Pressan - 21.09.1989, Blaðsíða 16

16
Fimmtudagur 21. sept. 1989
sjúkdómar og fólk
Læknir á almannafæri
Lœknir allan
sólarhringinn
Læknir er alltaf læknir og getur
aldrei komist út úr því hlutverki.
Flestar aðrar starfsstéttir geta í frí-
timanum slakað á og gleymt dag-
legu amstri en læknirinn verður
alltaf að vera til taks ef einhver veik-
ist, hvar sem hann er staddur. Þá er
ætlast til þess, að læknirinn hlaupi
til og hefji lækningar, hvernig sem
stendur á. Þessu er ekki svona varið
með aðrar starfsgreinar, enginn ger-
ir ráð fyrir því, að pípulagninga-
maður, sem staddur er í veislu í
sparifötunum sinum, fari að skrúfa
einhvern krana sem skyndilega fer
að leka eða bifvélavirki fari að gera
við bíldruslu sem bilar á almanna-
færi. En læknirinn sem er á leið til
deildarhjúkrunarforstjórans með
blóm í fanginu og rauðvínskút í
plastpoka verður að kasta hvoru
tveggja frá sér og fara að sinna
læknisverkum ef einhver verður
veikur á almannafæri þar sem
læknirinn er staddur. Deildarhjúkr-
unarforstjórinn verður að bíða.
Flestum læknum finnst þetta þó
bara skemmtilegt. Yfirleitt safnast
mannfjöldi í kringum mann, sem
veikist á almannafæri, og gefur góð
ráð: — Hafiði höfuðið á honum lágt
og gefið honum að drekka; hafiði
höfuðið hátt og látið hann æla; setj-
ið utan um teppi; takiði púlsinn;
andiði ofan í manninn!! Við þessar
aðstæður kemur læknirinn eins og
frelsandi engill, tekur við stjórn-
taumunum og segir hvað gera eigi.
Hann brýst í gegnum mannþvöguna
á ákveðinn hátt: — Farið frá, ég er
læknir, og þvagan opnast eins og
Rauðahafið forðum fyrir ísraels-
mönnum. Hann krýpur síðan og
skoðar sjúklinginn og veitir fyrstu
aðhlynningu og reynir jafnframt að
róa hann með því að. vera hress og
jákvæður. — Taktu það bara rólega,
ég er læknir og þetta er allt í lagi, ég
er vanur endurlífgunum svo þú get-
ur bara farið beint í hjartastopp ef
þú vilt, sjúkrabíllinn kemur bráðum,
og þá verður farið með þig í sjúkra-
hús. Ég vona bara, að minn spítali sé
á bráðavakt, svo þú fáir góðan
„sörviss". Það er sko besti spítalinn.
En vertu alveg rólegur, það hlýtur
að koma sjúkrabíll einhvern tím-
ann. Læknirinn getur síðan bara
beðið og vonað með sjúklingnum
að sjúkrabíllinn komi sem fyrst og
helst að Ijósmyndari frá DV eigi leið
framhjá og taki mynd af öllu saman.
Flestum læknum finnst þetta bara
skemmtilegt. Þegar sjúkrabíllinn er
kominn og farinn tekur læknirinn
upp blómvöndinn og rauðvínskút-
inn og heldur hress í bragði til deild-
arhjúkrunarforstjórans og hyggur
gott til glóðarinnar að segja henni
frá ævintýrinu.
Læknir í flugvél
Fólk getur veikst víða og læknir
þurft að grípa inn í og koma til hjálp-
ar. Veikist einhver í flugvél er kall-
að í hátalarann hvort einhver læknir
sé um borð til að sinna veikum
manni. Læknirinn þarf þá að leggja
frá sér bjórdósina og rit Flugleiða,
Atlantica, sem hann er að fletta í
lOda sinn, standa upp úr þröngu sæt-
inu og finna sjúklinginn. Þá er að
biðja og vona, að flugmaðurinn hafi
ekki veikst. Síðan er að nálgast
sjúklinginn, sinna honum og tala
við hann róandi röddu. Ef læknirinn
er búinn að fá sér um of á barnum
getur hann fyrir misskilning farið að
tala við sjúklinginn eins og mann
sem liggur á götunni. — Vertu bara
rólegur, sjúkrabíllinn er að koma,
ekkert að óttast. Ég er læknir og
það var einhver að hringja á sjúkra-
bíl. Sjúklingurinn verður oft furðu
lostinn og horfir undrandi á þennan
furðufugl, sem hefur tekist að
hringjaásjúkrabíl upp í háloftin. En
læknirinn verður að taka erfiðar
ákvarðanir víð þessar kringum-
stæður. A að biðja flugmanninn að
snúa við eða láta hann halda áfram
og lenda á næsta flugvelli? Læknir-
inn verður að ákveða þetta með
ástand sjúklingsins og fleira í huga;
hvernig er öndun og púls sjúklings-
ins, hvernig er liturinn á sjúklingn-
um, er hægt að kaupa áfengi um
borð áður en lent er, hvað er á boð-
stólum hjá flugfreyjunum, hvernig
er fríhöfnin á vellinum sem næstur
er? Best er að róa sjúklinginn með
einhverjum vel völdum orðum og
síðan þarf læknirinn að sitja hjá
honum þar til lent er. Læknirinn
missir þá oft af matnum og barnum
um borð, en fær aldrei neitt endur-
greitt af miðaverðinu.
Læknir í leikhúsi
Stundum verður fólk veikt í leik-
húsinu Þá verður læknirinn að
bregðast snöggt við og koma sjúkl-
ingnum til aðstoðar. Það er ekki
auðvelt að ná til veiks manns í þétt-
setnu Þjóðleikhúsinu og klofa yfir
fjöldann allan af prúðbúnum leik-
húsgestum til að komast að sjúkl-
ingnum sem alltaf situr inni í bekkn-
um miðjum. Fólk verður aldrei veikt
ef það situr til endanna. Læknirinn
þarf þá fyrst að taka afstöðu til þess,
hvort sjúklingurinn hefur veikst
vegna þess hve leikritið er lélegt
eða út af einhverju öðru. Ef sjúkling-
urinn hefur t.d. farið að kasta upp
vegna væmninnar í Pilti og stúlku
verður að taka viðkomandi afsíðis
og segja honum að hætta að fara á
íslenska leiklist. Ef sjúklingurinn er
í raun veikur er læknirinn í vanda
staddur, því það er ómögulegt að
rannsaka slíkan mann af einhverju
viti þar sem hann situr klemmdur í
sæti sínu og læknirinn hálfliggur á
hnjánum og uppi í kjöltunni á ein-
hverjum leikhúsgestinum. Oft hefur
það líka truflandi áhrif, að allir í hús-
inu eru hættir að horfa upp á sviðið
heldur stara í ofvæni á lækninn. Þá
getur læknirinn reynt að fá leikar-
ana aftur af stað, svo hann geti
stundað sjúklinginn í friði og ró.
Hann getur þá t.d. kallað upp á svið-
ið: — Áfram Skugga-Sveinn,
keyra nú, strákar, skylmist
áfram, í hann, Ketill skrækur.
Síðan getur læknirinn snúið sér að
sjúklingnum fyrir alvöru og talað
við hann í róandi tón eins og áður. —
Þetta er allt í lagi, ég er læknir, bráð-
um kemur sjúkrabíll, þú missir ekki
af miklu að verða veikur í þessu
leikriti, þetta er hundleiðinlegt, ég
er eiginlega hálfslappur sjálfur og
þú færð örugglega endurgreidda
miðana. Þetta er allt í lagi, bráðum
kemur sjúkrabíllinn.
Stöku sinnum kemur það fyrir að
einhver leikaranna veikist og þá
getur læknirinn þurft að þjóta upp á
sviðið til að lækna. Læknisstörf fyrir
fullu húsi áhorfenda uppi á leiksviði
eru auðvitað draumur hvers læknis.
Einn vinur minn lenti einu sinni í því
að einn leikaranna hné niður með-
vitundarlaus, hann æddi upp á svið-
ið og naut augnabliksins til fullnustu.
Sjúklingurinn komst eiginlega strax
til meðvitundar en vinur minn dró
upp fornfálega hlustunarpípu sem
hann gengur alltaf með og hlustaði
leikarann í bak og fyrir sem auka-
númer. Síðan stóð hann á fætur,
hneigði sig og veifaði til áhorfenda,
sem fögnuðu honum með dynjandi
lófataki.
Maöur getur eiginlega
veikst hvar sem er
íslenskir læknir eru mjög margir
miðað við fólksfjölda, svo þar sem
eitthvert fjölmenni er samankomið
eru örugglega staddir ekki færri en
2—3 læknar. Þannig er eiginlega
óhætt fyrir fólk að veikjast hvar sem
er; alls staðar er læknislærður mað-
ur viðstaddur sem strax kemur fram
úr mannmergðinni og gerir skyldu
sína við Hippókrates og föðurland-
ið. Þó gæti farið svo, að enginn
læknir gæfi sig fram á nektarsýn-
ingu eða í klámbíói, jafnvel þótt
einhverjum yrði illt. Hættulegast er
að veikjast, þar sem margir læknar
eru samankomnir. Menn geta þá
ekki komið sér saman um það hvað
gera eigi og ótal sjúkdómsgreining-
ar villa mönnum sýn. Oft er það, að
einhver gamail heilsugæslulæknir
tekur stjórnina og ýtir yngri mönn-
unum til hliðar eða einhver hressi-
leg, þéttholda hjúkrunarkona lífgar
við sjúklinginn, því læknarnir eru
önnum kafnir við að deila sín á milli
um það sem gera eigi.
(Aö litlu leyti stoliö frá Richard Fuchs.)
ÓTTAR
GUÐMUNDSSON
pressupennar
Gyðingar og Gervasoni
Er hægt að læra af reynslunni?
Nú fyrir skemmstu voru 50 ár lið-
in frá upphafi seinni heimsstyrjald-
arinnar. Var atburðarins minnst
með ýmsum hætti hér á landi og
m.a. kom hingað þýskur sagnfræð-
ingur sem vinnur við rannsóknir á
þessu örlagaríka tímabili í sögu
þýsku þjóðarinnar og mannkyns
alls. I viðtali sem birtist við hann í
fréttatíma sjónvarpsins var hann að
því spurður hvaða lærdóma mætti
draga af þeirri atburðarás sem að
lokum leiddi til þess að um 50 millj-
ónir manna voru drepnar, þar af 6
milljónir gyðinga og 20 milljónir
Sovétbúa. Hann svaraði spurning-
unni eitthvað á þá leið að hann væri
svartsýnn að eðlisfari og það væri
sín skoðun að menn lærðu ekkert af
reynslunni. í hvert sinn sem þeim
stæði það til boða væru þeir þess
fullvissir að ekki væri um sambæri-
lega hluti að ræða.
Þetta svar hans er óneitanlega
nöturlegt og hlýtur í sjálfu sér að
vekja upp spurningar um gagnsemi
sagnfræðirannsókna. Það sem er þó
öllu verra er að ekki er hægt að af-
neita sannleiksgildi þeirra af neinni
sannfæringu. Það má t.d. velta því
fyrir sér hvort íslensk stjórnvöld hafi
dregið einhverja lærdóma af afdrifa-
ríkri meðhöndlun sinni á pólitískum
flóttamönnum sem hingað leituðu á
fjórða áratugnum? Hefur hæfileiki
ráðamanna til að setja sig í spor ann-
arra, til að skilja aðstæður annarra
og sýna samkennd c itthvað aukist
frá þeim tíma? Mér et það mjög til
efs.
Ljótur bl&ttur
Lengi vel lá það í hálfgerðu þagn-
argildi hvernig móttökur þeir gyð-
ingar fengu, sem hingað leituðu
sem flóttamenn. í síðustu viku varð
það lýðum Ijóst og viðbrögðin létu
ekki á sér standa. Þjóðarsálin lét
málið til sín taka og skoðanir henn-
ar voru í stórum dráttum af tvenn-
um toga. Annars vegar voru þeir
sem reyndu að réttlæta aögerðir þá-
verandi stjórnvalda og svo hinir sem
hörmuðu þessa atburði og litu á þá
sem Ijótan blett en um leið sem
liðna tíð.
En er þetta liðin tíð? Hversu tilbú-
in eru og hafa íslensk stjórnvöld ver-
ið til að taka við pólitískum flótta-
mönnum? Ráða hyggindi sem í hag
koma stefnu þeirra í þessum mál-
um? Á fjórða áratugnum var þeim
m.a. í mun að hætta ekki viðskipta-
samböndum sínum við Þýskaland
og gyðingar sem hingað leituðu
voru því engir aufúsugestir. íslensk
stjórnvöld hafa aftur á móti tekið á
móti Vietnömum — sem vissulega
ber ekki að vanþakka — enda
hvorki efnahagslegir né pólitískir
hagsmunir i húfi. En hingað til lands
hafa líka leitað einstaklingar sem af
samviskuástæðum eru flóttamenn
frá heimalandi sínu en hafa ekki
haft hér erindi sem erfiði. Er þar
skemmst að minnast Frakkans Pat-
ricks Gervasoni sem leitaði hælis
hér í september 1980 og var vísað
úr landi þremur mánuðum síðar.
Flótti til hins
friðelskandi lands
Gervasoni var friðarsinni og hafði
af þeim sökum neitað að gegna her-
þjónustu í heimalandi sínu, Frakk-
landi. Hann var engu að síður færð-
ur til herþjónustu en gerðist lið-
hlaupi og komst úr landi vegabréfs-
laus og allslaus. Átti hann nú tvo
dóma að baki sér í Frakklandi og
vísa fangelsisvist ef hann sneri
þangað aftur. Til hins herlausa og
friðelskandi íslands kom hann með
skipi og á fölsuðum pappírum. Fljót-
lega eftir að hingað kom sótti hann
svo um hæli sem pólitískur flótta-
maður. Starfsmenn dómsmálaráðu-
neytisins, og síðar dómsmálaráð-
herrann Friðjón Þórðarson, svör-
uðu beiðni hans umsvifalaust neit-
andi og ákváðu að „endursenda"
hann til Danmerkur en þaðan kom
hann. Þeir kusu sem sagt að láta
gömlu nýlenduherrana leysa þetta
óþægilega mál fyrir sig. Rök þeirra
voru í fyrsta lagi þau að maðurinn
hefði komið ólöglega inn í landið.
Engu að síður viðurkenndu starfs-
menn útlendingaeftirlitsins að ef
maðurinn hefði gefið sig fram þegar
á skipsfjöl, og ekki haft undir hönd-
um falsaða pappíra, hefði hann
aldrei fengið svo mikið sem að stíga
fæti sínum á bryggjuna á Seyðis-
firði. í öðru lagi báru stjórnvöld það
fyrir sig að engir alþjóðlegir samn-
ingar kvæðu á um að herþjónustu-
neitun veitti rétt til pólitísks hælis.
Þeir létu hitt liggja á milli hluta að
alþjóðlegir samningar bjóða ekki
upp á neinar tæmandi skilgreining-
ar á því hvað veiti þennan rétt og
hvað ekki. Sá réttur fer fyrst og
fremst eftir þeirri þjóð sem við
flóttamanninum tekur. í þriðja lagi
sögðu þeir að engin vissa væri fyrir
því að Danir myndu senda Gervas-
oni til Frakklands aftur. Það væri
ekkert sem skyldaði þá til þess, en
það var heldur ekkert sem skyldaði
Islendinga ti! aðsenda hann hreppa-
flutningum milli landa.
Sendur út í óvissuna
Gervasoni-málið vakti mikla at-
hygli á sínum tíma og barst m.a. inn
í sali Alþingis. Guðrún Helgadóttir,
sem var í þingliði ríkisstjórnarinnar,
hætti um tíma stuðningi við stjórn-
ina vegna aðgerða dómsmálaráð-
herrans í málinu. Gervasoni naut
vissulega talsverðrar samúðar með-
al almennings og ASÍ lýsti m.a. yfir
stuðningi við málstað hans. En allt
kom fyrir ekki; hann var sendur til
Danmerkur og út í óvissuna. Sjálfur
hafði hann aldrei sett Danmörku á
óskalistann. í yfirlýsingu sem hann
gaf frá sér segir m.a.: „Neiti íslensk
yfirvöld mér um hæli og vernd þá
sem í því felst vil ég ekki vera fluttur
einsog flækingshundur milli landa
heldur sendur beint til Frakklands
þar sem ég mæti dómurum mínum
einsog manneskja, augliti til auglitis
með stuðningi fólks sem þorir að
taka afstöðu í máiinu. Það er betra
hlutskipti en vernd þeirra sem ekki
geta tekið afstöðu með réttindum
mínum en skortir hugfekki til að
standa við þá afstöðu sína. Allt tal
hérlendra yfirvalda um að vernda
mig utan sinnar eigin lögsagnar er
fyrirsláttur einn og blekkingar. Geti
þeir ekki veitt mér skjól á sínu eigin
lögsagnarsvæði er naumast von til
að vernd þeirra dugi fremur annars
staðar."
Þegar til Danmerkur kom tóku
dönsk lögregluyfirvöld á móti
Gervasoni, fluttu hann í Vestre
fængsel, þar sem hann var í nokkra
daga, en síðan var hann látinn laus
og fékk að fara ferða sinna í Kaup-
mannahöfn meðan dönsk yfirvöld
voru að messa yfir máli hans. Hvað
um hann svo varð veit ég ekki.
Nú geta menn auðvitað sagt að
mál gyðinganna sem hingað leituðu
á fjórða áratugnum og Gervasoni-
málið séu engan veginn sambæri-
leg, hann hafi átt yfir höfði sér fang-
elsi en þeir nokkuð vísan dauða.
Þetta vitum við nú en menn höfðu
enga vissu fyrir því þá. Auðvitað eru
þessi mál ólík en þau eru samt sam-
bærileg að því leytinu til, að í báð-
um tilvikum var um að ræða ein-
staklinga sem áttu yfir höfði sér
harðæri í heimalandi sínu, annars
vegar vegna uppruna síns og hins
vegar vegna samvisku sinnar. Gyð-
ingarnir leituðu hér hælis undan
vopnuðu valdi, Gervasoni vegna
þess að hann var andvígur vopna-
valdi, hann vildi ekki bera vopn.
Hvorum tveggja var synjað hælis.
Það ætti að vera vopnlausri þjóð
umhugsunarefni.