans vakti mikla at- hygli erlendis, þótti í senn fallegt og nýstár- legt, og verður Stefán vafalítið eitt af þeim ungu tónskáldum sem vel verður fylgst með á næstu misserum. Útgáfa á íslenskri tónlist hefur verið með besta móti. Þar hefur Smekkleysa tekið af skarið og sýnt að hægt er að sinna útgáfu íslenskrar tónlistar af öllu tagi; jafnvel þeirrar sem er kannski ekki sér- lega söluvæn, sé áhugi og vilji fyrir hendi. Ís- lensk tónlist er á tímamótum í margvíslegum skilningi. Enn virðist ekki liðin hjá sú kreppa sem kom í kjölfar módernismans þar sem all- ar mögulegar og ómögulegar leiðir voru reyndar til frumleika í nýsköpun. Þá var spurt: Hvað svo? og þeirri spurningu hefur ekki verið svarað. Björk hefur yfirgefið hefðir bæði klassíkur og popptónlistar og náð að skapa sér hljóðheim sem lýtur öðrum og nýj- um lögmálum og nýtur um leið mikillar við- urkenningar og vinsælda. Plata hennar, Vespertine, sem kom út á árinu, var senni- lega það ferskasta í tónlist samtímans. Kannski að svokölluð klassísk tónskáld þurfi að kasta hefðunum frá sér að fullu til að kom- ast á næsta stig, þar á meðal sínu þyngsta kerfi, nótnaritunarkerfinu sem þau eru ríg- föst í, til að kanna ný mið eins og Björk hefur gert; og leita eftir hljóðum og blæ á fleiri miðum en í sígildum hljóðfærum. Þetta hafa raftónskáld gert að nokkru leyti, án þess þó að hafa tekist að skapa tónmál sem hrífur hinn almenna hlustanda með sér. Í Björk er vaxtarsproti, hann þyrfti maður að fara að sjá víðar. Bið eftir nýjungum Íslensk tónlist er á tímamótum í margvíslegum skilningi. Enn virðist ekki liðin hjá sú kreppa sem kom í kjölfar módernismans þar sem allar mögulegar og ómögulegar leiðir voru reyndar til frumleika í nýsköpun. Þá var spurt: Hvað svo? og þeirri spurn- ingu hefur ekki verið svarað. begga@mbl.is Tó n l i s t B e r g þ ó r a J ó n s d ó t t i r Tó n l i s t Á r n i M a t t h í a s s o n

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.