Pressan - 04.03.1993, Qupperneq 25

Fimmtudagurinn 4. mars 1993
SAMVISKAN & SKÁLDIN
PRESSAN 25
Er ekki þörf fyrir Zola?
Hvar eru þjóðfélagsgagnrýnendurnir í skáldastétt, umvöndunar- og framfaramennirnir?
Af hverju hafa þessir atvinnupennar látið öðrum eftir hina opinberu umræðu?
Geta þeir ekki frelsað okkur frá hag- og félagsfræðingunum?
„Ég er að hugsa um að halda
áfram að skrifa þángaðtil ís-
lenskri alþýðu hefur skilist að
hún hefur eingan rétt á því að
lifa hundalífi, og að fátæktin er
glæpur allra glæpa.“ Orðin eru
vitaskuld ffá Halldóri Laxness,
úr inngangi að grein um þrifn-
að, og þau má vel taka sem eins
konar stefnuyfirlýsingu skálds
sem lítur á sig sem erindreka
frelsis og framfara. Laxness
heldur áfram: „... í heimi veru-
leikans, mannabyggðum, er
verksvið vort, og þessu megum
vér síst gleyma, hversu ljóðrænir
hrifru'ngarmenn sem vér kunn-
um að vera þá er vér lítum til
fjalla. Vér verðum að hafa hug-
fast að kotin og þurrabúðirnar
verða ekki mubleraðar með
draumum einum, raflýstar með
tómum ferskeytlum, né byggðar
upp með sögum af skrýtnum
köllum og kellíngum eða ættar-
tölum.“
Það átti vel við eðli Laxness að
ganga beinustu leið inn í hlut-
verk hins róttæka þjóðfélags-
gagnrýnanda. Thor Vilhjálms-
son, höfundur sem hefur mörg
einkenni hins ljóðræna hrifn-
KOLBRUN
BERGÞÓRSDÓTTll
ingarmanns, kaus að ganga
svipaða braut.
I sjónvarpsviðtali sem Hall-
dór Guðmundsson átti við Thor
fyrir einhverjum árum spurði
hann skáldið hvort það hefði
ekki verið útbreitt sjónarmið
meðal íhaldsmanna á árum
kalda stríðsins að rithöfundar
ættu að hafa hægt um sig og
vera ekki að blanda sér í þjóð-
málaumræðu og pólitík. Thor
svaraði: „Þeir áttu að vera fínir
með sig og heíst ekki taka á
neinu. Þeir áttu að hafa hend-
urnar lausar í lofti til að kjassa
einhver blóm og skoða neglurn-
ar á sér og vita hvort þær væru
nógu vel snyrtar og þær voru
alltaf nógu vel snyrtar.“
En nú heyrast raddir sem
segja að þetta fyrrum sjónarmið
íhaidsmanna einkenni unga rit-
höfunda, þeir hafi breyst í
skrautblóm sem helst breiði úr
sér þegar líða fer að jólum og
sala á bókum þeirra hefst. Þess-
ar sömu raddir gefa í skyn, eða
segja berum orðum, að þessi
kynslóð hafi ekkert að segja um-
hverfi sínu og hafi í meginatrið-
um brugðist hlutverki sínu. Ól-
afur Haukur Símonarson sagði í
viðtali fyrir nokkrum árum að
svo virtist sem íslenskir rithöf-
undar ættu ekki lengur brýnt er-
indi við samtíma sinn.
Matthías Viðar Sæmundsson
hefur gagnrýnt unga rithöfunda
einna grimmast og sagt að þeir
skrifi skáldsögur sem bæti
„engu við rannsókn tilverunnar;
þær staðfesta einungis það sem
áður hefur verið sagt, það sem
allir segja — það sem allir verða
að segja vilji þeir láta taka mark
á sér“. Hann sakar rithöfunda
um að vera úr tengslum við all-
an raunveruleika:
„... rnegi marka íslenskar
skáldsögur seinni ára er lífið lík-
ast draumkenndri flauelsvoð."
En er komið fyrir ungum ís-
lenskum rithöfundum eins og
stórum hluta þjóðarinnar, er
þeim einfaldlega farið að standa
Málið snýst um stöðu höf-
undarins. Hún hefur breyst. Á
tímum kreppunnar og kalda
stríðsins voru höfundar miklu
ákveðnari talsmenn markmiða
eða þjóðfélagshópa. En það
sagði náttúrlega ekki baun um
það sem þeir voru að skrifa.
Höfundur gat kallað sig mjög
róttækan gagnrýnanda en verk
hans þurfti ekki endilega að gefa
þá gagnrýni til kynna. Ég held
að á seinni árum þegar menn
hafa farið að koma út úr tímabili
„þjóðfélagsraunsæisins“ þá hafi
sá skilningur á skáldsögunni
aukist að hún fjalli um lífið og
tilveruna í heild sinni, það séu
yiðfangsefhin. Boðskapur skáld-
skaparins, sé hægt að tala um
boðskap, hefur allar aldir verið
mjög svipaður. Hans svið eru
hin mannlegu örlög, ástin, lífið
og dauðinn. Vitaskuld eru á öll-
um þessum málum þjóðfélags-
legir fletir en þegar fram líða
stundir verður þjóðfélagsmynd-
in í sögunum ekkert meginat-
riði. Það sem gerir Sölku Völku
svo eftirminnilega er ekki endi-
lega lýsingin á frumbýlisárum
verkalýðshreyfingarinnar, þeim
hefur verið lýst í verkum sem
eru löngu gleymd, heldur er það
húmorinn og skáldskapurinn.
Þetta sýnir á hinn bóginn að
frumbýlisár verkalýðshreyfing-
arinnar eru kveikjan að merki-
legum skáldskap, eins og þjóð-
félagsbreytingar og átök eru allt-
af.
Lífssýn höfunda birtist í verkum þeirra. Hins vegar knýr
hinn þjóðfélagslegi raunveruleiki dyra hjá rithöfundum
eins og flestum öðrum þjóðfélagshópum. En rithöfundur-
inn erorðinn sérhæfðari efsvo má orða það. Efmenn vilja
mega þeirsegja að rithöfundar búi í fílabeinsturni.
Það að rithöfundur eigi að
vera eitthvað ákveðið eða sé
skyldugur til að gera eitthvað
ákveðið finnst mér í grundvall-
aratriðum rangt sjónarmið.
Hann er fulltrúi sinnar ritlistar
og getur hvorki skotið sér á bak
við bindindishreyfmguna né
skátahreyfmguna þótt hann
glaður vildi.
Lífssýn höfunda birtist í verk-
um þeirra. Hins vegar knýr hinn
þjóðfélagslegi raunveruleiki
dyra hjá rithöfundum eins og
flestum öðrum þjóðfélagshóp-
um. En rithöfundurinn er orð-
inn sérhæfðari ef svo má orða
það. Ef menn vilja mega þeir
segja að rithöfundar búi í fíla-
beinstumi. Þaðan horfa þeir yfir
slétturnar. Það eru fáir höfundar
í dag sem hafa sömu stöðu og
t.d. Sartre sem stóð uppi á olíu-
tunnunum í götuvígunum í Par-
ís ’68. Hins vegar fer engum sög-
um af því að skáldskapur Sartre
hafi tekið einhverjum díalek-
tískum stökkbreytingum fýrir
vikið.
Þorgeir
Þorgeirsson
Kannski þeim finnist að eldri
höfundar séu búnir að leysa þau
mál?
Nei annars!
Mér kemur í hug hvernig
„stjörnukerfið“ í Hollywood-
kvikmyndunum varð til. Það
byrjaði á því að kvikmynda-
framleiðendur tóku sameigin-
lega þá djörfii ákvörðun að láta
fimmtung (20%) af fhamleiðslu-
kostnaði hverrar myndar renna
til auglýsinga. Það er líklega
fimm sinnum hærra hlutfall en
tíðkast í öðrum framleiðslu-
greinum.
Þá vaknaði spurningin:
á sama? Það er nær öruggt að
þeir munu neita því. Þeir benda
á breytta tíma og fallna hug-
myndafræði sem eldri skáld
sóttu styrk sinn í en gagnast
engum lengur. Hlutverk skálds-
ins er í þeirra huga fyrst og
fremst að skrifa skáldverk. Það
er þar sem skáldið þjónar hlut-
verki sínu best. Og skáldinu
verður ekki þröngvað inn í fyrir-
framskrifaða rullu.
Og samfélagsgagnrýnin? Það
er hæpið að halda því fram að
hún finnist ekki, eða hvað með
ísbjörgu eða Islenska drauminn,
svo aðeins séu nefndar tvær
bækur sem strax koma upp í
hugann. Þar minnir lífið ekki á
„draumkennda flauelsvoð.“ Og í
þeim bókum verður ekki annað
greint en hrópuð séu orðin sem
svo margir sakna að heyra ekki
oftar: „Ég ákæri!“
EmileZola tók upp hanskann fyrir Alfred
Dreyfussþegarfranski herinn, almenn-
ingur og síðdegispressan sviptu hann
cerunni. Zola ákœrði alltfranska valda-
batteríið ígrein sinni íl'Aurora.
Hvers vegna eru rithöfundar að
mestu hættir kraftmikilli gagn-
rýni á samfélag sitt og umhverfi?
Einar Már
Guðmundsson
Hvern hluta vörunnar er auð-
veldast að auglýsa upp? Og svar-
ið var: Leikarinn.
Og stjömurnar voru auglýstar
upp. Þær hækkuðu í verði frá ári
til árs og margfölduðu sölu
Hollywood-myndanna í leið-
inni. Áður en langt um leið var
ein stjarna farin að kosta meir
fyrir hverja mynd en gerð 20
kvikmynda hafði áður kostað.
En þessi kostnaðarauki borgaði
sig því jafnframt hækkaði aug-
lýsingaféð, sem var fast hiutfall
(20%) af heildarkostnaðinum.
Og auglýsingarnar héldu áfram
að rúlla fé inn í kassann. Löngu
seinna rann það svo upp fýrir
mönnum að þessi ofdýrkun á
auglýsingaímynd leikarans hafði
útrýmt sjálfum tilgangi verksins.
Stjarnan þoldi ekkert það efni
Stjarnan þoldi ekkertþað
efni sem skyggt gat á glans
söluímyndarinnar. Og því
fórsem fór. Hollywood-
myndir urðu að öðru leyti
innihaldslausar. Og máttu
síst aföllu snerta á neins
konar raunsæi eða gagn-
rýni. Hvorki um manninn í
heild sinni né samfélag
hans og lifnaðarhætti í
smáatriðum.
sem skyggt gat á glans sölu-
ímyndarinnar. Og því fór sem
fór. Hollywood-myndir urðu að
öðru leyti innihaldslausar. Og
máttu síst af öllu snerta á neins
konar raunsæi eða gagnrýni.
Hvorki um manninn í heild
sinni né samfélag hans og lifn-
aðarhætti í smáatriðum.
Fer ekki líka svo um hvert það
kerfi sem ofmetur þannig afl
auglýsingarinnar? Eins þótt það
séu bókaútgefendur sem ákveða
að búa til „stjörnur" úr höfund-
um sfnum?
Það sýnist mér raunar vera að
gerast hérognú.
LEIKUST
Góð auglýsing nýrra leikara
ÞRUSK
LEIKSTJÓRI:
ASDlS ÞÓRHALLSDÓTTIR
SÓLON ÍSLANDUS
GÓÐ AUGLÝSING
••••••••••••••••••••••••••••
Þrusk heitir tveggja manna
sýning á Sólon fslandus. Tveir
ungir leikarar, Jóhanna Jónas og
Vilhjálmur Hjálmarsson, sýna
hvað er hægt að gera við gamalt
efhi í nýju formi. Ásdís Þórhalls-
dóttir er bæði leikstjóri og
„textahöfundur,“ þar sem hún
endursemur handrit úr ýmsum
verkum, t.d. Ríkharði III. og
Galdra-Lofti o.fl., og gefur þeim
nýjan blæ. Sýningin er í þremur
þáttum. Jóhanna tekur fyrsta
þáttinn, Vilhjálmur annan, og
svo leika þau saman í þeim síð-
asta. Það er greinilegt að þessir
ungu leikarar hafa upp á mikið
að bjóða. Þau hafa bæði mikla
reynslu (Jóhanna í Bandaríkj-
unum og Vilhjálmur á Eng-
landi) og leikstíllinn hjá þeim
báðum er mjög sterkur og að-
eins öðruvísi en við eigum að I
venjast hérlendis. Ég get ekki
sagt að ég hafi skilið samhengið
á milli þáttanna, en mér fannst |
sýningin mjög spennandi.
Náttúrlega getur hver sem er I
farið á sýninguna og haft gam-
an af, en ég vona að einhverjir |
leikstjórar fari einnig og ráði JóHANNAJÓNAS
þessa tvo leikara í vinnu (sem Martin segir sýningu hennar
sennilega var tilgangurmn hja Qg vilhjálms Hjálmarssonar
leikhópnum). ^ ágætaauglýsingu fyrirhæfi-
Myndlist
• Elías Hjörleifsson opnar
myndlistarsýningu í Galleríi
G-I5 á laugardag.
• Medúsu-hópurinn opnar
sýningu á verkum sínum í
Gerðubergi á laugardag.
• Færeysk myndlist verður
á sýningu í Norræna húsinu
sem opnuð verður á laugar-
dag.
• William Labey hefur
opnað sýningu á vatnslita-
myndum í Portinu. Opið alla
daga nema þriðjudaga kl.
14-18.
• Sigurður Vignir Guð-
mundsson sýnir olíumál-
verk sín í Galleríi 1 1. Opið
alla daga kl. 14-18.
• Helena Guttormsdóttir
hefur opnað málverkasýn-
ingu í Galleríi Úmbru. Opið
þriðjudaga til laugardaga kl.
13- 18 ogsunnudaga kl.
14- 18.
• Björgvin Björgvinsson
opnar málverkasýningu í
Portinu, Hafnarfirði, á laug-
ardag. Opið alla daga nema
þriðjudaga kl. 14-18.
• Sigríður Hrafnkelsdóttir
sýnir verk sín í neðri sölum
Nýlistasafnsins. Verkin eru
þrívíð, unnin með blandaðri
tækni. Lýkur á sunnudag.
Opið daglega kl. 14-18.
• Kristrún Gunnarsdóttir
sýnir verk sín, stækkaða
ramma úr sértilgerðu mynd-
bandi, á efri hæðum Nýlista-
safnsins. Lýkur á sunnudag.
Opið daglega kl. 14-18.
• Ásta Ólafsdóttir sýnir
þrívíð verk, lágmyndir og
innsetningar í Gerðubergi.
Opið mánudaga tilfimmtu-
daga kl. 10-22 ogföstudaga
oglaugardagakl. 13-16.
• Guðjón Ketilsson sýnir
höggmyndir unnar í tré í
gallerí Sólon Islandus. Opið á
sama tíma og kaffihúsið.
• Inga Elín Kristinsdóttir
sýnir margbreytileg gler-
listaverk í Galleríi Sævars
Karls. Opið á verslunartíma.
• Hreinn Friðfinnsson.
Yfirlitssýning á verkum hans
i Listasafni (slands. Opið alla
daga nema mánudaga kl.
12-18.
• Ásgrímur Jónsson.
Opið um helgar kl. 13.30-16.
• Ásmundur Sveinsson.
Opið alla daga kl. 10-16.
• Samúel Jóhannsson frá
Akureyri sýnir málverk og
teikningar í Listhúsinu í
Laugardal. Opið alla daga kl.
10-18, nema sunnudaga kl.
14-18.
• „Hvað náttúran gefur" á
Kjarvalsstöðum. Af Islands
hálfu eiga Jóhann Eyfells og
Gunnar Örn verk á sýning-
unni. Lýkur á sunnudag. Op-
ið daglega kl. 10-18.
•Stefán Hörður Grímsson
sýnir Ijóð á Kjarvalsstöðum.
Opið daglega kl. 10-18.
• Guðrún Einarsdóttir
sýnir málverk í austursal
Kjarvalsstaða. Lýkur á
sunnudag. Opið daglega kl.
10-18.
• f
Sýningar
• Fréttaljósmyndasýning
Blaðamannafélags íslands
verður opnuð f Listasafni al-
þýðu á laugardag.
• Höndlað í höfuðstað
Saga verslunar í Reykjavík í
Borgarhúsi.
I