Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.2003, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.2003, Blaðsíða 10
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 14. JÚNÍ 2003 U M ÞAÐ bil sem fasteign- arnúmerið 445 (á núver- andi Jónshúsi og við- byggðum húsum) kemur fyrst fram í ráðhússkjöl- um Kaupmannahafnar standa þær byggingar við Stenkulsgade (síðar Öster Voldgade) og niður með Muldgade, sem var ósteinlögð moldartröð upp á Östervold, virk- isvegg borgarinnar móti austri, og þar gnæfði upp stór vindmylla. Vestanvert við Muldgade og upp að Stenkulsgade var kirkjugarður, Sct. Annæ kirkegård, vígður árið 1654. En þar sem grafreitur þessi fylgdi engri ákveðinni kirkju var hann af- helgaður og þrælafangelsið nýja, Stokhuset, reist á svæðinu árið 1727 og tók við af þrælafangelsinu gamla á Brimarhólmi. Eftir það fékk Moldargatan gamla nýtt nafn, og hefur síðan heitið Stokhusgade. Nú hafði fólki mjög fjölgað í hinu stór- merka byggðarhverfi Nýbúðum frá dögum Kristjáns kóngs IV, þar sem fyrrum sjó- mönnum úr danska hernum og kaupskipa- flotanum var búið öruggt elliskjól með fjöl- skyldum sínum. Það góða og ráðsetta fólk, við Krokodillegade, Delfingade og aðrar slíkar götur, varð að fá sína kirkju eins og aðrir kristnir Hafnarbúar. Hún var reist og helguð blessuðum Páli frá Tarsus. En ein- ber sunnudagskirkja er trúuðum sálum ekki nóg; þær urðu sem aðrar að geta beðið upp- risunnar í vígðum reit með andlitið móti austrinu, og því var fundinn allstór leg- staður sem náði frá bakvegg Stokkhússins og niður á Rigensgade, og var sá nýi jurta- garður Herrans almennt nefndur „Skibs- gården“. Tóbak og te Konungsríkið Danmörk bjó enn á þessum tíma að auðnum frá fyrrum nýlendum sín- um, teinu frá Indlandi, en tóbakinu og sykr- inum frá þrælanýlendum sínum í Vestur- Indíum. Þeir sem að þeim innflutningi sátu voru einir auðugustu borgarar Kaupmanna- hafnar og koma víða við sögu. Hinn 3. júlí 1843 selur tekaupmaðurinn Freischou Wil- helm Friemand Schram hús sín og lóðir við Stenkulsgade og Stokkhúsgötu, fasteign- arnr. 486. Þar byggir Frímann Schram all- stórt þrílyft hús með íbúðum efra, en tób- aksgerð á fyrstu hæðinni. Reyndar er hún í skjölum kölluð „Tobaksfabrik“, en hefur vart fengizt við annað en að orna grængulu tóbaksblöðin, rúlla þeim í vindla eða rjól sem skorið var í píputóbak eða neftóbak, sem var þá mjög í tízku. Ekki hafði herra Frímann Schram lengi látið kynda tóbaksofnana við Stokkhúsgötu þegar eldur brauzt út og húsin upp fyrir hornið á götunni brunnu öll til grunna. Samt rís þessi óvílsami kjarkmaður eins og Fönix upp úr öskunni og sækir til borgarráðs um stækkaða lóð til uppbyggingar (fasteignanr. 468A og 486B). Þar byggir hann upp þrí- lyfta húsið við Stokkhúsgötu og nýtt fimm hæða íbúðarhús á horni Stokkhúsgötu og Öster Voldgade, þ.e. núverandi „Jónshús“ (fasteignarnr. 486B). Þetta nýja hús fékk aðalinngang frá „Austurvegg“, Östervold, og níu gluggafög í þá átt. Horn hússins, á mót- um Östervold- og Stokhusgade, er þver- skorið, og var þar síðar, eftir að íslenska þjóðin eignaðist húsið, komið fyrir minning- artöflu um búsetu þeirra Jóns Sigurðssonar og frú Ingibjargar í byggingunni. Framkvæmdir W.F. Schrams ganga svo vel undan, að hinn 12. apríl 1853 biður hann um skoðun sérhæfra manna, og 17. október sama árs er því lýst yfir að í öllu sé farið eftir löglegri byggingarsamþykkt. Einnig er getið um húsagarðinn með lystihúsi, útisal- ernum og uppmúruðum tröppum að eldhús- inu á 1. hæð og bakdyrastigaganginum á efri hæðir. Undir 4⁄5 hlutum hússins var kjallari sem var um hríð notaður til íbúðar. Hins vegar var húsið (núverandi „Jónshús“) ekki tekið endanlega út af opinberri hálfu fyrr en árið 1857 og þá sagt að öllu leyti frá- gengið til íbúðar. Við þá endanlegu úttekt fær húsið götunúmer, Öster Voldgade nr. 12 (síðar nr. 8), og nýtt skráningarnúmer, matr. 664, sem hefur fylgt því síðan. Þau Jón Sigurðsson og Ingibjörg voru heima á Íslandi sumarið 1859, og fór Jón langa ferð austur í Skaftafellssýslur, en þangað hafði hann ekki áður komið. Undir haust þessa árs tóku þau hjónin að sér átta ára gamlan systurson Jóns, Sigurð Jónsson, sem þau buðust til þess að fóstra og koma til mennta. Saman fóru þau til Hafnar með drenginn á póstskipinu „Arcturusi“ hinn 28. nóvember 1859, eftir hálfs árs dvöl á Ís- landi. Tveir ágætir fræðimenn um ævi og störf Jóns Sigurðssonar, þeir Einar Laxness og Lúðvík Kristjánsson, fullyrða báðir í bókum sínum að þau Jón hafi flutzt í húsið við Öst- er Voldgade haustið 1852. Af því sem áður er rakið getur það ár- tal ekki staðizt. Auk þess er til leigukvittun (og ljósrit hennar birt í bók Lúðvíks, Á slóð- um Jóns Sigurðssonar, Rvík. 1961), og virðist sú húsaleigukvittun gefin út eftir fyrsta dvalarár þeirra hjóna í húsinu. Kvittunin hljóðar svo: „Af Hr. Archivar Sigurdsson har jeg dags dato modtaget Husleie fra October flyttedag 1861 til April 1862 með eet hund- rede tresindstyve Rigsdaler, hvorfor herved kvitteres.“ Kjöbenhavn den 24 April 1862, Wilhelm F. Schram. Með öðrum orðum: Þau hjón fluttust í íbúð sína í október 1861, og greiða hér, 24. apríl 1862, undangengna misserisleigu, 160 ríkisdali. Þrjár fínar piparmeyjar og afturgenginn greifi Samkvæmt fyrstu íbúaskrá hússins við Östervold frá árinu 1863 bjó á annarri hæð- inni („förste Sal“) J. von Raben greifi. Þeg- ar hann hvarf úr húsinu fluttust inn í íbúð- ina þrjár uppkomnar og ógiftar systur, dætur eins af fyrri eigendum, hr. Italiand- ers. Enginn vissi hvað orðið hefði af greif- anum von Raben, nema hvað systurnar urðu brátt sannfærðar um að hann væri þar enn á stjákli, einkum um nætur. Þær heyrðu skrjáfið í síðum silkisloppnum, og sáu stund- um reykinn úr löngu pípunni hans smjúga milli stafs og hurðar þegar gluggi var opinn hans megin. Þar sem þær systur voru vel efnum búnar af arfinum eftir föður sinn réð- ust þær í að fá töframiðil frá Englandi, „en berömt engelsk expert on ghosts“, sem tókst að útrýma öllum slæðingi nema einum. Um greifann von Raben vildi hann ekki ábyrgjast neitt. Þegar þau Jón fluttust í nýja húsið við Östervold í október 1861 veitti þeim ekki af rúmum húsakynnum. Að vísu var íbúð þeirra við Stóru kóngsinsgötu æði góð mið- að við fyrri dvalarstaði, en bæði var, að bóka- og skjalasafn Jóns hafði vaxið að miklum mun, og auk Sigurðar fóstursonar þeirra hafði nú enn bætzt við fjölskylduna. Til þeirra kom sú gamla og trygga vinkona Ingibjargar, Sigríður Thorgrímsen, ekkja eftir Sigurð landfógeta, sem löngum hafði hýst þau hjón í litla húsinu sínu við Tjörnina á Víkursumrum þeirra og verið Ingibjörgu huggunarrík í hinni löngu og erfiðu bið eftir því að Jón rækti heitorð sitt við hana. Af því má nokkuð marka drengskap Jóns og umhyggju fyrir vinkonu þeirra, að hann setti nafn hennar og heimilisfang þegar í Vegvísi Kaupmannahafnar: „Thorgrimsen, S., Enkefrue, Östervold 8.“ Annað ber hinn árlegi Vegvísir einnig með sér um Jón Sig- urðsson: Þótt Danir og danskir embætt- ismenn kölluðu hann ávallt Hr. Archivar Sievertsen gætti hann þess vandlega að það væri aldrei öðruvísi en Jón Sigurdsson í skránni. Hljóðlátur elskhugi í stigaganginum Svo virðist sem efstu hæð hússins hafi verið skipt í tvær íbúðir á dögum þeirra Jóns, og hafa þær ekki haft útsýni til aust- urs nema um kvistgluggana og verið fremur þröngar. Í annarri þeirri íbúð bjó um hríð á dögum þeirra Jóns ungfrú Regine Olsen, heitkona heimspekingsins Sörens Kierkega- ards, sem heimsótti elskaða unnustu sína oftlega upp þessa löngu og erfiðu stiga. En eftir að Kierkegaard sleit trúlofun sinni við Regínu, við mikla hneykslun góðborgara Kaupmannahafnar og allra „kristilegra“ kvenna, fluttist ungfrú Olsen úr húsinu. Nokkrum árum síðar var stigið öllu þyngra og fastar í stigaþrepin upp á efstu hæðina, en þá fluttust þangað upp hjón með mikinn farangur og þrjú börn. Eiginmaðurinn var franskur málari, Paul Gauguin að nafni, og dönsk eiginkona hans, Mette Sophie, f. Gad. Gauguin var oft að heiman, enda hugnað- ist honum Kaupmannahöfn lítt, þar sem list- sýningu hans hafði verið lokað með lög- regluvaldi, og dvaldist hann þá í París eða vestur á Bretagneskaga, þar sem hin miklu ÞRJÁR FÍNAR PIPARMEYJAR OG AFTURGENGINN GREIFI Molar úr sögu Jóns- húss við Östervold í Kaupmannahöfn Mynd af Jónshúsi frá lokum 19. aldar eða löngu áður en það varð að húsi Íslendinga í Kaupmannahöfn. E F T I R B J Ö R N T H . B J Ö R N S S O N Hr. Archivar Sievertsen var nafnið sem danskir embættismenn köll- uðu ætíð Jón Sigurðsson. Heimspekingurinn Sören Kierke- gaard átti unnustu á efstu hæð- inni í húsi Jóns Sigurðssonar.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.