Tíminn - 07.07.1990, Blaðsíða 3

Tíminn - 07.07.1990, Blaðsíða 3
Ceer Uúj, .Y iuQGLvi6rjU6J Laugardagur 7. júlí 1990 HELGIN I or 11 ljóð hans og þannig borið þau út til almennings, og varla munu færri af kvæðum hans hafa orðið almenn- ingseign en hvers hinna. Hitt er það, að Grimur Thomsen hef- ur sérstöðu meðal skáldanna. Ýms einkenni valda þessu. Hefir oft verið bent á rím hans, stirðleika þess víða og beinlínis rímgalla. Liggur við, að ætla megi að hann hafi stundið heídur valið það formið er stirðara er kallað og er það raunar ekki svo merkilegt. Þess háttar getur beinlínis aukið áhrif listaverks í mörgum listgreinum og er það alkunnast úr myndlist. En þó verður varla allt afsakað eða útskýrt með þessu. Það er erfitt að dást að hendingu eins og þessari: „Á Esju settu bú þau -bergi", og er hún ekkert einsdæmi. Víða er beinlinis rangt stuðlað, svo að allur lestur víxlast, og eru þessir leiðu blettir á sumum feg- urstu ljóðum hans og spilla töfrum þeirra. En Grímur stendur vel undir þessum böggum, þótt ekki sé vafi á að þessi tyrfni hefur orðið veggur milli þessa snillings og almennings. Er það til dæmis athugavert hve fáir kunna miðerindið úr „Sólheimasandi", enda þarf listfengi til að lesa það án þess að láta sér vefjast tunga um tönn, einkum eins og það er í fyrstu útgáfunni. En sérkenni Gríms eru engan veginn í þessum göllum fólgin. Þau eru fólgin i efhi og formi jöfhum höndum. Römm hugsun er klædd í hnitmiðað og ákaf- lega samanrekið form. Varla er til ómerkilegt kvæði eftir Grím, orða- flaumur allur er honum fjarri. Hvort sem svo er í raun og veru eða ekki sýnast kvæði hans ort af kröftum, ort með fyrirhöfh, lamin saman þannig að lítil freisting hefir verið fyrir skáldið að yrkja að óþörfu. Þetta ytra form fer mjög vel með ýmsum kvæðum Gríms um fornmenn. Hann byrjar kvæði sín oft alveg formálalaust. Allt kvæðið er ein steypa, ekki slétt né fægð, en þó með þeirri áferð, að hvergi virðist ófullgerð eða vanrækt. Áferðin er vilj- andi valin svo, að hrjúft er viðkomu og skuggar frekar í en gljái. Sé nánar að hugað og lengi skoðað, koma víða fram töfrar í þessu hrjúfa formi, töfrar sem eru allt annað en hrjúfir. Er ekkert kvæði Gríms betra dæmi þessa en kvæðið Endurminningin, sem verður æ þvi dásamlegra sem oftar er lesið. Innan um eru kvæði sem skera sig úr um lipurð, svo að ekki er alveg víst að vér mundum þekkja ætterni þeirra, ef vér rækjumst á þau á fbmum vegi án þess að vita hver væri höfundurinn. Má þar nefna t.d. Táp og fjör og frísk- ir menn. En yfirleitt er skyldleikinn augljós, þótt erfitt sé að segja í hverju hann er fólginn, likt og erfitt er að segja í hverju ættarmót er fólgið, en verður þó ekki um villst. Fyrsta kvæð- ið, sem Grímur birtír, Ólund, gæti ver- ið ort á hvaða aldursskeiði Gríms sem er, jafhvel hálfri öld síðar, og sver sig að minnsta kosti alveg í ættina. „í fornöldinni fastur ég tóri" Bestu kvæði Gríms eru með dýr- ustu fjársjóðum íslenskra bók- mennta: Ásareiðin, Á Glæsivöllum, Skúli Fógeti, Skúlaskeið og Glámur, svo að þessi séu nefhd og öðrum sleppt sem eins mætti með telja. Þessi kvæði eru sígild stórvirki, er hvert í sínu lagi myndu leiða höfund sinn að bekk þjóðskálda. Hvert þess- ara kvæða dregur í raun og veru upp mynd af kveðskap Gríms og helstu einkennum hans, þótt i mismunandi hlutföllum sé. Hver annar en Grímur myndi segja: En óminnishegri og illra hóta norn undir niðri' i stiklunum þruma eða Fránar eru sjón, enjblur er hans hlýr. ogfeiknstqfir svigna i brosi. Það fer um mann hrollur, eins og maður sé snortinn af einhverju ómennsku- eða yfirmennskubölvi, og maður kærir sig ekki um að mæta þessum svip í dimmu. Ásareiðin lýsir þvílíkri sýn, að eng- in orð, og ekki heldur Gríms hafá getað lýst henni. í frosthörku vetrar- ins 1880-81 sér hann, þar sem eru norðurljósin og vetrarbrautin, jóreyk veltafram um himinskaut og hver myndin ryður svo annarri braut. Grímur Thomsen flytur konungi Ijóð á Þingvöllum að morgni þess 7. ágúst 1874. Sópar himin síðumfeldi Sigfaðir — Sleipnir tungla treður krapa Og í lok kvæðisins er skáldið orðið svo frá sér numið, að það stígur loks, í eitt skipti, fram af, er Grímur segir þessi alkunnu niðurlagsorð: Aldrei deyr, þótt allt um þrotni, endurminning þess, sem var. Hver skal þá muna ef allt um þrotn- ar? Líklega hefur Grímur hvergi komist nær fólkinu og samtímis hærra en í Skúlaskeiði, sem hann kallar „hesta- vísu". Margar hestavísur hafa verið gerðar liprari á íslandi, enda nóg af rímgöllum á kvæðinu, en aldrei hefur neitt verið um hest kveðið sem nær Skúlaskeiði að tilfinningahita og klökkva. Ekki er orðskrúðið eða mærðin í ávarpi Skúla til Sörla, en er til nokkur átakanlegri ræða á is- lensku?: Sörli minn! Þig hefég ungan alið og aldrei valið nema bestafóður; nú er lifmitt þinum fótum falið, forðaðu mér nú undan, klárinn góður! Og enn má heyra grátklökkvann í rómi skáldsins, hins „kaldlynda" Gríms Thomsens: Kalinn á hjarta þaðan slapp ég. Má furðu heita, að Grímur skyldi láta þetta uppi og því líkast sem óvart væri. En með því er lykill borinn að hurð sem opnar útsýn y fir kvæðið allt, og þá sennilega fleiri kvæði. Nú geta menn séð Grím í ýmsum þeim persónum, sem hann kveður um. Hann gæti verið Skúli fógeti á duggunni sem ekki gefst upp og vill að minnsta kosti láta sjá, hvað sem í skerst, að hér var á ferð höfðingi en ekki hundshræ. Grímur ávarpar lfka sinn góða Sóta (Sörla) eða ef til vill Pegasus, sem hann á líf sitt undir, og er ekki laust við snert af sliku í afmælisvisum hans um svipað leyti. Hann er þá fertugur rúmlega, og þó orðinn „karlinn gamli" og „drepur í skörð". En ljóðafákurinn forðar hon- um undan öllu sem á eftir sækir: Enn þótt öldur heimsins illa láti undirstrauminn betra lifs ég heyri. Hann gæti verið Sverðasmiðurinn, hann gæti verið Sverrir sem fann sér svíða kuldann og Richeliu, Halldór Snorrason, að ekki sé talað um berg- risann á 19. öld o.fl. En varlega má þó álykta i þessum efhum. An efa er hann í þessum kvæðum. En þar má eins hugsa sér vitsmuni hans og lífs- reynslu sem varar við slíkum skepn- um sem Bergrisanum. Hann á einmitt ekki heima á 19. öld. Varla myndi Grímur tala um ævi sína á Bessastöð- um með orðum þessa kvæðis: Sefég á svelli, sit ég á klaka. Hann getur sagt í hálfkæringi: Ifornöldinni fastur ég tóri. I nútíðinni nátt-tröll ég slóri, en hann er hér að lýsa því sem til er, en ekki ætti að vera og ekki má vera. Veröld skáldskapar, spekioröa og snilli Grimur Thomsen fékkst ávallt mikið við að þýða ljóð eins og von var um svo víðlesinn mann í bókmenntum heimsins eldri og yngri. Fyrsta kvæði hans, sem birt var, er þýðing og fyrstu ljóðmæli hans hefjast með þýðingum. Þessu hélt hann áfram. En mesta stór- virki hans í þeim efiium eru þýðingar hans úr grisku: Grísk fornkvæði, sem birt eru i ljóðmælunum frá 1895 og til- einkuð Jóni Þorkelssyni rektor. Eru þessar þýðingar framt að 150 blaðsíð- ur og þykja afbragð. Varla ná þær hinu létta dansspori grisku ljóðanna, en þær eru þróttmiklar og mikið afrek. Þá má nefria alveg sér i flokki rim- urnar af Búa Andríðssyni og Fríði Dofradóttur, 9 „rímur" yfir 50 bls. Þær eru þó næsta ólíkar eldri rímum um flest, bæði þætti og efhismeðferð. Myndi enginn nema stórskáld valda þessu verkefhi, en í höndum Gríms verður þessi túlkun Kjalnesingasögu að heilli veröld skáldskapar, spekiorða og snilli og má vist töluvert leita í is- lenskum bókmenntum að öðru eins. Þessi tvö stórvirki, þýðingarnar á grísku fornkvæðunum og Búarímur, sýna best hvílikur fádæma kraftur og kjarkur bjó í Grími á efri árum hans. Honum nægði ekki að yrkja venjuleg kvæði og þýða, heldur velur hann sér garðinn, þar sem hann er hæstur, til sóknar. Hann, sem þóttist vera orðinn gamall karl rúmlega fertugur, finnur hjá sér löngun og kraft og kjark til þess að glíma i ellinni við Fullsterk og hefja hann léttilega á stall. Varla mun verða bent á að Grímur hafi orðið fyrir miklum áhrifum af annarra Ijóðum um fram það sem vera hlýtur, og er það því merkilegra að maðurinn var viðlesnari en aðrir flest- ir. Hinu ber og ekki mikið á, að hann hafi haft veruleg áhrif á aðra, og þvi siður „myndað skóla" eða stefhu. Eft- ir göllunum á kvæðum hans hafa fæst- ir viljað líkja, en því besta var erfitt að ná. Vafalaust eru þó spor þessa mikla meistara viða falin og víðar en bent verði á. Islensk viöjgeröarefni fynr sieinsteypií SEMKÍS steypuviðgerðarefnin fást bæði fljót- og hægharðnandi, með eða án trefja. SEMKÍS F100 ryðvarnarefni fyrir steypustyrktarstál. SEMKÍS A100 steypuþekja til verndunar á steypuviðgerðum, múrhúð og steypu. SEMKÍS efnin eru þróuð fyrir íslenskar aðstæður, framleidd undir ströngu gæðaeftirliti og prófuð hjá Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins. SEMKÍS efnin fást hjá öllum helstu byggingavöruverslunum og SANDI HF, Viðarhöfða 1 í Reykjavík, sími: (9i)-673555. m DREIFING: iyE» ÍSLENSKAR MÚRVÖRUR HF Viðarhöfði 1 Reykjavík, sími: 673555 íblöndunarefni fyrir múr og steinsteypu FRAMLEIÐANDI: ;érsleypan KALMANSVOUUM 3 300 AKRANESI SIMI - 13355

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.