Tíminn - 31.12.1986, Side 9

Tíminn 9
Miðvikudagur 31. desember 1986
Á meðan aðeins var greitt u.þ.b. 30
af hundraði með útfluttum landbún-
aðarafurðum, var það ekki
óskynsöm ráðstöfun, en þegar
greiða þarf 70 eða 80 af hundraði
með útflutningi, er slíkt orðið okkur
ofviða.
Þrátt fyrir það, að lög fengust
samþykkt 1979, sem áttu að gera
mönnum kleift að draga smám sam-
an úr framleiðslunni og laga hana að
innanlandsneyslu, kusu menn að
stinga höfðinu í sandinn þar til í
algjört óefni var komið.
Ég skil vel, að bændum þyki
ótrúlegt, að ekki er unnt að selja
okkar frábæru, ómenguðu landbún-
aðarafurðir erlendis á sæmilegu
verði. Fyrir rúmu ári rakst ég á
auglýsingu í bandarísku stórblaði.
Auglýst var lambakjöt fra hreinu
eyjunni með hreina vatnið, loftið og
fjallagróðurinn. Mér þótti í fyrstu
sýnt, að hér hlyti að vera um íslenskt
kjöt að ræða. Við nánari athugun
kom þó í ljós að svo var ekki. Þarna
auglýstu Nýsjálendingar. Þeir geta
auglýst ómengað kjöt eins og við, en
eiga þó einnig í söluerfiðleikum. Þar
kemur þó sauðfé aldrei í hús og
framleiðslukostnaður því iægri en
okkar. Þeir geta þó ekki fremur en
við keppt við stóraukna styrki og
niðurgreiðslur markaðslandanna.
Því fyrr sem menn viðurkenna
þessar staðreyndir og snúa sér af
heilum hug að nauðsynlegum bú-
háttabreytingum, því betra.
Hin nýju lög um framleiðslu bú-
vöru o.fl. eru um ýmislegt gölluð.
Þau eru afgreidd þegar í óefni var
komið vegna aðgerðarleysis undan-
genginna ára. Lögin eru um margt
málamiðlun á milli ólíkra sjónar-
miða þeirra, sem vilja láta hinn
svonefnda frjálsa markað ráða, og
hinna sem vilja fara rólega og yfir-
vegað í afar vandasama búhátta-
breytingu, sem varðar afkomu fjöl-
margra og þróun byggðar.
Framkvæmdin er afar viðkvæm.
Hún er miklum erfiðleikum háð og
sjónarmið ólík. Samdráttur í sauð-
fjárrækt, t.d. hvorki má né getur
orðið jafn yfir Iandið allt. Það yrði
rothögg fyrir jaðarbyggðir, þar sem
býlin eru yfirleitt þegar af lágmarks-
stærð og ekki er að öðru að hverfa.
Þetta verða þeir, sem byggja hinar
búsældarlegri sveitir að skilja. Við
niðurskurð sauðfjár verður jafn-
framt að taka mikið tillit til ofbeitar
og náttúruverndar, sem er víða stór-
fellt vandamál.
Því miður verður eflaust einhver
fækkun í bændastétt, en ef skipulega
er unnið að málum með tilliti til
aðstæðna á hverjum stað og nýjum
búgreinum komið á fót, er það
sannfæring mín, að íslenskur land-
búnaður muni verða öflugri eftir en
áður.
Á þessum viðkvæmu málum hefur
Jón Helgason, landbúnaðarráð-
herra, haldið af sérstakri kostgæfni
og alúð. Hann hefur orðið að sætta
ólík sjónarmið og oft hlotið að sigla
á milli skers og báru. Það er stundum
vanþakklátt starf en nauðsynlegt.
Kjúklinga- og eggjaframleiðsla er
mál út af fyrir sig. Þar fengu frjáls-
hyggjumenn ráðið ferðinni og komu
í veg fyrir að framleiðslustjórnun
yrði við komið. Afleiðingarnar eru
gífurleg vandræði í þessum grein-
um, sem að öllum líkindum munu
leiða til gjaldþrots fjölda framleið-
enda. Þegar þeir fáu, sem eftir lifa,
ráða markaðnum, mun verðhækkun
ekki láta á sér standa. Neytendur
munu borga brúsann. Furðulegt er,
að forystumenn verkalýðshreyfing-
arinnar skuli styðja þetta lögmál
frumskógarins.
í athugun er hvort með óbeinni
aðstoð megi koma í veg fyrir þau
vandræði, sem við blasa. Það kann
þó að vera um seinan, enda ekki næg
samstaða með eggjaframleiðendum.
| Félagsmál
Ekki er unnt að segja að aðkoman
að félagsmálum hafi verið sérstak-
lega góð, eftir nokkurra ára stjórn
Alþýðubandalagsins á þeim málum.
Húsnæðislánin námu aðeins broti af
byggingarkostnaði og málefni
þroskaheftra voru í ólestri. Á báðum
sviðum var mikilla úrbóta þörf.
Að því hefur Alexander Stefáns-
son unnið af miklu kappi og dugnaði
en ekki ætíð hlotið verðskuldaðar
þakkir. Andstaða einstakra sjálf-
stæðismanna við ýmsar hugmyndir
félagsmálaráðherra er vel þekkt.
Þannig lagði Alexander til snemma
í stjórnarsamstarfinu, að lífeyris-
sjóðirnir yrðu betur tengdir húsnæð-
islánakerfinu og lánin þannig stór-
hækkuð. Þetta náðist ekki fram fyrr
en verkalýðshreyfingin tók málið
upp á sína arma. Nú er það komið í
framkvæmd. Húsnæðislánin eru orð-
in u.þ.b. helmingur byggingakostn-
aðar og fara hækkandi. Loks virðist
viðunandi húsnæðislánakerfi í sjón-
máli.
í málefnum þroskaheftra hafa
einnig orðið miklar framfarir. Um
það verður ekki deilt, þótt enn sé
ýmislegt ógert.
Dvalarheimili hafa risið um land
allt og eru sum glæsileg. Við erum
þarna loksins á réttri braut. Starfinu,
sem nú er vel hafið, þarf að halda
áfram af krafti.
| Nýsköpun í atvinnulífi
Komið hefur mjög í hlut okkar
framsóknarmanna að stuðla að ný-
sköpun í íslensku atvinnulffi. Bæði
er það svo, að okkur hefur lengi
verið ljós mikil þörf fyrir aukna
fjölbreyti í atvinnulífinu, og við
teljum eðlilegt að ríkisvaldið leggi
hönd á plóginn, þegar um svo þjóð-
hagslega mikilvæg mál er að ræða.
I samræmi við samþykkt mið-
stjórnar Framsóknarflokksins á Ak-
ureyri vorið 1984, beitti ég mér fyrir
því, að 500 millj. króna lán var
útvegað til endurlána í þessu skyni.
Einnig fékk ég samþykkt að settur
var á fót sérstakur rannsóknasjóður
með 50 millj. króna framlagi úr
ríkissjóði, sem veitir styrki til rann-
sókna og tilrauna vegna nýsköpunar
í atvinnulífinu.
Að milli tillögu voru fiskeldisfyrir-
tækjum veittar sérstakar heimildir
til erlendrar lántöku vegna stofn-
kostnaðar, og sérstakt fjármagn út-
vegað í því skyni. Fiskeldisnefnd
hefur starfað á mínum vegum. Hafa
þegar tvö frumvörp frá henni orðið
að lögum, annað um sérstaka fisk-
sjúkdómadeild að Keldum. Sjávar-
útvegsráðherra fékk lögum um Fisk-
veiðasjóð breytt þannig, að sjóður-
inn veitir nú ábyrgðir vegna fiskeld-
is.
Landbúnaðarráðherra hefur kom-
ið því til leiðar, að miklu fjármagni
er veitt í gegnum Framleiðnisjóð
landbúnaðarins til þess að koma á
fót nýjum búgreinum.
Loks nefni ég Þróunarfélag
íslands, sem ég er sannfærður um að
muni stuðla í vaxandi mæli að ný-
sköpun í íslensku atvinnulífi.
Arangurinn hefur þegar orðið
töluverður og á örugglega eftir að
skila miklu í þjóðarbúið.
| Stjórnarsamstarfið
Þegar þessi ríkisstjórn var
mynduð, spáðu margir í báðum
flokkum því, að stjórnarsamstarfið
yrði erfitt. Þessir tveir flokkar hafa
lengi verið andstæðingar í stjórnmál-
um og eru enn í grundvallaratriðum.
Flokkarnir voru hins vegar sam-
mála um nauðsyn á því að ráða
niðurlögum verðbólgunnar og ák-
váðu í upphafi að leggja deilumálin
til hliðar. Áhersla hefur verið lögð á
að leysa ágreining innan dyra stjórn-
arráðsins en ekki í fjölmiðlum. Þetta
hefur tekist. Því hefur stjórnarsam-
starfið enst, og í raun verið gott.
Frá sumum framsóknarmönnum
hef ég heyrt, að of lítið beri á
ágreiningi á milli stjórnarflokkanna.
Ég er þessu ósammála. Opinberar
deilur á milli þeirra, sem saman
starfa, má aldrei verða markmið í
sjálfu sér. Ríkisstjórnin hefði ekki
setið lengi, ef þannig hefði verið
unnið.
Þessi ríkisstjórn mun sitja út kjör-
tímabilið. Ef svo hefði ekki orðið, er
ég sannfærður um, að öll viðleitni til
þess að ráða niðurlögum verðbólg-
unnar hefði runnið út í sandinn og
drukknað í kosningabaráttu og deil-
um. í raun sannar þetta enn, að á
erfiðleikatímum þarf ríkisstjórn að
hafa a.m.k. heilt kjörtímabil til þess
að ná umtalsverðum árangri.
| Verkefnin framundan
Sú ríkisstjórn, sem mynduð verð-
ur eftir kosningar, tekur við góðu
búi. Enginn skortur verður þó á
mikilvægum verkefnum. Svo verður
reyndar aldrei í stjórn þessa lands.
Nokkur verkefnin vil ég nefna.
Að sjálfsögðu er til einskis unnið,
ef aðhalds er ekki gætt áfram í
efnhagsmálum. Engin ríkisstjórn,
hvorki nú né síðar, má slaka á í þeim
efnum. Ekki þarf mikið út af að bera
til þess að undan fæti halli á ný.
Sérstaklega er þenslan í þjóðfélag-
inu hættulega mikil. Hún getur leitt
til launaskriðs og víxlverkana, sem
ekki verður séð fyrir endann á.
Strangt aðhald í peningamálum og
aðgæsla í kjarasamningum er því
nauðsynlegt um ófyrirsjáanlegan
tíma.
Lækkun erlendra skulda hef ég
áður nefnt. Það verður forgangs-
verkefni á næsta kjörtímabili.
Nauðsynlegt er að endurreisa
ríkissjóð. í því skyni verða menn að
gera það upp við sig, hvaða hlutverki
ríkisvaldið á að gegna. í mínum
huga er enginn vafi.
| Velferðarríkið -
betra mannlíf
Ríkisvaldið á að tryggja jöfnuð og
öryggi landsmanna. I því skyni er
nauðsynlegt að stjórnvöld reki öflugt
heilbrigðiskerfi með sjúkrahúsum og
heilsugæslustöðvum, sem allir hafa
aðgang að, án tillits til efnahags.
Almannatryggingar eru einnig nauð-
synlegar, þannig að öldruðum,
sjúkum, fötluðum, einstæðum for-
eldrum og öðrum, sem eiga undir
högg að sækja í lífsbaráttunni, séu
tryggð lágmarks lífskjör og aðstaða.
Menntakerfið verður að vera gott og
þannig úr garði gert, að allir eigi
aðgang að sambærilegri menntun.
Ríkisvaldið verður einnig að
tryggja, að ýmiss konar grundvallar-
starfsemi sé rekin í þjóðfélaginu,
eins og t.d. rannsóknastarfsemin og
löggæslan, svo eitthvað af fjölmörgu
sé nefnt.
Það er og skylda velferðarríkis að
vinna gegn ýmiss konar böli, sem
virðist fylgja nútíma þjóðfélagi.
Fíkniefni og sú tortíming sem þeim
fylgir, er af slíkum verkefnum efst í
huga mínum. Aukin löggæsla og
hörð viðurlög eru að sjálfsögðu
nauðsynleg, en mikilvægast er þó að
grafast fyrir vandann. í því skyni að
samræma opinberar aðgerðir, starf-
ar nú á vegum ríkisstjórnarinnar
sérstök nefnd. Tillagna hennar er
fljótlega að vænta. Ég er sannfærður
um, að heilbrigt líf, fræðsla, atvinna
fyrir alla, gott fjölskyldulíf, íþróttir
og önnur holl tómstundaiðja vinnur
best gegn fíkniefnanotkun. Að því
getur ríkisvaldið stuðlað.
Náttúruvernd er enn eitt verkefni,
sem taka verður fastari tökum. Við
framsóknarmenn teljum að fela eigi
i sérstakri ráðuneytisdeild yfirumsjón
þeirra mála.
Þannig mætti að sjálfsögðu lengi
telja og verður seint tæmt. í fáum
orðum sagt tel ég, að ríkisvaldið eigi
að tryggja ýmis mannréttindi og
grundvallaratriði góðs mannlífs, en
láta einstaklinga og fyrirtæki um
atvinnureksturinn.
1 þessum fáu orðum hef ég í
raun lýst velferðarþjóðfélaginu, sem
ég tel að eigi að vera okkar aðals-
merki. Ég vil þó taka skýrt fram, að
einnig það getur farið út í öfgar. Mér
sýnist svo orðið hjá frændum okkar
víða á Norðurlöndum. Ég er sann-
færður um, að unnt er að reka vel
viðunandi velferðarkerfi með miklu
minni skattheimtu en þar er gert.
Hitt er engin launung, að afar
mikilvægt er að endurskoða alla
tekjuöflun ríkissjóðs.
| Ríkissjóður
Söluskattskerfið er löngu hrunið.
Því höfum við framsóknarmenn
samþykkt að taka upp virðisauka-
skatt. Mér er ljóst, að hann hefur
ýmsa galla, en hann hefur einnig
marga kosti. Hann kemur t.d. í veg
fyrir uppsöfnun, eða með öðrum
orðum, að skattur sé lagður marg-
sinnis á sömu vöruna. Fyrir útflutn-
ingsatvinnuvegina er hann mikil
framför. Þeir fá hann sjálfkrafa
endurgreiddan við útflutning og sitja
þá loks við sama borð og keppinaut-
arnir erlendis. Innheimta hans á
einnig í flestum tilfellum að vera
öruggari en söluskattsins er nú.
Tekjuskatti vil ég halda á hærri
tekjur en afnema af almennum
launatekjum. Tekjuskattinn þarf að
gera einfaldari, réttlátari í álagningu
og auðveldari í innheimtu.
Eignaskatta teljum við framsókn-
armenn eðlilega og getum hugsað
okkur að hækka þá nokkuð frá því
sem nú er, í stað tekjuskattsins. Þeir
eru auðveldir í álagningu og inn-
heimtu. Þess verður þó að gæta, að
þeir leggist ekki of þungt á þá, sem
af einhverjum ástæðum eiga eignir
en hafa litlar tekjur, eins og margt
eldra fólk.
Loks teljum við mjög nauðsynlegt
að herða stórlega viðurlög við skatt-
svikum. Því höfum við beitt okkur
fyrir breytingum á lögum, sem um
slíkt fjalía. Það hefur þegar leitt til
langtum skjótari meðferðar fjár-
svikamála en áður var.
Það er sannfæring mín, að með
endurskoðun skattkerfisins í heild,
réttlátari álagningu og betri inn-
heimtu, megi auka tekjur ríkissjóðs
verulega án þess að íþyngja þeim
semefnaminnieru. Þáájafnframtað
vera unnt að reka hér á landi mjög
viðunandi velferðarþjóðfélag. Við
íslendingar höfum vel efni á því.
| Atvinnulífið
Eins og traustur ríkissjóður er
forsenda velferðarþjóðfélagsins, er
öflugt atvinnulíf og heilbrigt for-
senda þjóðarbúsins í heild. Þetta ætti
flestum að vera orðið ljóst.
Eins og ég hef áður lýst, er það
ekki skoðun okkar framsóknar-
manna, að ríkisvaldið eigi að stunda
atvinnurekstur. Það eiga dugmiklir
einstaklingar og fyrirtæki að gera.
Við teljum það hins vegar skyldu
ríkisvaldsins að skapa nauðsynlegan
grundvöll og leggja hönd á plóginn,
þegar eitthvað fer úrskeiðis. Reynsl-
an kennir okkur, að það mun gerast.
Sjórinn mun kólna, olían hækka og
afurðir falla í verði. Þótt ekki sé
slfku spáð að neinu marki, a.in.k. á
næstu mánuðum, verða stjórnvöld
ætíð að vera reiðubúin til að leitast
við að jafna slíkar sveiflur.
Ég vil einnig leyfa mér að vona,
að ný ríkisstjórn styðji áfram af
alefli nýsköpun í íslensku atvinnu-
lífi. Þar er margur vaxtarbroddurinn
sem getur skipt sköpum fyrir framtíð
þessarar þjóðar. Sérstaklega er
mikilvægt að bæta grundvallaratriði
eins og menntun og rannsóknir.
| Byggðamál
Því verður ekki neitað, að veruleg
byggðaröskun hefur orðið undanfar-
in ár. Það má ekki síst rekja til
erfiðleika í sjávarútvegi og landbún-
aði. Þótt horfur séu nú stórum betri
í sjávarútvegi, er ekki líklegt að
jafnvægi skapist á ný í byggðamálum
án sérstakra aðgerða.
Þessi mál eru okkur framsóknar-
mönnum áhyggjuefni. Því leggjum
við áherslu á öfluga byggðastofnun
og viljum flytja verkefni frá ríki til
sveitarfélaga, eins og frekast er
kostur, án þess að valda ójöfnuði.
Um þessi mál var mikið fjallað á
nýlegu flokksþingi. Þar var m.a.
samþykkt að koma á fót nýju stjórn-
sýslustigi, sem gæti tekið við meiri
háttar verkefnum.
Að sjálfsögðu er það fjöldamargt
sem ræður byggðaþróun, og margt
hefur áunnist. Samgöngur hafa t.d.
stórlega batnað með framkvæmd
langtímaáætlunar í vegamálum, sem
ég lagði fram á Alþingi árið 1982.
Sjálfvirkur sími er kominn um land
allt og þar með er lokið framkvæmd
þeirra laga, sem ég fékk samþykkt á
Alþingi 1981. Sjónvarp er komið um
land allt, og svo mætti lengi telja.
Engu að síður flyst fólk af lands-
byggðinni til þéttbýlisins, þangað
sem þjónustan er meiri og fer hratt
vaxandi.
Vinna þarf skipulega að því að
staðsetja ýmiss konar þjónustu og
nýjan iðnað á landsbyggðinni. Lík-
lega gæti slíkt einna helst snúið
þróuninni við.
| Utanríkismál
Lengi vel töldu Islendingar, að
þeir væru nánast óháðir öðrum þjóð-
um og gætu farið sínv leiðir. Svo er
ekki lengur. Heimurinn hefur
skroppið saman með stórbættum
samgöngum og alls konar fjölþjóða-
starfsemi. Við erum í miðju iðandi
heimslífs.
Ég hef alllengi verið þeirrar
skoðunar, að við látum heimsmálin
alltof lítið til okkar taka. Örlög
okkar munu þó, ekki síður en ann-
arra, ráðast af vopnakapphlaupi og
mengun. Á báðum sviðum eru alvar-
legir atburðir að gerast. Okkur ber
að leggja lóð okkar á vogarskálina,
þótt lítið sé.
Það er von mín, að stjórnvöld
beiti sér öflugar og sjálfstæðar í
alþjóðamálum en verið hefur.
| Eftir kosningar
Mjög er spurt um stjórnarsamstarf
eftir kosningar. Óalgengt er að
stjórnmálaflokkar hér á landi lýsi
því yfir fyrirfram, að þeir muni
starfa saman eftir kosningar. Að
ýmsu leyti er það einnig erfitt við
núverandi aðstæður. Eftir að tekist
hefur að koma verðbólgunni vel
niður, verða áherslurnar aðrar í
stjórnarmyndun en þær voru fyrir
tæpum fjórum árum.
Alþýðuflokkurinn hefur að vísu
lagst flatur og býður Sjálfstæðis-
flokknum gull og græna skóga. Erfitt
getur reynst fyrir sjálfstæðismenn að
hafna sjálfdæmi í þeim efnum. Við-
reisn er því ekki ólíkleg. Það gæti
orðið þjöðinni dýrkeypt.
Við framsóknarmenn höfnum að
sjálfsögðu ekki stjórnarsamstarfi eft-
ir kosningar. Það mun hins vegar
ráðast af kosningaúrslitum, og sér-
staklega því, hvort samstaða næst
um þau verkefni, sem ég hef rakið
og tel vera framundan. í þvf sam-
bandi útiloka ég ekki samstarf við
neinn íslenskan stjórnmálaflokk.
Því munu málefnin ráða. Því get ég
hins vegar ekki neitað, að reynslan
af þriggja flokka samstarfi með AI-
þýðuflokki og Alþýðubandalagi í
þrettán mánuði 1978-79 var slæm.
| Framsóknarflokkurinn
Við framsóknarmenn göngum til
kosninga með góða málefnastöðu.
Ég trú ekki öðru en að þjóðin meti
þá ábyrgð sem við höfum sýnt í
erfiðri stöðu og þann mikla árangur,
sem óumdeilanlega hefur náðst.
Á því er stöðugt tönglast, að
skoðanakannanir séu okkur óhag-
stæðar. Það er að sömu leyti rangt.
Samkvæmt þeim hefur fylgi flokks-
ins aukist upp á síðkastið og nálgast
nú það sem það var í síðustu kosn-
ingum til Alþingis. Það er einnig
staðreynd, að flokkurinn hefur ætíð
gert betur í kosningum en skoðana-
kannanir hafa sýnt. Ég sé enga
ástæðu til þess, að svo verði ekki
einnig nú, nema síður sé.
Það sem mun skipta sköpum fyrir
Framsóknarflokkinn verður sam-
staðan innan flokksins. Því verður
ekki neitað, að þar hefur borið á
nokkrum ágreiningi, ekki um mál-
efni heldur um framboð. í raun má
rekja þann ágreining til mikils áhuga
flokksníanna á því að starfa fyrir
Framsóknarflokkinn.
Næstu vikurnar mun verða lögð á
það mikil áhersla að jafna slíkan
ágreining og þjappa flokksmönnum
saman fyrir kosningabaráttuna, sem
verður að hefjast af fullum krafti. Ég
geri mér góðar vonir um að þetta
muni takast í öllum kjördæmum
landsins, nema, því miður, í
Norðurlandi eystra. Það er illt, og
getur aðeins skaðað flokkinn og þá,
sem að þeim ágreiningi standa.
Eitt er víst, frjálslyndur og fram-
sýnn stjórnmálaflokkur á mikið er-
indi til íslensku þjóðarinnar, flokkur
sem ekki er háður kreddum, komm-
únisma, sósíalisma eða kapítalisma.
í Framsóknarflokknum er um þessar
mundir mikil endurnýjum. Ungir
menn og konur í flokknum hafa
starfað af miklum krafti. Þetta fólk
skilur nauðsyn þess, að íslenskt
þjóðfélag aðlagist breyttum tímum,
en þó þannig að eigin einkenni og
sjálfstæði haldist. Þetta dugmikla
fólk mun leiða Framsóknarflokkinn
til sigurs.
Ég óska framsóknarmönnum um
land allt, svo og landsmönnum
pllum, þess, að árið 1987 reynist
f#im og þjóðinni farsælt.