Pressan - 18.02.1993, Blaðsíða 22

22
PERSÓNURNAR f
IVII KSON-MÁLI N U
Seul Arlosoroff: Systursonur Alex- Ervin Martinson: Sovéskur höfund-
anders Rubins, sonur Simu, sem ur bókar árið 1962 um meinta stríðs-
hann sagði PRESSUNNI að hefði glæpamenn, þar á meðal Mikson,
leitað árangurslaust til íslenskra
stjórnvalda strax 1947-1948. [hugar Mazhurtsevy-bræður Tveir ung-
einkamál á hendur Mikson sitji ís- lingar frá Piirsare sem Mikson er
lensk stjórnvöld enn aðgerðalaus, sagður hafa skotið.
Sima Arlosoroff Systir Alexanders
Rubins, gift einum stofnenda (sraels-
ríkis, Chaim Arlosoroff. Látin.
Olev Aviste: Sjónarvottur að meintu
morði á Mazhurtsevy-bræðrum.
Fæddur 1900.
Árni Bergmann: Sendi til íslands
frásagnir úr bók Ants Saar árið 1961.
Bjarni Bene-
diktsson: Dóms-
málaráðherra
þegar Mikson fékk
ríkisborgararétt
.1955ogþegar
málið kom upp
hér á landi vorið
1961. Neitaði alltaf
rannsókn.
Davíð Oddsson: Forsætisráðherra.
Vísaði málinu til dómsmálaráðherra.
Eiríkur Tómasson. Annar íslensku
lögfræðinganna sem komust að
þeirri niðurstöðu í fyrra að ekki væri
ástæða til að rannsaka málið.
Inna Gelb: Dóttir Michails, handtek-
in um leið og hann að fyrirskipan
Miksons. Tekin aflífl
Michail Gelb: Gyðingur sem Mikson
fyrirskipaði handtöku é.Tekinn af Iffi.
Hallvarður Ein-
varðsson: Ríkis-
saksóknari. Er að
skoða gögn í mál-
inu.
Otto Hyarmson: Sjónarvottur að
meintu morði á Mazhurtsevy-bræðr-
um. Fæddur 1896.
EvaldMikson: Foringi ÍOmakaitse-
sveitum Eistlendinga og aðstoðar-
lögreglustjóri ÍTallinn. Vísað úr landi í
Svíþjóð 1946, kom til Islands sama ár
og fékk ríkisborgararétt 1955. Á lista
yfir stríðsglæpamenn í Bandaríkjun-
um, en heldur staðfastlega fram sak-
leysi sínu. Fæddur 1911.
Hilka Mootse: Sjónarvottur að
meintri nauðgun Miksons é Leuh
Kukke og dóttur hennar, Evu. Fædd
1924.
Tzvi Partel: Sonur Leuh Kukke og
bróðir Evu, sem Mikson er sagður
hafa nauðgað og drepið. Sagði
PRESSUNNI að hann hefði rætt við
íslenska ráðamenn fyrir 30 árum, en
ekki fengið nein viðbrögð.
Raimond Punnar: Sjónarvottur að
meintu morði á öðrum Maz-
hurtsevy-bræðra og öldruðum
ónafngreindum manni. Fæddur
1924.
Júríj Reshetov Sendiherra Rússa á
(slandi. Minnti íslensk stjómvöld op-
inberlega á alþjóðlegar skuldbind-
ingar sfnar I grein í Morgunblaðinu í
fyrra.
Alexander Rubin: Gyðingur og
skartgripasali fTallinn, sem Mikson er
sakaður um að hafa drepið. Mikson
er margsaga um tengsl sín við hann.
Ruth Rubin: Fjórtén ára dóttir Alex-
anders, sem Mikson er sagður hafa
nauðgað og drepið. Gögn benda til
að a.m.k. það seinna sé rangt.
Simon og Rachel Rubinstein: öldr-
uð gyðingahjón sem Mikson fyrir-
skipaði handtöku á. Bæði tekin af lífi.
Ants Saar: Sovéskur höfundur bókar
1961 um meinta stríðsglæpamenn,
þará meðal Mikson.
Martin Jensen: Nýlátinn fýrrum
undirmaður og fótboltafélagi Mik-
sons. Höfundur „dauðalistans', en
sagði PRESSUNNI að þeir Mikson
hefðu aldrei ofsótt gyðinga.
Jón Baldvin Hannibaisson: Utan-
ríkisráðherra. Bað siðameistara sinn
að veita Júrij Reshetov tiltal.
Yakov Kaplan: Eistneskur gyðingur
búsettur (fsrael. Sá viðtal við Mikson
í Eesti Ekspress í nóvember 1991 og
vakti athygli Wiesenthal-stofnunar á
veru Miksons hér. Skrifaði Jóni Bald-
vini Hannibalssyni bréf á svipuðum
tíma, en fékk ekki svar.
Jenni Katsev Gyðingur sem Mikson
fyrirskipaði handtöku á.Tekin af lífi.
Salomon Katz Gyðingur sem Mik-
son fyrirskipaði handtöku á.Tekinn
af lifi.
Vambola Kolpakov Skrifaði nýlega
lesendabréf i Eesti Ekspress um
meintar pyntingar Miksons á afa
hans.
Einar Sanden: Höfundur ævisögu
Miksons. Dregur úr umfangi stríðs-
glæpa í Eistlandi og segir Mikson
hafa verið smápeð sem engan drap.
Karl Sare: Aðalritari eistneska
kommúnistaflokksins og sovéskur
njósnari sem Mikson yfirheyrði. Mik-
son segir upplýsingarnar sem Sare
gaf honum ástæðu þess að Þjóð-
verjar fangelsuðu hann og Sovét-
menn lugu upp á hann stríðsglæp-
um.
Erika Schein: Núlifandi fýrrum fangi
í Battaríinu. Hefur lýst aðstoð Mik-
sons við Þjóðverja í útrýmingu á
gyðingum.
Johannes Sooru: Sjónarvottur að
meintu morði á Mazhurtsevy-bræðr-
um. Fæddur1911.
Stefán Már Stefánsson: Höfundur
lögfræðiálits ásamt Eiríki Tómassyni.
Yegor Trofimov Sjónarvottur að
meintu morði á Mazhurtsevy-bræðr-
um. Fæddur 1902.
August Koort: Sjónarvottur að
meintu morði Miksons á sex ónafn-
greindum einstaklingum. Fæddur
1906.
Endle Koort: Eistnesk eiginkona
Miksons til sjö ára, að sögn föður
hennar. Hún er ekki nefnd í endur-
minningum hans og ekki er vitað
umafdrif hennar.
Leah Kukke: Gyðingakona sem Mik-
son er sagður hafa nauðgað og
drepið ásamt ungri dóttur hennar,
Evu.
Mart Laar: For-
sætisráðherra Eist-
lands. Hefurfýrir-
skipað rannsókn á
þessu máli og
öðrum.
Jan Loos: Sjónarvottur að meintu
morði á Mazhurtsevy-bræðrum.
Fæddur 1899.
Hans Luilc Ritstjóri Eesti Ekspress.
Birti fýrst lofgreinar um Mikson, en
vill nú opinbera rannsókn.
HarryMánnil: Fyrrum undirmaður
Miksons, nú hagfræðingur og lista-
verkasafnari í Venesúela. Mikson
grunar hann um að standa fýrir upp-
töku málsins nú. Mánnil sagði í við-
tali við PRESSUNA að það væri
þvættingur.
Elga Ungermann: Dóttir Oswalds,
handtekin um leið og hann. Enn á
lífi, en neitar að ræða við fjölmiðla.
Oswald Ungermann: Starfsmaður
Alexanders Rubin, handtekinn um
leið og Ruth Rubin. Látinn.
Anu Uusman: Núlifandi fýrrum
fangi (Battaríinu. Segist hafa heyrt
Mikson stæra sig af morði á fjörutíu
manns.
Eik Varep: Bílstjóri Miksons hjá
stjórnmálalögreglunni. Bar vitni (Svf-
þjóð 1946 um samskipti Miksons og
Rubin-feðginanna.
Olavi Viherluoto: Finnskur lög-
reglumaðursem heimsótti eistneska
kollega sína í október 1941. Látinn.
Valve Volt: Skrifaði nýlega lesenda-
bréf í Eesti Ekspress. Kveðst muna
eftirMikson úræsku sinni, hann hafi
drepið vini fjölskyldunnar.
Efraim Zuroff:
Forstjóri Wiesent-
hal-stofnunar í
Israel. Hefur rann-
sakað stríðsglæpi í
Eystrasa Itsríkj u n-
um og Úkraínu
síðan 1980.
Þorsteinn Pálsson: Dómsmálaráð-
herra. Vísaði málinu fyrst til lögfræð-
inga, svo til rfkissa ksóknara.
MTUDAGUR PRESSAN 18. FEBRÚAR 1993
Ar liðið frá því síðasti
KAFLI MlKSON-MÁLSINS HÓFST
SATT&
LOGIÐ í
MIKSON-
MÁLINU
Yfirlit um það sem vitað er og ekki vitað um meinta stríðsglæpi Evalds Miksons, feril
hans, vitnisburði og skrifleg sönnunargögn.
í þessari viku er liðið ár frá því
Efraim Zuroff kom upplýsingum
á framfæri við íslensk stjómvöld í
máli Evalds Miksons. A þessum
tíma hefur margt upplýsinga
komið fram, flest sem rennir stoð-
um undir ásakanir á hendur Mik-
son, en annað sem gengur gegn
því sem Zuroff hefur haldið fram.
Hér verður stiklað á stóm um það
sem nú er vitað um feril Miksons í
stríðinu, ásakanir á hendur hon-
um og málareksturinn sem á eftir
fýlgdi.
Meintir stríðsglæpir áttu sér
stað á tiltölulega stuttum U'ma, frá
júlí til nóvember 1941. Fyrstu tvo
mánuði þessa tímabils, júlí og ág-
úst, var Mikson foringi í vopnaðri
sveit þjóðernissinna, Omakaitse,
einkum í Vönnu-sýslu í grennd
við borgina Tartú í Suður-Eist-
landi.
Þegar Þjóðverjar höfðu lagt
undir sig Tallinn í lok ágúst tók
Mikson við starfi sem aðstoðar-
lögreglustjóri í eistnesku stjórn-
málalögreglunni. Hann hafði að-
setur í „Battaríinu", Aðalfangels-
inu í Tallinn, en Omakaitse-sveit-
irnar störfuðu áffarn formlega og
óformlega. I Tallinn hélt uppræt-
ing kommúnista og gyðinga
áfram, en bæði í Tallinn og Tartú
var gyðingum útrýmt. Af þeim
þúsund gyðingum, sem voru í
landinu þegar Þjóðverjar komu,
lifðu innan við tíu af.
OMAKAITSE
Eftir lestur eistneskra gagna frá
sumrinu 1941 má fullyrða að Mik-
son var foringi í Omakaitse-sveit-
unum. Þetta staðfesta afrit af yfir-
heyrslum með undirskrift hans
sjálfs og vimisburðir ótal fólks, en
sjálfur hefur hann neitað að hafa
verið liðsmaður Omakaitse. Sveit-
ir Miksons heyrðu undir yfirvöld í
Tartú-borg, þar sem settar voru
upp útrýmingarbúðir fljótlega eff-
ir komu Þjóðverja. Talið er að um
12 þúsund manns hafi verið
drepnir í Tartú, þar af um 400
gyðingar. Yfirmanni búðanna,
Karl Linnas, var vísað úr landi í
Bandaríkjunum fyrir nokkrum
árum vegna stríðsglæpa.
Almennt er mikið vitað um at-
hafnir Omakaitse-sveitanna á
þessum tíma. Þær störfuðu með
og undir stjórn Þjóðverja og að-
stoðuðu meðal annars Sonder-
kommando Ia við útrýmingu gyð-
inga, en það var undirdeild Einz-
atz-sveita Þjóðverja sem höfðu
þetta sérverkefni. Vitneskja um
verk Miksons er bæði minni og
sértækari, en byggist á uppruna-
legum gögnum með undirskrift
Miksons og á vitnisburði frá rétt-
arrannsókn í Tallinn árið 1961. Sú
rannsókn, sem aldrei var lokið,
tengdist réttarhöldum yfir þremur
yfirmönnum Miksons, Ain Mere,
sem var yfirmaður stjómmálalög-
reglunnar, Ervin Viks, yfirmanni
Miksons í rannsóknardeild (sem
Mikson kallar „upplýsinga“- eða
„leitardeild") stjórnmálalögregl-
unnar, og RalfGerrets, yfirmanni
útrýmingarbúða í Jagala. Rann-
sóknin laut ekki sérstaklega að
meintum glæpum gegn gyðing-
um, heldur gegn óbreyttum borg-
umm almennt.
Vitnisburðurinn frá 1961 bein-
ist einkum að umsvifum manna
Miksons í sveitahéruðum Vönnu
og hefur PRESSAN áður rakið
hann ítarlega. Að minnsta kosti
sjö manns segjast hafa verið sjón-
arvottar að morðum á óbreyttum
borgurum og einn sjónarvottur
var að nauðgunum. Aðrir bera
um pyntingar, barsmíðar og
morðhótanir Miksons. Nokkrir
lýsa því þegar Mikson og menn
hans leiddu fólk í burtu, neyðaróp
heyrðust og því næst skothvellir.
Aðrir segjast hafa heyrt Mikson
stæra sig af morðum.
Niðurstaða eistneskra stjórn-
valda árið 1961 var að Mikson
hefði persónulega myrt þrjátíu
manns og gefið fyrirskipanir um
aftöku hundrað og fimmtíu. Sam-
kvæmt upplýsingum eistneskra
stjórnvalda eru einhver þessara
vitna og sjónarvotta enr í h'fi, en
PRESSUNNI er ekki kunnugt um
Israelsk
kona grátbaö ^
Halldór Laxness
aðfara með skjo
til Islands.
Viðbrögð íslendinga við dsökunum
Það hefur tvisvar með op-
inberum hætti reynt á við-
brögð fslendinga í Mikson-
málinu. Fyrst árið 1961, þegar
Bjarni Benediktsson og Við-
reisnardagblöðin komu
honum til varnar. Aftur
1992, þegar allir stjórn-
málamenn, sem tjáðu
sig, gerðu lítið úr málinu
og nefnd tveggja lög-
fræðinga sagði ekki
ástæðu til rannsóknar.
Ríkisstjórnin gerði nið-
urstöður þeirra að sín-
um.
Einn ættingja Rubin-
ijölskyldunnar, Seul Ar-
losoroff, sagði í haust í
samtali við PRESS-
UNA, að móðir hans
hefði með aðstoð bandarískra lög-
fræðinga leitað til íslenskra stjórn-
valda vegna Miksons 1947-1948,
en árangurslaust. Engin gögn hafa
fundist um þetta í íslenskum
ráðuneytum.
Annar ættingi meintra fórnar-
lamba Miksons, Tzvi Partel,
kvaðst í samtali við blaðið hafa
hitt íslenska ráðamenn vegna
málsins í ísrael snemma á sjöunda
áratugnum. Hann heyrði aldrei
frá þeim aftur, þrátt fyrir fögur
fýrirheit.
Eistneskur gyðingur, Yakov
Kaplan, skrifaði Jóni Baldvini
Hannibalssyni bréf í nóvember
1991. Fékk ekki svar. Óstaðfestar
eru bréfaskriftir annarra gegnum
árin.
í viðtalsbókinni Á Gljúfrasteini
skýrir Auður Laxness frá ferð
þeirra Halldórs til ísraels síðla árs
1963. Þar kom til þeirra kona með
„mikið af skjölum" sem tengdust
örlögum foreldra hennar og grát-
bað Halldór að koma þeim á
framfæri við íslensk stjórnvöld.
Hann vildi ekki blanda sér í málið.
Einu beinu afskipti íslenskra
stjórnvalda af stríðsglæpum hafa
verið að fá dæmdan samstarfs-
mann nasista, Ólaf Pétursson,
leystan úr fangelsi í Noregi og fá
annan samverkamann Þjóðverja,
Björn Sv. Björnsson, son Sveins
Björnssonar forseta, heim frá
Danmörku. Fyrir stríð var gyðing-
um vísað úr landi héðan á skip á
leið til Þýskalands — beint í
dauðann.