Tíminn - 21.07.1990, Blaðsíða 6

Tíminn - 21.07.1990, Blaðsíða 6
6 Tíminn Laugardagur 21. júlí 1990 TIMINN MÁLSVARI FRJÁLSLYNDIS, SAMVINNU OG FELAGSHYGGJU Útgefandi: Framsóknarflokkurinn og Framsóknarféíögin I Reykjavík Framkvæmdastjóri: Kristinn Finnbogason Ritstjórar: Indriði G. Þorsteinsson ábm. Ingvar Gíslason Aðstoðarritstjóri: Oddur Ólafsson Fréttastjóri: Birgir Guðmundsson Auglýsingastjóri: Steingrlmur Gfslason Skrifstofur: Lyngháls 9, 110 Reykjavfk. Sími: 686300. Auglýsingasími: 680001. Kvöldsímar: Áskrift og dreífing 686300, ritstjórn, fréttastjórar 686306, Iþróttir 686332, tæknideild 686387. Setning og umbrot: Tæknideild Tfmans. Prentun: Oddi h.f. Mánaðaráskrift kr. 1000,-, verð f lausasölu 190,- kr og 110,- kr. um helgar. Grunnverð auglýsinga kr. 660,- pr. dálksentimetri Póstfax: 68-76-91 Völd ráðherra Menntamálaráðherra hefur tekist að bjarga umtöl- uðu leyfisveitingamáli um uppgröft fornminja fyrir horn. Mál þetta er kunnugt af fréttum og er skýrt dæmi þess þegar minniháttar mál, eins og þarna er um að ræða, er gert að stjórnsýslu- og skriffinns- kuklúðri vegna ofstjórnartilhneiginga í nefhdum og ráðum og mislestri á lagabókstaf til þess að ná sínu fram. Mál þetta var ekki flóknara en svo, að bandarískur fornleifafræðingur, sem undanfarin ár hefur stundað fornleifarannsóknir hér á landi og stjórnað í því sambandi hópi innlendra og erlendra sérfræðinga, sótti um leyfi til þess að mega halda áfram rann- sóknum sínum í sumar og ljúka þar með verki sínu hér á landi. Með nýjum þjóðminjalögum, sem afgreidd voru með hraði á síðustu dögum þings í vor, hafði verið búið til nýtt yfirstjórnarbákn þjóðminjamála í líki tveggja ráða og nefnda, þjóðminjaráðs og fornleifa- nefhdar, og svo óhönduglega frá orðalagi gengið að hvaða smámunaseggur með ofstjórnarskap sem fyr- ir fyndist í þessum nefhdum gat lesið út úr þeim það sem honum hentaði og gert að stórmáli það sem ekkert væri, eins og þrasgjörnum mönnum er lagið. Menntamálaráðherra, Svavar Gestsson, hefur greinilega áttað sig á að andstöðumenn þess að bandaríski fornleifafræðingurinn fengi endurnýjað rannsóknaleyfi sitt höfðu skotið yfir markið. Ráð- herrann hefur nú veitt leyfið, og er það sérstaka mál þar með úr sögunni. Hins vegar verður ekki séð að skýringum á þjóð- minjalögum og leit að skilningi á ýmsum ákvæðum þeirra sé lokið. Þar er málum skotið á frest. Alþingi á að taka til nýrrar umræðu hvernig yfirstjórn þjóð- minjamála skuli vera, með það fyrir augum að yfir- stjórn og ákvarðanataka sé einföld og skilvirk. Eðli máls samkvæmt á yfirstjórnin að vera í höndum ráð- herra og er það raunar eins og úrskurður ráðherra nú ber með sér. Ráðherra hefur a.m.k. bjargað leyfis- veitingarmálinu frá klúðri. Full ástæða er til að draga úr valdi þjóðminjaráðs og fornleifanefhdar og sameina þessi stjórntæki sem ráðgefandi nefhd sem ráðherra styðst við fremur en að hann láti hana segja sér fyrir verkum. Það er eng- inn greiði við lýðræðið að valdskerða ráðherra, því að ráðherra er bundinn af lögum og þekkir almennt best takmörk valdbeitingar og ber mesta ábyrgð gagnvart þjóð og löggjafarþingi. Lýðræðið batnar ekkert við það að skerða ráðherravöld, því einhvers staðar verður framkvæmdavaldið að vera. Að sjálf- sögðu getur ráðherra að vissu marki deilt völdum með ráðum og nefndum, en það er óæskilegt að fela nefhdum allt of víðtækt úrskurðarvald eða koma upp stjórntækjum þar sem þröngsýni eða yfirgangur ná að setja mark sitt á stjórnvaldsákvarðanir. Al- mennt séð er ráðherrum best treystandi fyrir al- mannavaldinu. Skilningur á því er grundvöllur þess að hægt sé að ræða valddreifingu af einhverju viti. MIKAEL GORBATSJOV, forseti Sovétríkjanna, fór með sigur af hólmi í at- kvæðagreiðslum á þingi Kommún- istaflokksins fyrr í þessum mánuði. Minnihlutahóparnir á flokksþinginu hvort sem var undir forystu Ligat- sjovs, sem er trúr marx-leninisman- un, eða Jeltsins, sem telur þjóðfé- lagsbreytingar ganga of hægt, hrófl- uðu ekki við formlegri valdastöðu Gorbatsjovs i flokknum. Ekki ber heldur á öðru en að Gorbatsjov og hans menn fari með óskoruð völd á efstu stöðum í sovésku stjórnkerfi inn á við og út á við. Málfrelsisbylting Þrátt fyrir þá sterku stöðu sem sov- étforsetinn hefur í stjórnkerfí alríkis- ins og flokksveldinu er uppi virk andstaða við hvort tveggja: fiokks- valdið og stjórnkerfið. Svo augljóst sem það er að umbótahreyfing Gor- batsjovs hefur gerbreytt sovésku stjórnkerfi í lýðræðisátt, m.a. með stofnun fulltrúaþings og ekki síður með formlegu afhámi fiokkseinræð- isins, sem áður var óumdeild for- senda sovésks stjórnskipulags, hafa vaxið upp pólitiskar hreyfingar sem ekki láta sér þessar lýðræðisumbæt- ur nægja, heldur krefjast frekari breytinga og í sumum tilfellum alls annars eðlis en Gorbatsjov hefur nokkru sinni látið sér detta í hug. Umbótahreyfing Gorbatsjovs stefh- ir í eðli sínu að bættu framleiðslu- kerfi og viðskiptaskipulagi: Hann vill fyrst og fremst bæta lífskjör og efnalega afkomu sovétþegna með af- kastameira framleiðslukerfi, meira vöruúrvali og framboði neysluvöru. Hins vegar fólst annað og meira í umbótahreyfingunni en það eitt að koma á efhahagsumbótum, sem hafa reyndar setið á hakanum til þess. Umbótahreyfing Gorbatsjovs hefur að svo komnu máli eingöngu birst sem lýðræðishreyfing. Forystu- mönnum þessarar hreyfingar, Gor- batsjovssinnum, var það áreiðanlega metnaðarmál að losa um höftin á lýðræðislegri starfsemi í Sovétrikj- unum, sem fyrst og fremst átti að koma fram í málfrelsi og öðru per- sónufrelsi sem verið hefur í fjötrum undir einræði kommúnismans frá upphafi. Umbótahreyfingin beittist einnig fyrir stjórnkerfisbreytingum í lýðræðisátt, eins og fyrr er að vikið, sem miðuðu að því að draga úr al- veldi kommúnistaflokksins. Engum getur dulist að ávöxtur lýð- ræðishreyfingar Gorbatsjovs er mik- ill. Hins vegar þarf ekki að fara í grafgötur um að þessi „ávöxtur" hef- ur í mörgu þroskast á annan hátt en umbótasinnarnir ætluðust til. Það hefur alltaf verið einhver landsföð- urlegur svipur á kerfisbreytingum Gorbatsjovs. Hann hefur viljað stjórna þróuninni eftir sínu höfði og sennilega trúað því í upphafi að hann gæti ráðið umræðuefnum á almenn- um umræðuvettvangi, þ.e. látið um- ræður snúast um það áhugamál sitt að endurskipuleggja efnahags- og viðskiptamálin í þrðngum skilningi þess orðs og fá menn til að fagna í ræðu og riti lýðræðisumbótum og stjórnkerfisbreytingum að því marki sem hann og hans menn báru fyrir brjósti. En þróun málfrelsisbyltingar Gor- batsjovs hefur ekki hlítt svo einföld- um reglum. Meirihluti fólks víðast hvar um Sovétrikin hefur vafalaust verið tilbúinn til þess að nota mál- frelsið til þess eins að lofa frum- kvöðul þess og lúta landföðurlegri stjórn hans um það hvaða málefni skyldu rædd i blöðum og á mann- fundum. En hafi fjöldinn hugsað þannig, er jafnvíst að aðrir gerðu það ekki. Gorbatsjov ræður því ekki, þegar á herðir, hvaða mál eru tekin til umræðu meðal fólks og þaðan af síður hvaða stefnu slíkar umræður taka. Þótt Gorbatsjov sé áhrifamikill ræðuskörungur og vinni sigra á fundum og þingum, þá hefur hann komist að því að hann getur ekki stýrt hugsun og tjáningu 300 millj- óna manna af ólíku þjóðerni og tungu, þegar þessi milljónahundruð loksins fá frelsi til að tala. Rækilega hefur komið í ljós að málfrelsisbylt- ingin hefur öðru fremur leyst úr læð- ingi þjóðrækni minnihlutaþjóða og þjóðernis- og sjálfstæðisbaráttu margrá einstakra lýðyelda í Soyét- samveldinu. Ekkert af þessu var i huga Gorbatsjovs þegar hann hleypti umbótahreyfingunni af stað. Sjálfstæðisbarátta Hvergi hefur það komið fram að umbótasinnar í Kommúnistaflokki Sovétríkjanna hafi upphaflega sturt Gorbatsjov til valda til þess að vekja upp þjóðerniskröfur eða sjálfstæðis- baráttu innan Sovétríkjanna. Margt mun því koma flatt upp á þá af því sem gerst hefur í þeim efnum síðustu mánuði og misseri. Síðast í þessari viku gerðist það að þing sovétlýð- veldisins Úkraínu, sem mun vera heimaland Gorbatsjovs sjálfs, lýsti yfir því að Úkraína væri sjálfstæð gagnvart sovétlögum, áskildi sér fullveldisrétt, þótt engan veginn sé ljóst hvað felst í slíkum yfirlýsing- um. Áður hafði sovétlýðveldið Rúss- land verið með svipaðar sjálfstæðis- eða fullveldisyfirlýsingar að frum- kvæði Jeltsins og reyndar fleiri af sovétlýðveldunum, þótt ekkert þeirra hafi gengið lengra en Litháen og að nokkru hin Eystrasaltsrikin rvö, Lett- land og Eistland, sem virðast stefna að sjálfstæði gagnvart Sovérríkjun- um til þess að öðlast fullveldi i mál- um sínum. Nýlega var á ferð á Islandi eistaesk- ur ráðherra að nafhi Endel Lippmaa. Hann kom hingað þeirra erinda að kynna islenskum ráðamönnum ástand mála í heimalandi sínu og Eystrasaltslöndunum yfirleitt og leita stuðnings við sjálfstæðisbaráttu þeirra. Ráðherrann hélt blaðamanna- fund og kom fram í útvarpi og sjón- varpi, þar sem almenningi gafst tækifæri til þess að heyra mál hans. Eins og kunnugt er, er Eistland eitt 15 sovétlýðveldanna, hluti af þvi pólitíska efnahagsbandalagi sem Sovétsamveldið er, þar sem alríkis- valdið í Moskvu er allsráðandi í svo til öllum greinum þjóðfélagsvalds- ins. Samkvæmt stjórnarskrá Sovét- ríkjanna er ríkisvald einstakra lýð- velda svo takmarkað sem verða má. Ofan á það bætist síðan að efhahags- kerfi Sovétríkjanna er miðstýrt frá Moskvu, auk þess sem Moskvuvald- ið getur ráðið fólksflutaingum innan ríkjanna að vild og haft áhrif á hvernig þjóðernum er blandað í hverju lýðveldi, svo að þrengt er að heimaþjóðinni um mál og menningu og pólitísk áhrif. Allt er þetta fyrir hendi í Eistlandi. Eistneska þjóðin er nánast eins og einn minnihlutanna í lýðveldinu og mun reyndar vera í minnihluta í sumum bæjarfélögum. Hvað stjórnarfar og enduruppbygg- ingu varðar er Eistland gersamlega innlimað í sovétkerfið og því fremur sem iðnvæðing hefur verið ör í land- inu og samtengd almennri iðnaðar- uppbyggingu Sovétrikjanna með til- heyrandi verkaskiptingu „á hag- kvæmnisgrundvelli" sem kommún- isminn tileinkar sér ekki síður en kapitalisminn. Jafnvel þótt svona sé ástatt um eist- neskt þjóðfélag að þar er allt „sovét- iserað", eða öllu heldur vegna þess að svo er, ber nú hæsj í stjórnmálum í landinu kröfuna um að þjóðin öðlist þegar i stað sjálfstæði og fullveldi. Eistaeski ráðherrann, sem hér var á ferð, er fulltrúi landsstjórnarinnar, sem hefur lýst yfir því að hún berjist fyrir fullu sjálfstæði Eistlands. Hann hefur kynnt málið rækilega hér á landi og vill fá íslendinga til þess að styðja sjálfstæðiskröfur þjóðar sinn- ar. Enginn vafi er á því að íslending- ar eiga auðvelt með að skilja sjálf- stæðisþrá Eystrasaltsþjóðanna, því að hér á landi er allgóð þekking á því með hvaða hætti þessar þjóðir voru innlimaðar i Sovétríkin og hversu miklar ógnir hafa herjað á þessi lönd á síðustu áratugum. Örlög Eistlands Eistneski ráðherrann rifjaði upp söguna af því, hvernig Eistland varð háð Sovétríkjunum haustið 1939, sem endaði með því að landið var innlimað. Eistland var sjálfstætt ríki 1939 og hafði verið u.þ.b. 20 ár, þeg- ar Hitler og Stalin gerðu með sér gríðasáttmála sem fól það m.a. í sér að Eystrasaltslöndin skyldu tilheyra áhrifasvæði Sovétríkjanna. Sovét- menn létu ekki á sér standa heldur neyddu Eistlendinga samstundis til að heimila sovéska hersetu í landinu og gangast undir pólitískt áhrifavald Moskvustjórnarinnar án þess að heita ærti að sjálfstæði landsins væri skert formlega fyrstu mánuði herset- unnar. En Sovétmenn fundu tylli- ástæðu til að setja eistnesku stjórnina af, komu upp leppstjórn sem gekkst fyrir því að stofhað var sovétlýðveldi sem sótti um aðild að Sovétríkjun- um. Þótt hlé yrði á yfirráðum Rússa í Eistlandi eftir innrás Þjóðverja 1941, féll landið Sovétríkjunum í hendur eftir að Þjóðverjar höfðu verið sigr- aðir. Þetta eru alkunnar staðreyndir og augljóst að Eistlendingar voru inn- limaðir í Sovétrikin með nauðungar- aðferðum og gegn þjóðarvilja. Ekki er lengra síðan þetta gerðist en svo að það er í ljósu minni margra núlif- andi manna, m.a. á íslandi. Örlög Eistlands og annarra Eystrasalts- landa hafa síst farið framhjá Islend- ingum, því að okkur hefur fundist að sitthvað væri líkt í sögu okkar og þeirra. Sérstaklega voru þær kyn- slóðir Islendinga sem lifðu sig inn í sjálfstæðisbaráttuna gegn Dönum og vissu hvers virði fullveldisviður- kenningin 1. desember 1918 var, meðvitaðir um sjálfstæðisvilja Eystrasaltsþjóðanna. íslendingum hefur ætíð fundist eins og allt bæri upp á sama daginn í sjálfstæðismál- um þeirra og Eystrasaltslandanna. Þótt samlíkingin um sögu og sjálf- stæði Islands og Eystrasaltslanda sé rétt að því er tekur til atburða eftir heimsstyrjöldina 1914-1918 og eigi sér nokkra hliðstæðu á millistríðsár- unum, nær hún raunar ekki öllu lengra. Þjóðarsaga íslendinga gegn- um aldirnar markast vissulega af átökum við erlent vald og ýmiss konar yfirgang útlendinga, en allt slíkt bliknar i samanburði við ófrels- is- og kúgunarsögu Eystrasaltsþjóð- anna, ekki sist Eistlendinga. Þróun- arsaga sjálfstæðra Eystrasaltsríkja eftir 1939 á ekkert skylt við það sem gerst hefur á íslandi. Eystrasalts- þjóðirnar hafa verið kúgaðar undir yfirráð Rússaveldis, fyrst með hrottalegum svikum af miðaldagerð, síðan reyrt stjórnskipunar- og efha- hagslegum böndum sem enginn kann í rauninni leið til að leysa þeg- ar loks fer að rofa til í stjórnmálum Moskvuvaldsins. Eystrasaltslöndin hafa verið innlimuð í heimsveldi og ríkjabandalag svo rækilega að þau geta sig ekki hreyft. Island hefur haldið sjálfstæði sínu og fullveldi og ekki aðeins það, heldur víkkað það,

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.