NT - 27.10.1985, Page 15

NT - 27.10.1985, Page 15
NT Sunnudagur 27. september 1 5 um landráö, þar sem sigurvegararnir tyftuðu sextugan snilling sem var búinn aö missa sjónar á veruleikan- um. Því á þessu ári eru ennfremur rétt 40 ár liöin frá stríðslokum og frá upphafi niöurlægingarinnar á Ezra Pound. Endalok stríðsins birta okkur mynd lygilegrar brjálsemi, því gagnstætt upphafinu, var þar ekki að sjá aö stríðandi aöilar hefðu stjórn á fram- vindunni. En þaö er reyndar lokastig geðveikinnar í hverjum einræðis- herra að hann vill ekki farast öðruvísi en heimurinn farist með honum. Mac- beth í leikriti Shakespeares gerðist þreyttur á sólarljósinu og vildi að það slökknaði með lífsljósi hans sjálfs og Hitler neitaði að gefast upp þó ósigur- inn blasti við og heimtaði að þýska þjóðin færist með honum í lokaorrust- unni. Hliðstætt (entæpastjafn háska- legt) er uppi á teningnum hér heima á Fróni þegar pólitíkusar í smákónga- leik hrekjast af vaidastólum sinum. Fyrirgreiðslugeðveikin nær þá há- marki og einkafjárausturinn úr al- mannasjóðum verður hysterískur síðustu dagana sem greifarnir sitja . Sama ruglandin ríkti í stríðslok í Rapallo á Ítalíu þar sem Ezra Pound bjó. Nasistar réðu þar ríkjum frá falli Mússólínis 1943, en í apríl 1945 hófu þeir að tygja sig á brott og skildu borgina og héraðið eftir í höndum ítalskra vinstri sinnaðra skæruliða, sem fóru með völd án þess að valda hlutverkinu eða hafa til þess forsend- ur uns bandarískar hersveitir náðu þangað nokkrum dögum síðar. Upp- lausnin ríkti áfram eftir að Banda- ríkjamenn tóku völdin og um tíma virtist enginn vita hver færi með stjórnina. Þann 2. maí varringulreiðin í hámarki og þegar lágvaxinn karl sem talaði einhverskonar ensku reyndi að ná sambandi við hæst- ráðendur var enginn nógu klár á hlutverki sínu I þessu ruglaða stjórn- apparati til að gefa sér tíma til að hlusta. Maður þessi var með úfið grátt hár og skegg og stingandi augu. Hann kvaðst hafa vitneskju um efnahags- kerfi heimsins og sér bæri skylda til að koma henni á framfæri. Þótt hann kynnti sig þá hafði enginn tíma eða nennu til að sinna honum og þessu spaklega rugli hans svo hann fór. Setuliðsforingjunum varð þar illa á í messunni, því þessi undarlegi maður var enginn annar en Ezra Pound sem tveimur árum áður hafði verið opin- berlega ákærður í Bandaríkjunum fyrir landráð og ótal skipanir um handtöku hans hefðu verið gefnar út. Pound hafði sest að í Rapallo á þriðja áratugnum eftir að honum var ekki orðið vært á Englandi og eftir stutta dvöl í París, þar sem honum hafði verið ofaukið í nýlendu ame- rískra listamanna. Pound líkaði aldrei að vera í fjöldahreyfingu listamanna nema hann væri miðdepillinn og í París höfðu það verið Hemingway og Gertrude Stein sem kepptu um athyglina. Eftir að Pound kom til Rapallo hafði hann tekið að viða að sér gögnum um skipulag og ástand efnahagsmála í heiminum og fljót- lega hafið að túlka skoðanir sínar á þeim í ítölsku pressunni, auk þess sem hann sýndi mikinn áhuga á Mússólíní. Frá því snemma árs 1941 frám á sumar 1943 (þegar Mússólíní var steypt) flutti hann vikulega pistla í ítalska fasistaútvarpið og fjallaði þar um allt milli himins og jarðar, en aðallega þó um einkennilegar hug- myndir sínar um efnahagsmál. Fas- istarnir skiftu sér reyndar lítið af Pound en gáfu honum lausan taum- inn í áróðursstríðinu við Bandaríkja- menn og Breta og þessum pistlum var þess vegna útvarpað á stuttbylgju til Englands og Ameríku. í pistlum sínum hélt hann m.a. fram að Roos- evelt forseti væri svikari og Mússólíní væri sá sem stjórnaði í anda gömlu amerísku stjórnarskrárinnar. Þetta var ein ástæðan af mörgum sem leiddi til þess að Pound var sakaður opinberlega um landráð árið 1943. Þó skáldið hefði glatað vegabréfinu sínu þegar hann reyndi í örvæntingu að komast „heim“ í stríðsbyrjun (Bandaríska sendiráðið í Róm neitaði þá að verða honum að liði við að komast burt og hirti vegabréfið hans), þá litu Bandaríkjamenn á hann sem sinn mann þar sem hann hafði ekki gerst ítalskur ríkisborgari. í stríðslok bjó Pound í litlu húsi nálægt þorpskirkjunni í Sant’Am- brogio, sem stóð á hæð ofan við Rapallo. Þar bjó hann ásamt konu sinni Dorothy og viðhaldinu Olgu Rudge. Poundhjónin voru reyndar gestkomandi þarna á heimili Olgu, því þau höfðu orðið að yfirgefa heimili sitt í Rapallo þegar Nasistar rýmdu hverfið við sjóinn af ótta við árás bandamanna. Fram til þess tíma höfðu eiginkona (sem hafði alið Po- und tvö börn) og viðhaldið (sem hafði alið honum dóttur) forðast hvor aðra, en nú þegar þær voru tilneyddar að búa undir sama þaki urðu samskifti þeirra „kurteisleg", eftir því sem Olga segir. Daginn eftir að Pound reyndi að ná sambandi við herstjórnina sat skáldið við ritvélina sína og var að þýða Konfúsíus, en hann hafði miklar mæt- ur á honum og mótaði hugmyndir sínar um réttlátt stjórnarfar að miklu leyti á kenningum hans. Konurnar höfðu farið út - hvor til sinna erinda, en vinnufriðurinn hélst þó ekki lengi. Tveir ítalskir skæruliðar höfðu komist að því að hálf milljón líra væri sett til höfuðs „il Signor Poeta“ eins og Pound var jafnan nefndur. Föður- landsvinirnir hömruðu á dyrnar með byssukeftum sínum og hrópuðu „Seguici, traditore!" Komdu með okkur, svikari! Pound fór að engu óðslega og pakkaði helstu nauðsynjum í tösku, tannburstanum sínum og Konfúsíusi auk kínverskrar vasaorðabókar. Hann lét konuna á neðri hæðinni fá lykilinn sinn og lék fyrir hana sposkur á svip að snaran væri komin um háls hans. Skæruliðarnir sögðu konunni að þeir færu með hann i næsta þorp þar sem aðalstöðvar þeirra væru. Þegar Olga kom heim nokkru síðar og frétti hvað gerst hafði hljóp hún á eftir þeim. Hún fann Pound og skæru- liðana og spurði hvort hún mætti koma með og var það auðfengið. Þegar í höfuðstöðvarnar kom sagði yfirmaðurinn: „Það hefurengin hand- tökuskipun verið gefin út á þig. Ég fæ ekki betur séð en þú sért frjáls." Veggirnir voru hinsvegar blóði drifnir eftir fjöldaaftökur og Pound hraðaði sér á brott harðákveðinn í að ná sambandi við Bandaríkjamennina. Á leiðinni til baka mætti hann banda- rískum svertingja í hermannabúningi og hugðist spyrja hann ráða, en hermaðurinn var þá sjálfur orðinn villtur og var að leita að yfirmönnum sínum. Hann bauð Pound að kaupa hjólið sem hann var á. Að lokum tókst þó Olgu og Pound að hafa upp á bráðabirgðaskrifstofu gagnnjósnadeildar bandaríska hersins. Þar var þeim hleypt inn og látin bíða matarlaus í sólarhring, en úr næstu herbergjum bárust sárs- aukaóp og gráthljóð. Síðdegis þann 4. maí kom Frank Amprim majór frá Róm til að taka málið að sér. Amprim hóf að yfirheyra Pound og spyrja hann almennra spurninga um feril hans og skoðanir. Sú yfirheyrsla gekk fljótt og vel fyrir sig, því Pound var ólmur i að segja frá. Éinu vand- ræðin voru að stöðva hann. Það hvarflaði ekki að honum að hann væri eftirlýstur fyrir landráð. Hann var maðurinn sem geymdi lykilinn að heimsfriði ef menn vildu bara hlusta og taka mark á honum. Amprim var furðu lostinn: Yfirheyrslan varð að eins konar huggulegu spjalli við for- vitnilegan mann. Og Pound fylltist ákafa við að útskýra sjónarmið sín fyrir þessum manni sem var sá eini sem virtist hafa áhuga. Eini svikarinn, samkvæmt hug- myndum Pounds, var Roosevelt for- seti. Hann hafði látið blekkjast af alþjóðlegu samsæri bankastjóra af Gyðingaættum og vopnaframleið- enda og leitt þjóðina út í hryllilegt og tilgangslaust stríð. ( útvarpspistlum sínum hafði Pound hvatt Bandaríkja- menn til að leggja niður vopn og fylkja sér um Hitler og Mússólíní og beitti innblásnum fjallræðustíl. Hann hafði reyndar ákaflega litla hugmynd um fyrir hvað Hitler og Mússólíní voru fulltrúar. Hann gerði sér aldrei Ijósa grein fyrir því og síst meðan stríðið stóð, því þá fékk hann engar upplýs- ingar aðrar en þær sem prentaðar voru í ítölsku dagblöðunum. Hann hafði ótrúlegt vald á hrynjandi í Ijóðlist og var einstaklega næmur bókmenntagagnrýnandi, en þegar kom að því að úttala sig um stjórnmál eða skilgreina manngerðir var hann bæði fljótfær og fáránlega glámskyggn. Málarinn og rithöf- undurinn Wyndham Lewis, sem var mikill vinur hans, lýsti honum sem „ósviknum naívista og byltingarsinn- uðurh einfeldningi". Pound var búinn að missa þolin- mæðina við lýðræðið og hélt því fram að völdin ættu að vera í höndum þeirra hæfustu (manna á borð við hann sjálfan). Hann var fullur að- dáunar á hertogum og prinsum Endurreisnartímans á Italíu sem hafði tekist að stjórna af hörku og miskunnarleysi, en voru þó það skynugir að þeir veittu fögrum listum óendanlegan stuðning. Honum þótti sem Mússólíní væri Endurreisnar- prins nútímans. Hann skrifaði „il Duce“ ótal bréf og fékk loks áheyrn hjá honum 1933. Fundurinn með foringjanum tók 15mínúturog Pound komst að þeirri niðurstöðu að Mússól- íní væri jafn máttugur og hann sjálfur og maður sem kæmi einhverju í verk - það skifti engu máli hvað gert var, en það var ekki setið auðum höndum. Pound sýndi Mússólíní Ijóð eftir sig, Cantos, óendanlegan Ijóðabálk sem geymir margar óviðjafnanlegar perlur innan um endalaust efnahagsmála- þrugl. Mússólíní fletti bókinni og sagði að hún væri „skemmtileg". Pound leit á þetta sem hina æðstu blessun og hraðaði sér heim á ný eins og hann hefði fengið himneska vitrun. Pound gekk aldrei í Fasistaflokk- inn, fyrirbærið hópsál var honum of ógeðfellt til þess, en hinsvegar tók hann undir allan áróðurinn gegn Gyð- ingum, því okursamsæri þeirra sagði hann vera helstu meinsemdina í mannheimum. Þótthann hefði megn- ustu óbeit á öllu sem þýskt var, urðu skoðanir hans lítið annað en endur- hugmynd um hvað var að gerast í Þýskalandi og átti marga ágæta vini sem voru Gyðingar. Árið 1939 fór hann í skyndiheim- sókn til Bandaríkjanna til að ná tali af þjóðarleiðtogunum, en enginn virti hann viðlits. Hann hafði ætlað að vara Bandaríkjamenn við að fara i stríð við (tali og benda á leið út úr efnahagsöngþveitinu, en þegar menn skelltu skollaeyrum við að- vörunum hans, lýsti hann allsherjar frati á föðurlandiö og sneri til Italíu í fússi. Þegar Amprim majór var búinn að hlusta á þessa sögu ásamt ítarlegum útskýringum hafði hann samband við Washington til að fá frekari fyrirmæli. I fyrstu virtist enginn hafa minnsta áhuga á málinu svo Amprim lofaði ágengum blaðamanni að heiman að taka viðtal við skáldið. Viðtalið birtist I dagblaði í Chicago 8. maí og þar var Pound lýst sem hann gerði sér enn vonir um að koma vitinu fyrir Banda- ríkjamenn. M.a. þetta var haft eftir Pound: „Það má segja að ég standi höllum fæti gagnvart Hvíta húsinu í Washington, en ef ég verð ekki skotinn fyrir landráð, held ég að ég eigi góða möguleika á að hitta Trum- an að rnáli." (Roosevelt var þá nýlát- inn og Truman tekinn við). Þetta viðtal virðist hafa ýtt við Hæstarétti og Amprim fékk snarlega skipun um að senda Pound í fangabúðir þar til annað yrði ákveðið. Fyrirmæli fylgdu um að hafa hann í strangri öryggis- gæslu til að koma í veg fyrir sjálfs- morð eða flótta. Fáránleg fyrirmæli, því Pound naut allrar þeirrar athygli sem nú beindist að honum og það hefði ekki hvarflað að honum að svifta sig lífi eða stinga af: Hann átti eftir að sannfæra heiminn um ágæti hugmynda sinna. 24. maí var hann fluttur í járnum með herjeppa í fangabúðir norðan við Pisa. Þessar fangabúðir voru illræmdar, því þar voru „hættuleg- ustu“ vandræðagemlingarnir geymd- ir, pyndingar voru tíðar og aftökur fjölmargar. Búðirnar voru vandlega afgirtar með gaddavír, hermenn með vélbyssur sátu í varðturnum með nokkurra metra millibili, en vistarver- urnar voru skúrar og tjöld, en stein- steyptar kistur og rimlabúr fyrir þá hættulegustu. Búrin voru sterkleg að sjá, með timburþak og vírnet á hliðun- um. Pound var hinsvegar álitinn stór- hættulegur fasistaforingi og því var vírnetið fjarlægt úr búrinu hans og þykkir stálrimlar settir í staðinn. Ströng fyrirmæli voru gefin um að enginn mætti yrða á fangann. Við komuna í búðirnar var Pound færður I fangabúning, en fékk ekkert bélti eða skóreimar (hann væri vís til að hengja sig). Honum var fengin Biblía og hann fékk að halda Konfús- íusi. Búrfangarnir fengu yfirleitt aö skýla sér undir tjöldum sem komið var fyrir á steingólfinu ef veðrið var slæmt. Pound var hinsvegar álitinn of hættu- legur og þurfti að vera í stööugri gæslu og fékk því ekkert annað en ábreiðu. Hann reyndi að sofa á næt- urna þrátt fyrir flóölýsinguna, en á daginn las hann Konfúsíus af stóískri ró þrátt fyrir sumarhitann, vindinn og rykið. Vörður einn lýsti því síðar að Pound hefði lesið tímunum saman milli þess sem hann sat og horfði út og kembdi skeggið sitt. Pound lýsti aldrei þessari reynslu í einhverju samhenai. heldur í brotum og líkingum I þeim hluta Cantos sem oftast eru kenndar viö Pisa. Hann lýsir því sem hann sá úi um rimlana án þess aö lita þá lýsingu og án minnstu sjálfsvorkunnar. Vissulega var hann pyntaður bæöi andlega og líkamlega, en hann fellir engan dóm yfir þeim mönnum í verkum sínum. Hann leit einfaldlega á sig sem górillu í búri, ellegar hlébarða, ef sjálfs- traustið var meira. Eftir þriggja vikna dvöl í búrinu var honum farið að líða illa á sál og líkama, augun voru blóðhlaupin og hann fékk áköf svimaköst. Hann gekkst undir læknisskoðun 14. júní og læknarnir fóru fram á mannúðlegri meðferð á fanganum. Þá var hann færður úr búrinu og fékk eigið tjald við sjúkradeildina. Hann sagði: „Ég kyssti jörðina eftir að hafa sofið á steyptu gólfinu í búrinu." Nú fékk hann að hreyfa sig meira og nú hófst hann handa við að yrkja áfram, prjóna við Cantos. Hann fékk skriffæri og pappír, vingjarnlegur samfangi smyglaði litlu borði til hans og hann fann eintak af safni úrvals- Ijóða á almenningssalernunum. Loks ákváðu læknarnir að lána honum ritvélina sína á kvöldin. Hann orti 120 síður, Rhe Pisan Cantos, þar sem hann safnar saman reynslu sinni I stríðinu, hugmyndum sínum um draumarikið sem gæti vaxið úr öskustó stríðslokanna og hann gefur sjálfsmynd sem er ekki laus við háð. Pound lauk þessum hluta Ijóðabálks- ins í október 1945. (nóvember var Pound síðan fluttur heim til Bandaríkjanna til að koma fyrir rétt. Þegar þangað kom var honum snarlega stungið I fangelsi, en réttarhöldin máttu bíða þar sem hörð andstaða var komin upp gegn því að skáldið yrði dæmt og líflátið. Eftir miklar deilur og margvísleg óþægindi sem stjórnvöld höfðu af málinu, var Pound loks lýstur geð- veikur og fluttur á hæli. Pound dvaldi á geðveikrahælinu í tólf ár. Hann var 72 ára þegar hann losnaði árið 1958. Jafnskjótt og hann var látinn laus hélt hann til Rapallo og þegar hann steig á skipsfjöl stillti hann sér upp við borðstokkinn og kvaddi Bandaríkin að fasista sið. Ezra Pound lést á Ítalíu árið 1972. (Byggt á nýrri ævisögu Ezra Po- unds eftir Humphrey Carpenter útg.: Faber, 1985.).

x

NT

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: NT
https://timarit.is/publication/305

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.