Fréttablaðið - 04.03.2007, Blaðsíða 16

Á Listahátíð vorsins kemur upp í Listasafni Ís-
lands stór sýning CoBrA-hópsins, sú stærsta síðan
Haustsýningin 1948 í Listamannaskálanum. Páll
Baldvin Baldvinsson rekur upphaf hópsins og hlut
Svavars Guðnasonar í sögu hans og frægð sem
hann segir ekki fara nógu hátt.
Tilkynnt var í Reykjavík í síðustu
viku að stórsýning væri í vændum
í vor í Listasafni Íslands á verkum
þeirra norðurevrópsku listamanna
sem kenndu sig við CoBrA. Sýn-
ingin kom til fyrir atbeina sendi-
herra Íslands í Kaupmannahöfn
en um hana safnaðist starfshópur
skipaður embættismönnum dönsk-
um og íslenskum og fornum aðdá-
endum CoBrA. Fengu þeir til lið-
sinnis við sig virtan heldri mann
úr norrænum listfræðum, Per
Hovdenakk, sem er sýningar-
stjóri. Verður sýningin opnuð hinn
10. maí í tengslum við Listahátíð
og stendur fram á haust.
Tíðindin voru mörkuð öðrum
tímamótum sem tengjast CoBrA:
Carl Henning Pedersen, einn
þeirra dönsku málara sem til-
heyrðu hópnum, lést á mánudag í
síðustu viku og á fimmtudag var
stórt uppboð í Kaupmannahöfn á
verkum listamanna úr hópnum:
þar voru slegin háu verði verk af
ýmsu tagi; olíumálverk, högg-
myndir og pappírsverk, sum frá
tímanum áður en hópurinn kom
saman undir nafni, önnur frá
seinni tíma. Verkin komu úr
ýmsum áttum, þar á meðal mörg
pappírsverk eftir Svavar Guðna-
son úr eigu arkitektsins Roberts
Dahlman Olsen, sem ritstýrði
dönsku útgáfunni af tímaritinu
CoBrA og var lengi í vinfengi við
marga úr hópnum. Verð á verkum
þessa hóps hefur stigið hratt á
listamarkaði Vesturlanda á undan-
förnum árum og mikilvægi hans í
listasögu Vesturlanda á síðustu
öld verður æ meira. Vorsýningin
er í raun fyrsta stóra sýningin á
verkum þessa hóps hér á landi ef
frá er talin lítil kynning á CoBrA
sem var hér á vegum hollenskra
stjórnvalda í Gallerí SUM 1968.
CoBrA er samt merkilegt fyrir-
bæri í listasögu okkar: Svavar
Guðnason tilheyrði hópnum og er
víðast talinn hafa þar sérstöðu.
Hann ásamt dönskum félögum
sínum, sem hjörðu stríðsárin í
Höfn við hungurmörk, eru ein af
stoðunum í þessum hópi.
CoBrA var ekki skóli, heldur laus-
tengdur samstarfsgrundvöllur
myndlistarmanna og skálda.
Margir í hópnum voru sjálflærðir
eða höfðu takmarkaða skólagöngu
í þeim skilningi orðsins sem við
notum um myndlistarmenntun í
dag. Það er ein skýringin á bak við
samkenni þeirra og þá uppreisn
sem þau stóðu fyrir. Þau voru öll
ung og höfðu lifað stríðið, þekkt
hörmungar þess, skort og vald-
níðslu.
Stríðsárin höfðu líka það í för
með sér að myndlist í hverju landi
Evrópu einangraðist. Það hafði jú
verið í tísku fyrir stríðið að allir
myndlistarmenn litu til Parísar og
sóttu þangað viðmið: því var það
að til Parísar fóru íslenskir mynd-
listarmenn líka eftir stríðið: Hörð-
ur Ágústsson, Valtýr Pétursson,
Gerður Helgadóttir og Þorvaldur
Skúlason sem hafði verið þar
fyrstu stríðsárin og raunar flúið
þaðan við innrás Þjóðverja: vöndl-
arnir sem hann skildi eftir þar eru
ein af stærstu gátum íslenskrar
myndlistar, á mörkum þess fíg-
úratífa og abstraktsins. En á
meðan stríðsárin stóðu fór enginn
neitt. Lítið barst milli landa um
hvað væri í gangi – það virtist
vera eyða í sköpun manna nema til
að finna afkastameiri aðferðir til
að drepa fólk.
Í Danmörku hafði hópur myndlist-
armanna tekið sig saman og staðið
fyrir svokölluðum Haustsýning-
um, Corner og Höst, sem höfðu
verið árviss viðburður í dönsku
myndlistarlífi frá 1936. Frá 1938
gengu í þann hóp Richard Morten-
sen, Ejler Bille, Hans Öllegard,
Henry Herup og Egill Jakobsen.
Egill er raunar talinn eiga fyrsta
málverkið sem ber öll einkenni
CoBrA: hömluleysið, spennuna,
sterka litasamsetningu og form-
skyn sem vísar frá fígúratífum
skilningi, Ophobning, sem er
málað 1938 og er viðbrögð við inn-
rás Þjóðverja í Tékkóslóvakíu.
Hefur það lengi verið talið tíma-
mótaverk. Samsýning norrænna
málara 1939, Skandinavarnir, er
annar hlekkur í þessari keðju
atburða: þar koma saman Sigurjón
Ólafsson, Svavar Guðnason, Else
Ahlfelt og Carl Henning, Erik
Thommasen og Asger Jorn.
Asger Jorn var leiftur á himni
myndlistar Evrópu. Hann var
fæddur 1914. Ef saga CoBrA er
skoðuð er vandséð hvernig hópur-
inn gat orðið til án vilja og full-
vissu þessa eldhuga. Jorn var
kominn af kennurum, fæddur á
Jótlandi einn af sex systkinum.
Hann var alinn upp á trúarheimili,
missti föður sinn þegar hann var
tólf ára. Trúrækni foreldra hans
leiddi til uppreisnarlundar. Hann
greindist með berkla 15 ára gam-
all og átti við berkla að stríða aftur
um þrítugt. Undir tvítugt var hann
hallur undir kenningar Grund-
tvigs og þaðan má rekja djúpstæð-
an áhuga hans á fornri norrænni
menningu, rúnaristum, frumstæð-
um myndum, kennileitum um trú-
arlegri tjáningu fornra þjóðflokka
norðursins. Jorn var hugsjóna-
maður. Hann gekk á vit kommún-
ismanum og var virkur í hreyfing-
unni. Hann safnaði sér fyrir
námsför til Parísar 1936 og hugð-
ist komast í læri hjá Kandinsky en
endaði á námskeiði hjá Leger
veturlangt. Þar hófust kynni
þeirra Svavars Guðnasonar. Svav-
ar var þá í París og bjó við erfiðar
aðstæður ásamt Ástu konu sinni.
Hann var málkunnugur öðrum
sem seinna lentu í CoBrA hópnum
og voru í París: Eijler Bille og
Sonju Ferlov. Þetta fólk hittist oft
og deildi kjörum.
Við hernám Danmerkur urðu
breytingar á högum allra í land-
inu. Jorn var sem ungur kommún-
isti beinn þátttakandi í andspyrnu-
hreyfingunni, þrátt fyrir að hann
skilgreindi sig sem friðarsinna.
Hann stofnaði tímaritið Helhesten
ásamt Robert Dahlman Olsen og
að þessu listatímariti hópuðust
ungir listamenn: Svavar, Heerup,
Ahlfelt. Flestir þeir sem tengdust
Helhesten urðu síðar þátttakend-
ur í CoBrA. Þetta unga fólk vildi
sjá heiminn friðsælli en hann var.
Það vildi leita aftur í bernska tján-
ingu listar, djúpstæðari tákn
drauma og lífsanda. Flest lifðu
þau stríðsárin við sárustu fátækt
sem kom þeim mörgum í koll:
Svavar lifði á þessum tíma við
hungurmörk sem líklega var ein
meginástæða þess að hann sneri
heim í stríðslok. Og þau áttu það
sameiginlegt að vilja breyta og
vildu gera tilraunir. Þegar Jorn og
Ahlfelt var hafnað með verk sín á
Höst-sýninguna 1942 beittu þau
samstöðunni og sýningarhópurinn
klofnaði í tvennt: þau héldu nafn-
inu og tóku að sýna saman sem
heild.
Asger Jorn gerðist leiðtoginn í
þessari sveit. Honum var fullljóst í
stríðslok að honum og félögum
hans voru þröng skil sett heima
við. Og útrásarhugmyndir hans
beindust ekki aðeins suðvestur, til
Hollands, Belgíu og Frakklands,
heldur ekki síður til Bandaríkj-
anna. Hópurinn gefur út manifest
1945: Hann tekur saman gríðarlegt
magn gagna; prentað mál, skissur,
print af ýmsu tagi og sendir vestur
um haf og í kjölfarið á Jorn í bréfa-
skriftum við Museum of Modern
Art í New York og segir að þar
verði menn að fylgjast með. Og
hann var víðar að leggja inn orð: í
árslok 1946 hittir Jorn ungan hol-
lenskan málara, Constant, á sýn-
ingu Miro í París. Í samtali þeirra
kemur fram hugmynd um að ungir
myndlistarmenn taki sig saman og
stofni listatímarit: það átti að heita
Sarcoma. Í Hollandi komst Cont-
ant í samband við Corneille og
Karel Appel, tvo bráðunga málara,
og þeir sýndu saman í ársbyrjun
1948. Þá hafði Jorn þegar lagt
grunninn að stórri samsýningu þar
sem saman var kominn stór hópur:
Haustsýningin sem kom hingað til
Íslands sumarið 1948 og gerbreytti
íslenskri myndlist og þúsundir
Reykvíkinga sáu þetta sumar í
Listamannaskálanum. Þar voru
sýnd verk stórs hluta þess hóps
sem í lok ársins sýndi aftur í Höfn:
þar er kominn inn að auki stór
hópur kornungra listamanna frá
Hollandi: Appel, Corneille og Con-
stant með verk eftir Brands, Roos-
kens, Wolvercamp, Nieuwenhuys.
Appel, Jorn, Constant og belgíska
skáldið Dotremont höfðu komið til
Hafnar frá París til að vera við
opnun Höst-sýningarinnar í nóv-
emberlok 1948. Hinn 8. nóvember
sátu þeir daglangt á kaffihúsinu
Notre Dame í Quai Saint Michel
og settu saman yfirlýsingu um
samstarf listamanna frá þremur
löndum. Yfirlýsingin var niður-
staða eftir nokkurra daga leik og
starf með orð og liti: hreyfing
þeirra skyldi kennd við þrjár
höfuðborgir: Kaupmannahöfn,
Amsterdam og Brussel: CoBrA.
Og þegar til kom valdi þessi ósam-
stæða en einstaka hreyfing sér
tákn: slönguna, dýrið sem tældi
manninn til syndarinnar, dýrið
sem heggur og er sem limur í
grasinu. Hið forna tákn sköpunar-
innar: „Við höfum komist að því að
lífsmáti okkar er sá sami, í vinnu
okkar og tilfinningum, við skiljum
hvert annað í praktískum málum
og við neitum að undirgangast til-
búna hugmyndafræði.“ Og þegar
til þess kom að hópurinn setti
saman tímarit fáum vikum seinna
var á forsíðu þess sett annað tákn
slöngunnar: tunga sem skýst úr úr
munni: ullið – sama tákn og Roll-
ing Stones valdi síðar sem ein-
kennismerki sitt.
CoBrA varð ekki langlífur sam-
starfsgrundvöllur og raunar má
segja að þessar örfáu sýningar