Pressan - 18.02.1993, Blaðsíða 12

12
FIMMTUDAGUR PRESSAN 18. FEBRÚAR 1993
PRESSAN
Útgefandi Blað hf.
Ritstjóri GunnarSmári Egilsson
Ritstjórnarfulltrúi Sigurður Már Jónsson
Mikson-málið
eins árs
I dag er liðið ár frá því Davíð Oddssyni forsætisráðherra var afhent
beiðni um rannsókn á meintum stríðsglæpum Evalds Miksons.
Frá því fréttir af ásökunum Wiesenthal-stofnunarinnar bárust
hingað hefur málið verið að gerjast meðal þjóðarinnar. f fyrstu
einkenndust viðbrögðin af heiftarlegri reiði í garð ísraelsmanna.
Almenningur lét í ljós hneykslan sína í þjóðarsálum útvarps-
stöðvanna og lesendadálkum dagblaðanna. Nokkrir stjómmála-
menn létu hafa eftir sér svipuð ummæli. Jón Baldvin Hannibals-
son utanríkisráðherra sýndi af sér svipað dómgreindarleysi í
þessu máli og flestum öðrum málum utan hins evrópska efha-
hagssvæðis og lét hafa eftir sér að ef honum hefðu verið afhentar
slíkar ásakanir á hendur íslenskum ríkisborgara hefði hann tekið
leigubíl út á flugvöll og síðan fyrstu flugvél heim.
PRESSAN hefur ffá upphafi lagt áherslu á að þessar ásakanir
verði rannsakaðar. Það er einfaldlega skylda íslensku þjóðarinnar
á sama hátt og það er skylda allra annarra þjóða. Málið snýst ein-
faldlega ekki um hvort okkur geðjast að slíkri rannsókn. Annað
sem PRESSAN hefur lagt áherslu á er að vitneskja íslenskra
stjórnvalda um meinta stríðsglæpi Miksons verði rannsökuð.
Það er nauðsynlegt fslendingum að fá upp á yfirborðið hvað
stjómvöld vissu um þessar ásakanir þegar Mikson fékk landvist-
arleyfi og síðar ríkisborgararétt og hvort þeim hafi verið kunnugt
um að honum hafði verið meinað um hvort tveggja í öðrum vest-
rænum ríkjum. Slík rannsókn er óviðkomandi því hvort og hvar
stríðsglæparéttarhöld fara ffam vegna meintra glæpa Miksons.
Hún er hins vegar nauðsynleg til að fslendingar fái að vita hvort
afskipti íslenskra stjórnvalda af Mikson-málinu segja sömu sorg-
arsöguna og önnur afskipti íslenskra stjórnvalda af stríðsglæpum
nasista og ofsóttum gyðingum.
Eftir að fýrstu reiðiöldurnar í kjölfar þess að ásakanir Wiesent-
hal-stofrtunarinnar urðu opinberar tók að lægja hafa komið fram
eðlilegri viðbrögð. Seint í haust skrifaði Júríj Reshetov, sendi-
herra Rússa á íslandi, grein í Morgunblaðið og minnti íslendinga
á að þeir væru aðilar að alþjóðlegum samningi um meðferð
stríðsglæpa. Reshetov skrifaði greinina sem lögffæðingur og full-
trúi í nefhd á vegum Sameinuðu þjóðanna um stríðsglæpi en ekki
sem sendiherra Rússa. Þrátt fyrir það sá Jón Baldvin Hannibals-
son ástæðu til að láta siðameistara utanríkisráðuneytisins kalla
Reshetov á teppið og skamma hann fyrir afskipti af íslenskum
innanríkismálum. Jón hefur því alla tíð verið gagnheill í dóm-
greindarleysi sínu í þessu máli, alveg eins og í Banda-málinu, sem
PRESSAN greindi ítarlega ffá í síðustu viku.
Nú allra síðustu daga hafa nokkrir íslendingar síðan komið
fram og viðrað svipuð viðhorf og Reshetov. Ingibjörg Sólrún
Gísladóttir þingkona varð fyrst íslenskra stjórnmálamanna til að
taka undir þau í blaðagrein fýrir skömmu. Á málþingi Orators,
félags laganema, á þriðjudaginn benti dr. Gunnar G. Schram
lagaprófessor á að íslendingum bæri að virða alþjóðaskuldbind-
ingar sínar og hefja rannsókn ef ffam kæmi rökstuddur grunur
um stríðsglæpi íslensks ríkisborgara. Eiríkur Tómasson, hæsta-
réttarlögmaður og annar höfundur slcýrslu til ríkisstjórnarinnar
þar sem meginniðurstaðan var sú að eklti væri ástæða til rann-
sólcnar, sagði á sama málþingi að tímabært væri að talca upp í ís-
lensk lög ákvæði um stríðsglæpi.
Frá því PRESSAN hóf að fjalla um þetta mál fýrir einu ári hef-
ur blaðið rætt við fjölda fólks og dregið ffam fjölmörg gögn sem
mörg hver renna stoðum undir ásakanir Wiesenthal-stofhunar-
innar. Grundvöllur þess að rannsókn á meintum stríðsglæpum
Miksons fari fram er að rölcstuddur grunur sé fýrir þeim. í ljósi
upplýsinganna sem birst hafa í PRESSUNNI er erfitt að hafna
því að þessi grunur sé rökstuddur.
Ritstjórn, skrifstofur og auglýsingar.
Nýbýlavegi 14-16, sími 64 30 80
Faxnúmen
Ritstjórn 64 30 89, skrifstofa 64 31 90, auglýsingar 64 30 76
Eftir lokun skiptiborðs:
Ritstjóm 64 30 85,
dreifing 64 30 86, tæknideild 64 30 87.
Áskriftargjald
700 kr. á mánuöi ef greitt er með VISA/EURO/SAMKORT en 750 kr. á mánuði annars.
PRESSAN kostar 230 krónur í lausasölu
BLAÐAMENN: Bergljót Friðriksdóttir, Friðrik Þór Guðmundsson,
Guðrún Kristjánsdóttir, Jón Óskar Hafsteinsson útlitshönnuður,
Jónas Sigurgeirsson, Jim Smart Ijósmyndari, Karl Th. Birgisson,
Sigríður H. Gunnarsdóttir prófarkalesari, Telma L Tómasson.
PENNAR: Stjómmál og viðskipti; Árni Páll Ámason, Einar Karl Haraldsson,
Guðmundur Einarsson, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, Hreinn Loftsson, Mörður
Árnason, Ólafur Hannibalsson, Óli Björn Kárason, Ragnhildur Vigfúsdóttir, össur
Skarphéðinsson. Listir; Gunnar Árnason myndlist, Gunnar Lárus Hjálmarsson popp,
Kolbrún Bergþórsdóttir bókmenntir, Martin Regal leiklist.
Teikningar; Ingólfur Margeirsson, Jón Óskar, Kristján Þór Árnason.
Setning og umbrot: PRESSAN Filmuvinnsla, plötugerð og prentun:ODDI
HVERS VEGNA
Er svona erfittfyrir
fórnarlömb lœknamistaka
að náfram rétti sínum?
DAVlÐ ÞÓR BJÖRGViNSSON DÓSENT SVARAR
f spurningunni felst að spyrj-
andi gefur sér að það sé erfitt fýrir
fórnarlömb læknamistaka að ná
fram rétti sínum. Mér er ekki ljóst
við hvað spyrjandi miðar í því
efhi. Er t.d. erfiðara fýrir fórnar-
lömb læknamistaka að ná rétti
sínum en t.d. þá sem verða fýrir
tjóni vegna mistaka lögmanna,
verkfiræðinga, endurskoðenda eða
annarra sérffæðinga. Á þessu hef-
ur ekki verð gerð sérstök úttekt
mér vitanlega. Þá felst í þessu að
spyrjandi hafi vitneskju um að í
mörgum tilfellum hafi menn beð-
ið tjón vegna læknisaðgerða þar
sem tjónið sé raunverulega að
rekja til mistaka læknis og sjúk-
lingur eigi rétt til bóta en eklci náð
ffam þeim rétti sínum af einhverj-
um ástæðum. Þetta síðastnefnda
er einmitt kjarni málsins. Það sem
er erfitt er að sanna að um mistök
læknis hafi verið að ræða, sem
reikna verði honum til sakar, og
þar með að fá viðurkennt að rétt-
ur til bóta úr hans hendi, eða
vinnuveitanda hans, hafi stofnast.
Skal þetta nú skýrt nánar.
I íslenskum rétti er ekki að
finna sérstök ákvæði sem lúta að
bótaskyldu vegna mistaka lækna.
Þegar tekin er afstaða til þess
hvort slík bótaskylda hefur stofn-
ast verður því að byggja á almenn-
um óskráðum reglum skaðabóta-
réttar. Meginregla í því sambandi
er svokölluð sakarregla eða al-
menna skaðabótareglan sem
stundum er kölluð svo. Sam-
kvæmt henni er það meginregla
hér á landi að maður ber ekki
skaðsbótaábyrgð á tjóni nema
það verði rekið til sakar hans.
Nánar er inntak reglunnar það, að
maður ber skaðabótaábyrgð á
tjóni sem hann veldur með sak-
næmum (þ.e. af ásetningi eða gá-
leysi) eða ólögmætum hætti.
Kjami sakarreglunnar er sök. Að-
alvandinn í öllum málum þar sem
bætur em sóttar á grundvelli sak-
arreglunnar er að sýna ffarn á að
tjónið verði rakið til sakar við-
komandi. Þegar tjón verður vegna
aðgerða læknis kemur til greina
að sækja bætur á hendur honum
sjálfum eða vinnuveitanda hans. I
báðum tilfellum verður að sanna
sök læknisins. f einstaka tilfellum
kemur til greina að reisa bóta-
ábyrgð á hendur lækni á öðrum
réttarreglum, t.d. hlutlægum
bótareglum, en of langt mál er að
rekja það hér.
Álmennir dómendur hafa
venjulega ekki nægilega þekkingu
í læknisfræði til að meta hvort
læknir hafi staðið að verki í sam-
ræmi við viðurkenndar aðferðir
læknisfræðinnar. Þeir eru því af
skiljanlegum ástæðum mjög háðir
mati annarra lækna á framferði
þess læknis sem veldur tjóni með
störfúm sínum. Álit læknaráðs
ræður því oft úrslitum í málum af
þessu tagi.
Það þarf ekki mikinn speking
til að sjá að margvísleg vandkvæði
eru á því að sanna sök læknis,
jafnvel þótt aðrir læknar séu kall-
aðir til. Vandkvæði þessi stafa af
ýmsum orsökum og nrá þar m.a.
nefna eftirfarandi:
Fyrst má nefna að ákvörðun
um læknisaðgerð og ffamkvæmd
hennar er oftar en ekki í höndum
þess læknis sem stundað hefur
viðkomandi sjúkling lengi og
þekkir ástand hans betur en
nokkur annar. Það getur því verið
afar erfitt fýrir aðra lækna að full-
yrða að um hrein mistök læknis
hafi verið að ræða við ákvörðun
eða framkvæmd aðgerðar, þótt
síðar fari illa.
í öðru lagi er ljóst að læknavís-
indin eru ekki fullkomin vísindi í
þeim skilningi að þar verði fúndin
skýr svör við öllum spurningum.
Við þetta bætast svo mismunandi
skoðanir lækna, sem þó allir
byggja viðhorf sín á viðurkennd-
um aðferðum læknisfræðinnar.
Þetta tekur bæði til sjúkdóms-
greiningar, vals á lækningaaðferð-
um og framkvæmdar aðgerða.
Erfitt getur verið að meta hvort
tjón sé að rekja til hreinna mistaka
læknis eða hvort það er einfald-
„Þaðþarfekki mik-
inn speking til að sjá
að margvísleg vand-
kvæði eru á því að
sanna sök lœknis,
jafnvel þótt aðrir
lœknar séu kallaðir
til“
lega að rekja til þessa ófullkom-
leika sjálfra læknavísindanna.
Hafi ákvörðun verið tekin eða að-
gerð ffamkvæmd eftir bestu þekk-
ingu á hverjum tíma og á grund-
velli rannsókna sem eðlilegt er og
tíðkanlegt að gera við sambærileg-
ar aðstæður verður erfitt að sækja
bætur á hendur lækni eða vinnu-
veitanda hans, enda þótt síðar
komi í ljós að ákvörðun læknis var
röng.
Margir hafa haldið því ffam að
læknar hafi tilhneigingu til að
breiða yfir mistök stéttarbræðra
sinna og að um sé að ræða sam-
eiginlega hagsmunagæslu þeirra.
Einhver kallaði þetta „læknamafi'-
una“. Af þessari ástæðu sé álit
annarra lækna ekki alltaf sett ffam
af fullkomnum heilindum og
óvarlegt sé að láta úrslit mála velta
á þeim. Ég vil ekki gera þessi sjón-
armið að mínum og tel að þau at-
riði sem ég nefndi héf að ofan vegi
þyngstíþessuefúi.
FJÖLMIÐLAR
Blaðamenn, fréttamenn og mennirnir íþeim
Ofurtrú á einhvers konar lógík (oft
aulalógík) hefurgert blaðamenn
hrœdda við að glíma við tilfinn-
ingalegt inntakfrétta. Ef til vill er
að einnig vegna þess að vítin eru
til að varastþau. Ogþar er Hallur
Hallsson á Stöð2 gott dœmi.“
Mér hefúr alltaf leiðst sú hug-
mynd að blaðamaður (eða ffétta-
maður) geti falið sig í fréttinni.
Að hans verk sé einungis að stilla
saman staðreyndum af nánast
vélrænu hlutleysi. Og þar sem
skoðun blaðamannsins, afstöðu
hans, sjónarhomi og skilningi er
haldið utan við fréttina skiptir í
raun engu hver skrifar hana.
Blaðamaðurinn er ekki til sem
persóna.
Þetta er að sjálfsögðu ófram-
kvæmanlegt. Ef blaðamaður
heldur að það sé einhver annar
en hann sjálfur sem kýs að leggja
meiri áherslu á eitt atriði fféttar-
innar ffemur en hitt, þá er hann
að blekkja sjálfan sig og lesendur.
Ef hann heldur að hann geti búið
sér til einhverja mælistiku yfir
hvað sé ffétt og hvað ekki í stað
þess að treysta á tilfinningu sína,
þá verður hann óþolandi leiðin-
legur.
Og jafnvel þó að blaðamannin-
um tækist að koma sér upp yfir-
náttúrulegu hlutleysi, þannig að
hann kæmi helkaldur að hveiju
verkefni, þá er spurning hvort
það sé eftirsóknarvert. Allar ffétt-
ir eru urn fólk og þær eru sagðar
fólki. Því er affarasælast að þær
séu skrifaðar af fólki.
Ef blaðamaðurinn gerir sér
grein fýrir að hann velur og hafn-
ar þúsund sinnum þegar hann
skrifar hverja ffétt er heiðarlegra
af honum að minna lesandann
annað slagið á að hann er að lesa
frétt sem einstaklingur setur
saman. Þess vegna er það ffekar
sætt af Agnesi Bragadóttur að
staglast á því að hitt eða þetta sé
haft effir hennar eigin heimildum
í stað þess að skýla sér á bak við
Morgunblaðið eins og fréttin
væri skrifuð af einhverri karakt-
erlausri stofnun.
Blaðamaðurinn á að vera með-
vitaður um að hann kjósi sjálfúr
að leggja áherslu á eitt atriði um-
ffam annað, að hann eigi að leita
eftir áliti þeirra sem hann telur að
geti skýrt kjarna málsins í stað
þess að fara í röðina og éta upp
komment frá hagsmunaaðilum,
að hann geti sjálfur fundið dæmi
til að styrkja fréttina eða varpa
ljósi á einstök atriði hennar og að
með ffamsetningu sinni sé hann í
raun að draga athygli lesenda frá
öðrum atriðum málsins. Þetta á
hann að vita.
Það er ekki þar með sagt að
blaðamaðurinn (eða fréttamað-
urinn) eigi að fara á einkaflug og
messa yfir lesendum sínum í stað
þess að segja þeim fréttir. Þess
vegna er erfitt að hlýða á fréttir
Ólafs Jóhannessonar á Stöð 2,
sérstaklega þær sem snerta beint
hagsmuni Stöðvarínnar.
Skemmst er að minnast yfir-
heyrslu hans yfir grey mennta-
málaráðherra um meinta lækkun
á auglýsingataxta Ríkissjónvarps-
ins. Ef þetta innskot í fféttatím-
ann hafði eitthvert fféttagildi þá
kafnaði það í áróðrinum.
Og þótt blaðamannmum (eða
fréttamanninum) eigi að vera
ljóst að tilfinningar hans hafa
áhrif á hvernig hann nálgast við-
fangsefnið á hann ekki að láta
þær gusast framan í lesandann.
Ofurtrú á einhvers konar lógík
(oft aulalógík) hefur gert blaða-
menn hrædda við að glíma við
tilfinningalegt inntak ffétta. Ef til
vill er það einnig vegna þess að
vítin eru til að varast þau. Og þar
er Hallur Hallsson á Stöð 2 gott
dæmi. Þau eru orðin mýmörg
dæmin þar sem hann hefur ger-
samlega kaffært fféttir í einhverri
tilfinningavellu. Stundum er
þetta svo yfirgengilegt að maður
efast um að hjartað í honum slái
- því það er eins með tilfinning-
arnar og húmorinn; þeir sem
hampa þeim með mestum
bægslagangi hafa oftast lítið af
þeim sjálfir.
Ég tók hér tvö dæmi af ffétta-
mönnum á Stöð 2 og það er eng-
in tilviljun. Fréttastofa hennar er
á einhverri hraðleið í átt til meiri
umbúnaðar en rýrara innihalds.
Flestallir fféttamenn í innlendum
fféttum virðast ala með sér þann
draum að verða Ómarar Ragn-
arssynir þegar þeir eru orðnir
stórir. Ég held að þeim væri holl-
ara að leita sér að öðrum fyrir-
myndum. Og þeir þurfa eklci að
leita langt, því fféttamenn Stöðv-
ar 2 sem sjá um erlendar fréttir
eru til fýrirmyndar.
Gunnar Smári Egilsson