NT - 13.11.1985, Blaðsíða 9

ff¥? Miðvikudagur 13. nóvember 1985 9
LJi Vettvangur
Kristján Benediktsson
141 þúsund veröa skuldirnar
560 milljónir.
Eins og framangreindar töl-
ur um eignir og skuldir bera
með sér er eiginfjárstaða ís-
bjarnarins mjög slæm.
Eigið f jármagn
I stofnsamningi segir að hið
nýja félag taki að sér heildar-
skuldir beggja fyrirtækjanna
að frádregnum veltufjármun-
um, þó þannig aðborgarsjóður
yfirtaki 205-215 millj. kr. af
skuldum Bæjarútgerðarinnar
og 60-65 millj. kr. verði eftir
hjá ísbirninum. Samkvæmt
þessu tekur hið nýja félag við
skuldum sem nema um 500
milljónum frá ísbirninum og
um 380 milljónum frá Bæjarút-
gerðinni, eða samtals skuldum
að upphæð 880 milljónir
króna.
Eignir sem hið nýja félag
yfirtekur nema um 1320 millj-
ónum, þar af 720 millj. frá
Bæjarútgerðinni og 600 millj.
frá ísbirninum. Eigið fé í fyrir-
tækinu eða eignir umfram
skuldir verða því 440 milljónir
eða þriðjungur af eignum.
Ein af röksemdum fyrir
stofnun hins nýja félags er sú
að þarna verði sterkt og öflugt
fyrirtæki með mjög góða eigin-
fjárstöðu:
Bæjarútgerðin skuldar í dag
585 milljónir. Eignir hennar
eru metnar á 720 milljónir en
eru í raun allnokkru meiri þar
sem inneign hjá Sölumiðstöð
hraðfrystihúsanna og fiskverk-
unarhús á Meistaravöllum fer
ekki til nýja félagsins og því
ekki inni í framangreindri
eignatöku. Ef borgarsjóður
tæki á sínar herðar 215 milljón-
irafnúverandiskuldum Bæjar-
útgerðarinnar og annað væri
óbreytt ætti hún um 50% af
eignunum. Eiginfjárstaða
hennar væri þannig mun betri
en hún kemur til með að verða
hjá nýja hlutafélaginu.
Með því að halda fram að
eiginfjárstaða hins nýja félags
verði mjög góð er verið að slá
ryki í augu fólks. Hún getur
ekki orðið góð vegna þess hve
skuldir ísbjarnarins eru miklar
miðað við eignir.
Snjallir samningamenn
Þcir eru snjallir samninga-
menn synir Ingvars Vilhjálms-
sonar. Þeim hefur tekist í
samningum við flokksbræður
sína. sem stjórna borginni, að
koma fyrirtæki sínu, sem kom-
ið var í erfiða stöðu fjárhags-
lega, yfir á Reykjavíkurborg.
Borgin verður allsráðandi í
hinu nýja fyrirtæki með 75%
eignaraðild og ber því fulla
ábyrgð á rekstri þess og
atvinnuöryggi þeirra hundraða
Reykvíkinga sem þar vinna.
Það er því barnalegt af borg-
arstjóra að halda því fram að
með þeirri breytingu að gera
Bæjarútgerðina að hlutafélagi
sé borgin laus allra mála og
þurfi ekki framar að hafa
áhyggjur af þessu fyrirtæki.
eins og hann hefur orðað það
í fjölmiðlum.
Auðvitað verður þetta nýja
fyrirtæki eftir sem áður fyrir-
tæki Reykjavíkurborgar. Það
sem skeð hefur er að rekstrar-
formi hefur verið breytt.
Stjórn hins nýja fyrirtækis
verður væntanlega skipuð að
Vs af fulltrúum borgarinnar og
stjórnarformaður hlýtur að
verða úr þeirra röðum. Reykja-
víkurborg mun án efa ráða
hver verður forstjóri svo og
öðrum yfirmönnum. Endageri
ég ráð fyrir að eigendur fs-
bjarnarins telji sig hafa sloppið
vel og losnað á auðveldan hátt
úr erfiðri stöðu og muni því
'ekki sækjast eftir áhrifum eða
ábyrgð á rekstri fyrirtækisins.
Þeir munu láta borginni það
eftir og er það að ýmsu leyti
skiljanleg afstaða af þeirra
hálfu. Ef svo væri ekki hefðu
þeir við stofnun hins nýja fyrir-
tækis leitast við að tryggja að
meira jafnræði væri með eignar-
aðilum svo sem ætlunin mun
hafa verið í upphafi og útreikn-
ingar á fyrri stigum málsins
bentu til.
Upphaflega þegar þessu
máli var hrundið af stað hélt ég
að ætlunin væri að sameina tvö
nokkurn veginn jafnstór fyrir-
tæki, sem yrðu þá nieð svipaða
eignaraðild. Með því móti
hefðu þeir Jón og Vilhjálmur
hjá ísbirninum orðið virkir
ráðamenn í hinu nýja fyrir-
tæki. Að því hefði verið mikill
styrkur því báðir eru þeir
þrautreyndir í því að fást við
útgerð og fiskvinnslu og harð-
duglegir. Niðurstaðan varð
hins vegar á annan veg, eins og
fyrir liggur. Forráðamenn
Reykjavíkurborgar kusu að
tryggja sér Y> eignaraðild með
því að láta borgarsjóð axla þá
byrði að taka á sínar herðar
greiðslu afborgana og vaxta af
rúmlega 200 milljón króna
skuldum sem hvíla á Bæjarút-
gerðinni í dag. Árlegargreiðsl-
ur úr borgarsjóði næstu árin
verða væntanlega 30-40 millj.
króna vegna yfirtöku þessara
skulda.
Hvers vegna ísbjörninn?
Nú hefur því verið haldið
fram að upptökin að samein-
ingunni, eða hvað sem fyrir-
bærið er kallað, hafi komið frá
Jónas- Haralz bankastjóra
Landsbankans. Áhugi lians á
málinu hafi stafað af slæmri
skuldastöðu ísbjarnarins við
bankann. Hins vegar fullyrðir
borgarstjóri í viðtali við Helg-
arpóstinn að hann sjálfur hafi
verið fyrstur til að vekja máls
á hugmyndinni, bæði við
bankastjórann og þá ísbjarnar-
menn. Eðlilegt er að sú spurn-
ing vakni hvers vegna borgar-
stjóri vildi eingöngu ræða við
ísbjörninn.
Hér í Reykjavík eru sem
betur fer fleiri fyrirtæki í út-
gerðogfiskvinnslu. Fleiri þess-
ara fyrirtækja eru illa stæð en
Isbjörninn. Efþaðhefði vakað
fyrir borgarstjóra að renna traust-
ari stoðum undir fiskvinnsl-
una og útgerðina í Reykjavík,
sem vissulega er þörf, þá liefði
hann kallað forsvarsmenn allra
slíkra fyrirtækja til skrafs og
ráðagerða um eflingu þessarar
atvinnugreinar og hvað.: borg-
in gæti almennt gert til að
styðja við erfiðan rekstur þess-
ara aðila. Slíkt hefði verið
eðlilegt og vissulega getað leitt
til góðs fyrir þessa atvinnu-
grein í borginni.
Vert er í þessu sambandi að
hafa í huga að fiskveiðar og
fiskvinnsla er enn mikilvægur
þáttur í atvinnumálum Reyk-
víkinga þótt mikill samdráttur
hafi orðið í þessum greinum
hin síðari ár.
1 stað þessa tekur borgar-
stjóri upp viðræður við aðeins
einn þessara aðila, rétt eins og
honum komi önnur fyrirtæki í
borginni ekki við en þeim ein-
um sem komin eru í miklar
skuldir við Landsbankann og
Olíuverslun íslands. Hann er
ekki með neinar áhyggjur af
Hraðfrystistöðinni eða Kirkju-
sandi. Svaraði ekki einu sinni
bréfi sem Kirkjusandur hf. rit-
aði eftir að viðræður við ís-
björninn voru hafnar.
Tvær meginástæður
Ég tel að fyrir stofnun hins
nýja félags séu tvær meginá-
stæður: Önnur er að bjarga
einkafyrirtæki sem komið er
með rekstur sinn á það stig að
skammt geti verið í uppgjöf og
stöðvun.
Hin cr að taka þann kaleik
frá frjálshyggjumanninum
Davíð Oddsyni og félögum
hans að Ihaldsmeirihluti í
Reykjavík reki bæjarútgcrð.
Rekstur af því tagi er ekki á
verkefnaskrá Hannesar Hólm-
steins og Friedmans. Betra er
að sætta sig við slíkan rekstur
sé fyrirtækið kallað hlutafélag,
þótt vart sé hægt að tala um
eðlishreytingu heldur miklu
fremur formbreytingu í því til-
felli sem hér er um að ræða.
Þetta síðara atriði kemur
glöggt fram í viðtali borgar-
stjóra við blaðamann Morgun-
blaðsins sem birtist í blaðinu
hinn 31. október sl. Þar segir
borgarstjóri:
„Þá er Bæjarútgerðinni um
leið breytt úr opinberu fyrir-
tæki í fyrirtæki sem lýtur lög-
málum einkarekstursins,
hlutafélag, sem í sjálfu sér er
sérstakt fagnaöarefni."
Mikill er fögnuðurinn. Það
ieynir sér ekki enda fyllir borg-
arstjórinn þann sífeílt stækk-
andi og valdamikla hóp innan
Sjálfstæðisflokksins sem trúir í
blindni á kenningar Miltons
Friedmans eða liina svoköll-
uðu frjálshyggju. Þessir aðilar
telja allan opinberan rekstur
af hinu illa og honum beri að
útrýma.
Þá ofbauð frú Sigurlaugu
Frú Sigurlaug Bjarnadóttir,
fyrrverandi alþingismaður og
borgarfulltrúi Sjálfstæðis-
flokksins, orðar eðli og inntak
þessarar frjálshyggjustefnu vel
í merkilegri grein í Mbl. fyrir
skömmu. þar sem hún fjallar
um frjálshyggjumennina sem
mótuðu stefnuna á síðasta
þingi ungra sjálfstæðismanna:
„Það sem veldur mér í senn
áhyggjum og undrun. af því að
hér eiga í lilut margir há-
menntaðir menn, er hin mikla
einsýni og öfgar sem oft ein-
kenna málflutning þeirra.
Gagnrýnislaus og barnaleg
oftrú á erlendar og um það bil
úreltar fræðikenningar og-
kenningasmíði sem eru óra-
langt frá íslenskum raunveru-
leika."
Síðan segir frú Sigurlaug:
„Undarlegt er hve fáir sjálf-
stæðismenn rísa hér upp til
andsvara. Eða er flokkurinn
okkar genginn í björg?"
Annar þekktur borgari, Jón
Óttar Ragnarsson, hefur lýst
inntaki í stefnu þeirra frjáls-
hyggjumanna sem menning-
arfjandsamlegri stefnu sem
ekki taki tillit til þeirra sem
minna mega sín í þjóðfélaginu.
Friðþæging fyrir
frjálshyggjumenn
Því er þetta rifjað upp hér
að önnur meginforsendan fyrir
því að breyta rekstrarformi
Bæjarútgerðarinnar er að
koma til móts við þau grund-
vallarsjónarmið frjálshyggju-
manna að opinber rekstur eigi
engan rétt á sér. Þetta er eins
konar friðþæging við þann hóp
manna, og skoöanabræður
þeirra, sem saman var kominn
á þingi ungra sjálfstæðismanna
fyrir skömmu og Sigurlaug
Bjarnadóttur kalla halelúja-
samkomu sem helst verði líkt við
samkomur heilaþvegins fólks í
einræðisríkjum.
Skýrt vil ég taka fram að ég
er enginn sérstakur talsmaður
fyrir opinberan rekstur og því
síður andstæður einkarekstri.
Þetta hvoru tveggja þarf að
vera til staðar en á við í
mismunandi tilvikum og við
mismunandi aðstæður, eins og
kunnugt er.
Hins vegar er ég mjög and-
vígur þeirri tegund einkarekst-
urs þegar tapi og skuldum er
velt yfir á hið opinbera en hluti
gróðans a.m.k. situr eftir í
góðu yfirlæti, oft í formi rnjög
' íburðarmikilla einbýlishúsa,
sumarbústaða, lúxusbifreiða
og laxveiðiáa, svo nokkuð sé
nefnt.
Slæmar fyrirmyndir
Nú vill svo til að frjálshyggja
Friedmans hefur fengið að
sýna ágæti sitt. Bæði í Bret-
landi og Bandaríkjunum er
stjórnað eftir forskrift hans.
Islenskir frjálshyggjumenn
vitna oft til þessara landa sem
fyrirmyndar. Þessi stefna hefur
leitt til 14% atvinnuleysis í
Bretlandi. Þar eru óeiröir dag-
legt brauð og þjóðfélagsleg
upplausn fer vaxandi vegna
margs konar misréttis sem við-
gengst í skjóli hinna algjöru
peningahyggju scm frjáls-
hyggjunni er samfara. Nýjustu
fréttir þaðan segja að enn eigi
að draga úr opinberum rekstri
og efla her og lögreglu.
Litlu betra er ástandið hjá
Ronald Reagan. Stefna hans í
pcningamálum ógnar nálega
allri heimsbyggðinni en kemur
þó harðast niður á þeirn fátæk-
ustu. Talið er að þar búi einn
sjötti hluti þjóöarinnar viö al-
gjöra fátækt og 20% þjóðar-
innar sé hvorki læs né skrif-
andi. Þar eru einkaskólar fyrir
börn hinna efnaðri.
Þannig er þessi frjálshyggja
í framkvæmd. Þannig er þessi
stefna sem ekki þolir neinn
opinberan rekstur, hvorki
Bæjarútgerð né annað, og lof-
syngur einkaframtakið úr hófi
fram.
Auðvitað eru þetta öfgar
sem skynsamt fólk hlýtur að
hafna ef það skoðar málið í
alvöru. Hitt er hins vegar al-
varlegt að þetta skuli vera
stefna borgarstjórans í
Reykjavík, sem hann trúir á
og framkvæmdir.
umfangi okurlánastafseminnar
sem hér þrífst, þykir flestum
nóg um. Á sama tíma og skip,
húseignir og fleira fémætt fell-
ur í verði verður fjármagnið
dýrmætara og verðmeira.
Haft hefur verið á orði að
vaxtaokrið í bönkunum sé
komið út yfir allan þjófabálk
og sé að knésetja lántakendur,
atvinnuvegi og einstaklinga.
En samt sem áður er peninga-
skorturinn í bönkunum slíkur
að þeir ráða ekkert við að veita
öllum þeim úrlausn sem þang-
að leita. Samt hælast þeir um
að sparifé sé að aukast hjá
þeim.
Bankarnir keppa grimmt sín
á milli um að ná viðskiptum
við þá sem eru svolítið loðnir
um lófana. Ríkissjóður keppir
svo aftur við bankana alla sem
einn um sömu viðskiptavini,
og veitir ýmsum betur.
Krónan dýrmæt
En fjármagnseigendum bjóð-
ast betri kostir en bankarnir
geta boðið upp á. Verðbréfa-
markaðir hafa sprottið upp
eins og gorkúlur á haug og þar
er hægt að fá aurana sína
ávaxtaða á öruggan og vinsæl-
an hátt. Hér í blaðinu hefur
verið tíundað dæmi um full-
komlega heiðarleg og lögleg
viðskipti meðpeningahjáslíku
fyrirtæki. Vandræði húsbyggj-
anda voru leyst með því að
Iána honum fé gegn skulda-
bréfi með hæstu leyfilegu
vöxtum, fullri verðtryggingu
og um 28% afföllum. Það segir
sig sjálft að skuldabyrðin
verður óbærileg þegar fram í
sækir. En hvað um það, ein-
hverjir græða.
Þar sem þetta eru talin eðli-
leg og lögleg viðskipti er von
að menn reki í rogastans þegar
fréttist um að okrari hafi verið
nappaður og að sá hafi lag á
því að ná inn allt að 200%
vöxtum fyrir að lána fé, og
mun það vera ólöglegt, en
þetta sýnir að íslenska krónu-
greyið er aldeilis meira virði en
sumir vilja álíta.
Engum dettur í hug að sá
aðili sem nú er í sviðsljósinu sé
einn um hituna. Það neðan-
jarðarhagkerfi sem hér við-
gengst er svo umfangsmikið að
jafnvel bankarnir mega öfund-
ast af. Og svo gefur þetta svo
miklu meira af sér en venjuleg
bankastarfsemi.
Hverjir borga?
Ýmsum sögum fer af því
hverjir viðskiptavinirnir eru,
þeir sem lána og þeir sem taka
lánin, en það liggur í augum
upp að hinir síðarnefndu hafa
ekki aðgang að bankakerfinu.
Framkvæmdamenn margs
konar munu vera mikilvirkir
meðal lántakenda. Innflytj-
endur taka okurlán til að leysa
út vöru og seljist hún fljótt og
vel geta þeir grætt á öllu
saman. Sá sem tapar er kaup-
andi vörunnar, því eðlilega
leggst fjármagnskostnaðurinn
á vöruverðið. Heyrst hefur um
byggingamenn sem fjármagna
húsbyggingar á þennan hátt.
Sé svo þarf engan að undra
þótt byggingakostnaður sé hár.
Svo er líka hægt að lána þeim
sem kaupa húsin og góður
möguleiki er á að okrarinn
sem upphaflega græddi á hús-
byggingunni geti eignast kof-
ann fyrir okurfé sitt eitt saman.
Slakt siðferði
Þessir viðskiptahættir bera
vitni um mjög brogað fjár-
málakerfi og slakt siðferði.
Neðanjarðarhagkerfið verður
ekki upprætt nema að fjár-
magnsskorturinn minnki en
það verður líklega seint, eða
að því fjármagni sem til er
verði beint eftir eðlilegum
brautum.
Frelsi í viðskiptum og til
athafna er mikið í munni nú-
tíðarinnar og er vaxtafrelsið
þar ofarlega á blaði. En þeir
sem tekið hafa sér bessaleyfi til
'að framkvæma hið fullkomna
vaxtafrelsi eru kallaðir okrar-
ar. En hvar mörkin liggja milli
okurs og svokallaðra heiðar-
legra peningaviðskipta er lík-
lega heldur óljóst.
Það liggur í augum uppi að
hluti landsins barna notar
herfilega aðstöðu sína til að
féfletta samborgara sína og
gera þá að ævarandi öreigum.
Gróðavegurinn mikli er að
eiga fjármagn til að soga til
sín enn meira fjármagn. Impr-
að hefur verið á að skattleggja
vaxtatekjur en háværar raddir
kveða allt slíkt niður og segja
það muni eyðileggja allan
sparnað í landinu.
En það er eftir öðru að
kappkosta að skattleggja
launatekjur og neyslu á sama
tíma og mesta gróðalindin er
skattfrjáls.
Oddur Ólafsson