Pressan - 18.02.1993, Blaðsíða 13

FIMMTUDAGUR PRESSAN 18. FEBRÚAR 1993
13
STJÓRNMÁL
Furðulegfréttamennska
Nú er greinilega svo langt liðið
frá Tangen-hneykslinu svonefnda
á Ríkisútvarpinu, að fréttastofan
telur sig geta farið aftur á kreik.
Laugardagskvöldið 6. febrúar síð-
astliðinn kallaði Ágúst Þór Áma-
son fréttamaður á gamlan skóla-
bróður minn úr sagnfræði, þá
æstan kommúnista, hvað sem
hann er nú, dr. Stefán Hjartarson,
starfsmann Þjóðskjalasafns.
Ræddu þeir nokkra stund um
skjöl þau, sem íslenskir frétta-
menn og sagnfræðingar hafa birt
síðustu mánuði um tengsl ís-
lenskra sósíalista og Kremlverja.
Ágúst spurði í lokin: „En telur
þú sennilegt, að Sovétmenn hafi
styrkt Mál og menningu með ein-
um eða öðrum hætti?“
Þá kom þetta dæmalausa svar
frá Stefáni: „Það hefur nú kannski
ekki komið fram í umræðunni, að
auðvitað kepptust Sovétríkin og
Bandaríkin um það að hafa liðs-
menn í öllum ríkjum, hvort held-
ur það voru lýðræðisríki eður ei.
Samkeppnin um almenningsálitið
var mikil og ég minnist þess nú
einu sinni að hafa lesið í News-
week um það að nokkur bókafor-
lög hefðu verið styrkt í ýmsum
löndum til þess að styrkja þá lýð-
ræðisöflin. Og þetta er akkúrat
sama árið sem Álmenna bókafé-
lagið var sett á laggirnar og í
Newsweek er fsland tilgreint sem
eitt þeirra landa. Þetta er ég viss
um að leyniþjónusta Sovétríkj-
anna vissi um og það þótti mjög
eðlilegt að styðja Mál og menn-
ingu og þessi menningaröfl, sem
voru þá liðsmenn annaðhvort
Bandaríkjanna eða Sovétríkj-
anna.“
Tvennt er við orð Stefáns að at-
huga. f fyrsta lagi virðist hann
leggja að jöfnu hugsanlegan
stuðning frá Bandaríkjastjórn og
Kremlverjum. En þetta er auðvit-
að sitt hvað. Bandaríkjastjóm var
lýðræðisstjórn og í bandalagi við
okkur. Ekkert hefði verið að at-
huga við gott samstarf einstak-
linga og stofnana við hana.
Kremlverjar voru hins vegar ein-
hverjir verstu kúgarar mannkyns-
sögunnar, ráku ótal vinnubúðavíti
og vitfirringahæli fyrir andófs-
menn. Þeir íslendingar, sem
gengu erinda þeirra, geta aldrei
þvegið af sér þann smánarblett.
í öðru lagi liggur það fyrir sam-
kvæmt heimildum í Moskvu að
Mál og menning fékk fjárstyrki frá
Kremlverjum. Um það þarf ekki
að deila. Ekkert liggur hins vegar
fyrir um neina styrki til Almenna
bókafélagsins. Þetta eru fullkomn-
ar getgátur Stefáns Hjartarsonar.
Hvaða frétt var þetta í Newsweek?
Við hvað styðst hún? Hvers vegna
tengir Stefán hana Almenna bóka-
félaginu? Stefán var kynntur sem
sérfræðingur í Þjóðskjalasafninu.
Mér líst ekki á vísindaleg vinnu-
brögð þar á bæ, eigi þetta að vera
dæmi um þau.
Þótt Stefán Hjartarson bæri
sjálfur ábyrgð á orðum sínum er
fréttamaðurinn síður en svo sak-
laus. Spurning hans var óþörf, því
að auðvitað þáði Mál og menning
fjárstyrki frá Kremlverjum. Hvers
vegna ættu þau skjöl, sem fundist
hafa um slíka sytrki, að vera föls-
uð? Og hann birti þessa furðulegu
frétt athugasemdalaust í stað þess
að leita annaðhvort álits annarra á
getsökum Stefáns eða spyrja hann
„Ekkert liggur hins
vegarfyrir um neina
styrki til Almenna
bókafélagsins. Þetta
eru fullkomnar get-
gátur Stefáns Hjart-
arsonar. Hvaðafrétt
varþetta íNewsweek? Við hvað styðst
hún? Hvers vegna tengir Stefán hana Al-
menna bókafélaginu? Stefán varkynntur
sem sérfræðingur í Þjóðskjalasafninu.
Mér líst ekki á vísindaleg vinnubrögð þar
á bœ, eigiþetta að vera dœmi um þau. “
sjálfur gagnrýninna spurninga.
Fréttamat hans er í meira lagi
brenglað ef dylgjur gamalla
kommúnista, sem geta ekki leynt
gremju sinni vegna hruns komm-
únismans, í garð lýðræðissinna
eru fluttar athugasemdalaust.
Þetta virðist vera vísir að nýju
Tangen- máli. Fréttamennirnir á
Ríkisútvarpinu eru eins og
frönsku aðalsmennirnir, sem
sneru heim eftir byltinguna. Þeir
hafa ekkert lært af reynslunni.
Brennda barnið sækir í eldinn í
stað þess að forðast hann.
Höfundur er dósent í
stjórnmálafræði við Háskóla íslands.
STJÓRNMÁL
Að Einari Olgeirssyni gengnum
ÁRNI PÁLL ÁRNASl
„ Við útför Einars Olgeirssonar voru hans
nánustu lœrisveinar og vinir trúir einum
versta gallanum á þessu kenningakerfi.
Guð eðaprestur komu ekki nœrri útför-
inni, en þess í stað brá Ingi R. Helgason sér
ía.m.k. annað hlutverkið. Ogmeð fullri
virðingu fyrir Inga R., þáfinnst mér það
klén býti. “
Maðurinn sem nefndur var tri-
bunus populii er látinn í hárri elli.
Við fráfall hans ber svo við að þeir
menn sem hvað helst hafa lagt
kapp á að rækta þann pólitíska arf
sem hann skildi eftir skrifa minn-
ingagreinar sem flestar eru úr hófi
fram vandræðalegar. Greinarnar
birtast í Morgunblaðinu, því Þjóð-
viljinn er dauður. Fortíðarhlekk-
irnir virðast hafa þreytt svo for-
mann Alþyðubandalagsins að
hann orkar ekki að setja fáein orð
á blað. Pólitísk arfleifð Einars 01-
geirssonar er hins vegar þess hátt-
ar að hún verðskuldar umfjöllun
og verður án efa athugunarefni
sagnffæðingum um langa ffamtíð.
Pólitík Einars Olgeirssonar var
ffá upphafi á því byggð að stór og
öflugur vinstri flokkur væri höf-
uðnauðsyn. Af þeirri ástæðu gekk
hann tregur úr Alþýðuflokknum
til að stofna Kommúnistaflokk fs-
lands. Það kom líka á daginn að
Kommúnistaflokkurinn var bara
hannaður til að vera lítill þegar
höfuðpáfi hins kommúníska rétt-
trúnaðar, Brynjólfur Bjarnason,
stóð fyrir hreinsunum og losaði
flokkinn við helstu stuðnings-
menn Einars. Stalín kom svo Ein-
ari til bjargar, þegar breytt var um
stefnu Komintem 1934 og boðuð
samfylking gegn fasisma. Undir
merkjum samfylkingarstefnunnar
á kreppuárunum jukust áhrif Ein-
ars í íslenskum stjórnmálum.
Gengi kommúnista jókst stöðugt
og Alþýðuflokkurinn átti erfiða
daga. í framhaldinu stóðu Einar
og Héðinn Valdimarsson fýrir
stofnun Sósíalistaflokksins, — en
höfuðpáfinn náði að hreinsa hina
kratísku óværu af Sósíalista-
flokknum með því að setja Héðni
stóiinn fyrir dyrnar í upphafi
stríðs.
Með tilkomu Sósíalistaflokks-
ins og lífskjarabyltingarinnar í
stríðinu styrktist staða Einars
frekar. Einar hafði þrifist illa í litl-
um rétttrúnaðarflokki og hann
leitaði allra leiða til að koma í veg
fyrir að flokkurinn lokaðist aftur
af sem lítil rétttrúnaðarklíka. f því
efni kom óvænt hjálp frá Stalín.
Eftir stríð tók Sósíalistaflokkur-
inn stórbreytingum á fáum árum.
í stað þess að halda áfram við
kenningar á borð við þær sem
vora grunnur nýsköpunarstjórn-
arinnar, þ.e. nauðsyn iðnvæðing-
ar, verður áherslan þjóðernissinn-
aðri og flokkurinn fer í framhald-
inu að byggja meira á fylgi úr
dreifbýlinu. f stuttu máli sagt:
Breytingin var úr marxískum
þéttbýlisflokki í þjóðernissinnað-
an dreifbýlisflokk. Frá iðnvæðing-
arstefnu í smábýlarómantík. Þessi
merkilegu umskipti hafa aldrei
verið rannsökuð sem skyldi, en
hefðbundnir kenningasmiðir hafa
talið þessar breytingar merki um
sjálfstæði íslenskra sósíalista, á
þennan hátt hafi þeir bragðist við
innlendum aðstæðum, en ekki
fylgt forskrift að utan. Staðreynd-
in er hins vegar að Stalín gaf á
sama tíma út skipun til kommún-
istaflokka, þar sem hann leysti þá
undan réttlínuskyldunni. í stað
þess að vera eins og vitnandi her-
kellingar út um allar jarðir áttu
þeir að leggja sig eftir einu: Fylgi
og meira fylgi. Evrópskir komma-
flokkar eftir stríð vora enda marg-
breytileg flóra, sums staðar þjóð-
ernissinnaðir, annars staðar al-
þjóðasinnaðir, sums staðar á
bólakafi í að tryggja ítök sín í safn-
aðarfélögum, bindindisfélögum,
ungmennafélögum o.s.ffv. Getum
hefur verið leitt að því að Stalín
hafi lært af því að sjá hvernig Hitl-
er afskræmdi lýðræðislegar stofn-
anir samfélagsins með því að
þjálfa tiltölulega lítinn hóp manna
og láta þá taka þær yfir. Valdataka
Stalíns í A-Evrópuríkjunum að
stríði loknu var enda um margt
svipuð töku Hitlers á Austurríki
og Tékkóslóvakíu.
Á árum kalda stríðsins var Ein-
ar Olgeirsson vakinn og sofinn að
reyna að koma í veg fyrir einangr-
un flokksins. Grunntónninn í
stefnu flokksins varð varðstaða
um hið unga sjálfstæði, viðgangur
menningar, mennta og lista og
viðgangur hinna dreifðu byggða.
Þannig gat Einar haldið saman
þessu undarlega bandalagi þjóð-
ernissinnaðra einangrunarsinna,
menningar- og menntaelítunnar
og línukomma, sem einkennir Al-
þýðubandalagið enn þann dag í
dag. Sóslalistaflokkurinn og síðar
Alþýðubandalagið héldu enda
ótrúlegri stærð miðað við
kommaflokka í Evrópu. Liður í
þessu var bandalag Einars við
Finnboga Rút og Hannibal,
bandalagið sem gaf Einari sitt
besta tækifæri til að víkka flokk-
inn. í krafti þess gekk hann á fund
Brynjólfs og sagði honum að
pakka saman, — hann passaði
ekki lengur. Og það ber að segja
Brynjólfi til hróss að hann skildi
hvenær orastan var töpuð og dró
sigíhlé.
Kaldhæðinn maður sagði að
Einar hefði gert ein alvarleg stra-
tegísk mistök og þau væru að
deyja fimm árum of seint. Með
því var hann að vísa til þess
hversu vandræðalegir arftakar
Einars hafa verið þegar þeir hafa
minnst hans við andlát hans. Ný-
legar heimildir um tengsl Einars
og félaga í austurveg valda því að
það er erfiðara að skrifa hina hefð-
bundnu tegund af eftirmælum nú
en fyrir fimm árum.
Sagnfræðingar framtíðarinnar
eiga eftir að fá það heillandi verk-
efni að skýra og draga saman
staðreyndir um varðstöðuna um
Sovétríkin og tengsl Kommún-
istaflokksins, Sósíalistaflokksins
og Alþýðubandalagsins í austur-
veg. Ekki út frá því sem okkur
finnst í dag, heldur út frá atburð-
unum sjálfum og anda þess tíma.
Ég vildi líka sjá þetta kannað í
samanburði við skoðanir sam-
ferðamanna. Sumt verður auðvelt
að skýra, s.s. þegar Brynjólfur
Bjarnason kallaði blóðbaðið í
Ungverjalandi 1956 „bernsku-
skeið nýrra þjóðfélagshátta“. Þar
er að baki þessi blóði drifna vél-
ræna nauðhyggja Brynjólfs sem
hefur ekkert annað fram að færa
en að hlutirnir þurfi bara að gerast
fyrir sögulega nauðsyn. Tilgangs-
laust sé að halda því fram að
menn beri ábyrgð. Og af hverju?
Jú, af því að snillingarnir Brynjólf-
ur og Lenín segja það! En margt
annað verður athyglisverðara.
Sósíalistaflokkurinn varaði t d.
eindregið við nasismanum fram
að griðasáttmála Hitlers og Stal-
íns, en þá varð heimsstyrjöldin að
styrjöld fasismans, Hitíer sára-
meinlaus og menn sem unnu í
Bretavinnunni vora kallaðir land-
ráðamenn. Eftir innrás Þjóðverja í
Sovétríkin breytti stríðið um nafn
og kallaðist frelsisstríð gegn fas-
isma og Bretavinnan varð að
vinnu fyrir sannar hetjur. Varð
mönnum ekkert illt í maganum af
þessu rugli? Hvemig munu menn
skýra hinar glæsilegu ræður Ein-
ars Olgeirssonar um íslenska
þjóðmenningu og nauðsyn þess
að íslensk þjóð verði aldrei háð er-
lendu stórveldi og koma þeim
heim og saman við peningabetl
hans til hins sovéska stórveldis?
Hvernig munu menn skýra lyga-
fabrikkuna sem Kiljan stóð fyrir
áratugum saman og hafði þó sjálf-
ur kynnst beint flestöllum þeim
atburðum sem hann laug til um?
Hvernig stóð á því að Einar stóð
varðstöðuna um Stalín, með
Brynjólfi en gegn Héðni, þegar
skarst í odda árið 1939? Og síðast
en ekki síst: Hvaða þátt átti Stalín í
stefnubreytingu Sósíalistaflokks-
ins eftir stríð?
Það var öðra fremur Einar 01-
geirsson, mælska hans, persónu-
töfrar og snilld hans í pólitískum
plottum sem hélt Sósíalistaflokkn-
um og Alþýðubandalaginu, þess-
um illskiljanlega kokkteil, saman.
Menn geta svo haft sínar skoðanir
á því hvort það er þakkarvert eða
ekki. Einar Olgeirsson gekk ungur
á hönd stjómmálastefnu sem hóf
vísindalegan sósíalisma upp til
skýjanna. Á skipulegan hátt átti að
vera hægt að finna lausnir á öllum
meinum mannanna, þegar þeir
ganga fram með hinn góða vilja
að baki, löngunina að hinu eina
marki. Gallinn var hins vegar bara
sá að kenningin sagði líka tilgang-
inn helga meðalið og að enginn
væri æðri manninum sem í góð-
mennsku sinni vildi finna lausnir
á öllum vanda. f því lá feiflinn:
Kenningin beinlínis gerir ráð fyrir
að þú getir auðveldlega réttlætt
það að fórna mannslífi fyrir hið
endanlega takmark. Af hverju
ekki? Enginn var æðri manninum
sem bjó yfir hinum hreina ásetn-
ingi og vildi ná hinu stórkostlega
markmiði, sem öllu var fórnandi
fyrir.
Við útför Einars Olgeirssonar
vora hans nánustu lærisveinar og
vinir trúir einum versta gallanum
á þessu kenningakerfi. Guð eða
prestur komu ekki nærri útför-
inni, en þess í stað brá Ingi R.
Helgason sér í a.m.k. annað hlut-
verkið. Og með fullri virðingu fyr-
ir Inga R., þá finnst mér það klén
býti.
Hölundur er lögtræðingur í utannkisróðu-
neytinu
t
Á UPPLEID
Össur Skarphéðinsson. Hrafn
Jökulsson og Alþýðublaðið
gerðu
hann að
ráðherra á
þriðjudag-
inn. Nú á
Össurað-
eins eftir
að vinna
önnuröfl í
þjóðfélag-
inu á sitt
band.
Pálmi Kristinsson. Það er
óvenjusvalt af framkvæmda-
stjóra Vertakasambandsins
að saka for-
svarsmenn
Hagvirkis og
SH-verktaka
um glórulaus
undirboð og
segja aðgjald-
þrot verktakafyrirtækis leiði
alis ekki til atvinnuleysis.
Þorvaldur Gylfason. Hann
hefur slegið í gegn í Austur-
Evrópu sem
einn af höf-
undum
bókarum
fjálst mark-
aðshag-
kerfi. Með
þessu sann-
ar hann
enn og aft-
urað eng-
inn er spámaður í sfnu föður-
landi. Hingað til hafa fslend-
ingar fúlsað við öllu frelsi í
hagkerfinu og einnig boðun-
armönnum þess.
i
S-
A
Pétur W. Kristjánsson. Eftir
vandræði sín með P.S. músík
ætlar hann að endurreisa Pe-
líkan og trylla á sveitaböllin.
Spá okkar
er að hon-
umfarnist
eins og
Birni Borg.
Hann mun
ekki halda
í við sér
yngri
menn.
Broddi Kristjánsson. Hvað
gengur manninum til með
því að vinna fslandsmótið í
ellefta sinn? Ætlar hann að
ganga af badmintoníþrótt-
inni dauðri?
Hvað er hann að
reyna að sanna?
Af hverju gefur
hann okkur hin-
um ekki séns?
Jón Sigurðsson. Honum tekst
að gera öll mál að langlokum.
Hann getur ekki einu sinni
tekið á sig rögg og farið í
Seðlabankann. Þess í stað
mun hann
velta því
fyrir sér þar
til hann
missiraf
tækifær-