Eintak - 21.04.1994, Side 14

I. Ciesielski krefst þess að Guðmundar- og Geirfinnsmálin verði endurupptekin
fyrir hæstarétti. Styrmir Guðlaugsson rýndi í lagabókstafinn og kannaði hvaða skilyrði
þarf að uppfylla til að fallist verði á þá kröfu. Hann komst að þeirri niðurstöðu að erfitt yrði
fyrir dómarana að hafna henni án undangenginnar rannsóknar, ekki síst vegna frásagnar
Hlyns Þórs Magnússonar, fynverandi fangavarðar, í eintaki í síðustu viku.
Sævar M. Ciesielski lýsti því
yfir í viðtali við EINTAK fyrr í mán-
uðinum að hann hygðist fara fram
á það formlega á næstunni að
hæstiréttur taki upp aftur tii dóms-
meðferðar Guðmundar- og Geir-
finnsmálin. Til að það verði gert
þarf beiðnin að fara ákveðna leið í
dómskerfínu en það er hæstaréttar
að taka ákvörðun um hvort fallist
verði á hana. í lögum finnast ýmis
ákvæði, sem rétturinn á að styðjast
við þegar sakfelldur maður óskar
eftir endurupptöku dómsmáls.
Hallvarður fær
beiðnina til sín
Þegar Sævar leggur fram form-
lega Seiðni sína kemur upp vægast
sagt sérkennileg staða. Ríkissak-
sóknari er nefnilega hæstarétti til
ráðgjafar þegar óskað er eftir end-
urupptöku mála. Það þýðir að
Hallvarður Einvarðsson, sem
stjórnaði rannsókn Guðmundar-
og Geirfinnsmálanna, gerir tillögur
til réttarins um hvernig afgreiða
eigi beiðnina.
I 193- grein laga um endurupp-
töku dæmdra opinberra mála segir
að hæstiréttur taki ákvörðun um
endurupptöku máls og skuli beiðni
um hana stfluð til hæstaréttar og
send ríkissaksóknara.
Síðan segir í 194. grein: „Ríkis-
saksóknari sendir beiðnina til
hæstaréttar ásamt skjölum málsins
og tillögum sínum..."
Nú mun beiðni Sævars að öllum
líkindum grundvallast á því að
Hallvarður og hans menn hafi
klúðrað rannsókninni og knúið
fram rangar játningar með harð-
ræði. Það væri því meðal annars
verið að biðja um rannsókn á Hall-
varði sjálfum og framgöngu hans
við stjórn rannsóknarinnar. Varla
er við því að búast að hann leggi
það til við réttinn að málið verði
tekið upp aftur. Dómararnir eru að
sjálfsögðu ekki bundnir af því að
fara að tillögum hans en þó hlýtur
það að teljast eðlileg krafa að skip-
aður verði sérstakur saksóknari til
að íjalla um beiðnina.
Harðræði við rann-
sókn nægjanlegt til-
efni til endurupptöku
Samkvæmt 199. grein er endur-
upptaka máls heimil þótt sakborn-
ingur hafi að fullu þolað refsingu
samkvæmt dómi. Þannig að þó að
tuttugu ár séu síðan Guðmundur
Einarsson og Geirfinnur Einars-
son hurfu og allir sakborningarnir
hafi tekið út sína refsingu eiga þeir
rétt á að fá málið tekið fyrir aftur að
fullnægðum ákveðnum skilyrðum.
Þessi skilyrði er að finna í nokkr-
um lagagreinum.
I 192. grein segir að taka skuli
upp mál að nýju eftir kröfu dóm-
fellds manns ef fram hafa komið ný
gögn, „sem ljóst eða líklegt gera, að
dómfelldi hefði verið sýkn dæmdur
eða dæmdur fyrir mun minna brot,
ef þau gögn hefðu komið fyrir
dómendur, áður en dómur gekk.“
í sömu grein er talað um fals-
gögn og refsivert athæfi sem hafi
valdið refsidómi að einhverju leyti
eða öllu. Ef síðar komi í ljós að um
slíkt hafi verið að ræða sé það full-
nægjandi ástæða til endurupptöku
máls. Vísað er til annarrar greinar
þar sem segir að skilyrði til endur-
upptöku séu fyrir hendi „ef ákærði
eða aðrir hafa haft í frammi refsi-
verða hegðun í því skyni að fá þau
málalok, sem orðin eru, svo sem ef
falsvitna er aflað, fölsuð skjöl eru
látin fram koma, vitni, mats- eða
skoðunarmenn gefa vísvitandi
rangar skýrslur, enda megi ætla, að
slík skjöl eða hegðun hafi orkað
málalokum að öllu eða nokkru
leyti.“
Stór orð hafa fallið opinberlega
um rannsókn Guðmundar- og
Geirfinnsmálanna sem snerta þess-
ar lagagreinar. Hæstiréttur hlýtur
að taka það til athugunar þegar
beiðnin verður tekin fyrir.
Vitnisburður Hlyns
um harðræði gæti
vegið þungt
Sakborningarnir halda því fram
að játningar hafi verið knúnar fram
Hæstiréttur
kvað upp sinn dóm í febrúarmánuði árið 1980 og hafnaði því þá að játningar hefðu verið knúnar fram með harðræði. Nú þarf
rétturinn meðal annars að meta hvort frásögn Hlyns Þórs Magnússonar, fyrrverandi fangavarðar, kalli á frekari rannsókn á
meintu harðræði rannsóknarmannanna.
með harðræði og tóku þær aftur
fýrir dómi. Hvorki sakadómur né
hæstiréttur tóku hins vegar mark á
þeim afturköllunum. Harðræðis-
rannsókn fór fram og að mati
hæstaréttar þótti hún ekki sýna
fram á að Sævar hefði verið beittur
þvingunum eða óeðlilegu harð-
ræði, ef undan er skilinn einn kinn-
hestur. Ekki var tekið mark á full-
yrðingum, Guðrúnar Jónu Sigur-
jónsdóttur og fleiri fangavarða um
hið gagnstæða.
Hlynur Pór Magnússon fúllyrti
í viðtali, sem birtist í EINTAKI í síð-
ustu viku, að sakborningarnir
hefðu verið beittir miklu harðræði,
en hann var fangavörður meðan á
rannsókninni stóð. Hlynur tók
þannig til orða að rannsóknar-
mennirnir hefðu sigað fangavörð-
unum á sakborningana eins og
hundum. Ef vitnisburður hans er
réttur er varla hægt að komast að
annarri niðurstöðu en þeirri að
Sævar og fleiri sakborningar hafi
nánast verið pyntaðir til sagna.
Annar fangavörður, sem haft var
samband við, haíði svipaða sögu að
segja og tók þó heldur dýpra í ár-
ina. f viðtalinu eru einnig lýsingar á
því hvernig sakborningarnir voru
mataðir á röngum upplýsingum
sem Hlynur segir hafa verið í þeim
tilgangi að fá þá til að játa á sig sak-
ir.
Við harðræðisrannsóknina var
Hlynur ekki kallaður til vitnis og
því hlýtur þessi frásögn hans að
teljast til nýrra gagna sem hefðu
getað breytt niðurstöðu dómstóla.
Þá fellur slíkt harðræði sem hann
lýsir án nokkurs vafa undir refsivert
athæfi.
Vísa má til fjölmargra lagagreina
sem styðja það að ekki hafi verið
farið að lögum við rannsókn máls-
ins, ef marka má orð Hlyns.
I 38. grein V. kafla laga um með-
ferð opinberra mála segir meðal
annars að lögreglumenn megi ekki
beita sakaðan mann neins konar
harðræði fram yfir það sem nauð-
synlegt er til þess að vinna bug á
mótþróa hans gegn lögmætum að-
gerðum, né á annan hátt beita hann
ólögmætri þvingun í orði eða verki,
svo sem með hótunum.
Og í 70. grein IX. kafla um
gæsluvarðhald segir:
„Gæslufangar sæta þeirri með-
ferð, sem nauðsynleg er til þess að
gæslan komi að gagni og góð regla
haldist í varðhaldinu, en varast
skal, svo sem kostur er, að beita þá
hörku eða harðýðgi.“
Raunar er óþarft að tíunda þetta
því allir sjá að ekki er með
nokkru móti hægt að
réttlæta það að sak- Vr ■'
borningar séu beittir
harðræði við rannsókn sakamála.
Við mat á beiðni um endurupp-
töku málsins hlýtur að verða að
rannsaka fúllyrðingar Hlyns ofan í
kjölinn. Ef þær reynast réttar eru
þær einar og sér meira en nægjan-
leg ástæða til að taka málið upp aft-
ur samkvæmt þeim lagagreinum
sem fyrr er vitnað til. Það getur
heldur ekki verið ásættanlegt fyrir
fólk sem telur sig búa í réttarríki að
samborgarar þeirra dúsi í fangelsi
árum saman ef sá dómur er byggð-
ur á játningum sem þvingaðir hafa
verið fram. Hlynur ber einnig svo
alvarlegar sakir á þá sem fóru með
rannsókn málsins að ef þær eru
14
FIMMTUDAGUR 21. APRÍL 1994