Lesbók Morgunblaðsins - 28.10.2006, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 28.10.2006, Blaðsíða 16
16 LAUGARDAGUR 28. OKTÓBER 2006 MORGUNBLAÐIÐ lesbók Eftir Sigríði Þorgeirsdóttur sigrthor@hi.is S íðastliðinn föstudag gekk ég niður tröppurnar í Aðalbyggingu Há- skóla Íslands, heim á leið, eftir vinnuvikuna. Þessi bygging er táknmynd háskóla á Íslandi, óum- deild táknræn miðja æðri mennt- unar og vísinda hér á landi. Þegar hún var byggð var þetta stærsta bygging landsins og þótti bera vott um stórhug. Engan gat þá grun- að hvaða stefnu háskólamenntun átti eftir að taka á Íslandi. Jafnvel ekki framsýnustu menn, eins og Ármann Snævarr, sem var rektor há- skólans í kringum 1960 og hélt eitt sinn eft- irminnilega ræðu um þróun háskóla. Hann full- yrti þá að um aldamótin 2000 yrðu nemendur við skólann orðnir 2000 talsins. Það þótti öllum vera fjarstæðukennd og glannaleg staðhæfing. En ofmatið reyndist vanmat, því um árþús- undamótin voru stúdentar við skólann orðnir margfalt fleiri, eða á sjöunda þúsund talsins. Engan gat þá heldur órað fyrir því hversu margar greinar yrðu kenndar við skólann og að sérstök grein yrði þar á meðal, kynjafræðin, sem hefði það verkefni að lýsa upp veruleikann í ljósi dýpstu aðgreiningar mannlegrar menn- ingar, skiptingar í karl- og kvenleika. En víkjum aftur að Aðalbyggingunni, því sem ég gekk þarna niður stigann á föstudaginn varð ég vitni að því að verið var að koma fyrir stórum ljóskösturum inni í byggingunni í þeim tilgangi að varpa bleiku ljósi út um glugga hennar. Háskóli Íslands tekur nefnilega þátt í átaki helguðu árvekni um brjóstakrabbamein með því að lýsa upp Aðalbygginguna í bleikum lit átaksins. Við vitum að bleika ljósið stendur fyrir meira en einungis baráttuna gegn sjúk- dómi sem leggst á konur. Bleikt er hinn kven- legi litur og þess vegna táknar bleika ljósið alla viðleitni til að koma lit kvenleika inn í litróf veruleikans. Á augnablikum þegar mér líður vel, eða vil láta mér líða vel, á ég það til að sjá sjálfa mig fyrir mér gangandi í ljósi og þegar ég hugsa hlýtt til annarra finnst mér líka gott að sjá þá fyrir mér baðaða í ljósi. Og þegar ég sá þessa bleiku ljóskastara hugsaði ég með mér að ég gengi í bleiku ljósi niður tröppur Að- albyggingar. Það var góð tilhugsun því venju- lega finnst mér Aðalbyggingin vera svolítið grá og þunglamaleg bygging. Ekki bara vegna þess að hún er elsta bygging HÍ. Þarna hafa aðsetur, fyrir utan yfirstjórn skólans, tvær elstu greinar vísinda á Vesturlöndum, guðfræði og heimspeki. Þær eru kannski mosavöxnustu greinar vísindanna, en um leið einhverjar þær lífseigustu, eins og mosinn, og nokkurs konar alfa og omega vísindanna. Heimspekin, sem er sú grein sem ég kenni, er oft kölluð móðir vísindanna. Með heimspek- inni hófst sú skipulega þekkingarleit og sund- urgreining viðfangsefna hennar sem lagði grunninn fyrir frekari þróun vísinda á Vest- urlöndum. En það eru hálfgerð öfugmæli að kalla heimspekina móður vísindanna vegna þess að það vantar eiginlega móðurina í hana. Upphaf heimspekinnar í Grikklandi hinu forna er nefnilega brottrekstur móðurinnar og kon- unnar. Lítum á upphafsstund heimspekinnar sem er dauðastund Sókratesar. Sókrates var dæmdur til dauða í Aþenu fyrir heim- spekiiðkun sína, en hann gekk um götur borg- arinnar og ræddi um heimspekileg málefni við viðmælendur sína. Hann kenndi þeim að efast um það sem sjálfgefið þykir og að hugsa rök- rétt. Hann lýsti sjálfum sér sem ljósmóður sem hjálpaði við að fæða þekkingu og lýsa hana upp í ljósi sannleika og skynsemi til að athuga hvort hún væri andvana eða þróttmikil, sönn eða ósönn. Vegna þess að Sókrates kom fólki til að efast og hugsa sjálfstætt óttuðust stjórnvöld borgarinnar hann, því fátt er ofríkum stjórn- völdum meiri þyrnir í auga, þá sem nú, en borgarar sem hugsa sjálfir og taka ekki öllu sem gefnu. Þess vegna var Sókrates dæmdur til dauða fyrir þær sakir að spilla ungmennum borgarinnar og virða guði hennar ekki nægi- lega. Er Sókrates bíður dauða síns í hópi læri- sveina sinna og viskuvina og heldur ræður um að heimspeki sé æfing fyrir dauðann og að maður þurfi ekki að óttast dauðann truflar kona þessa hetjustund. Það er Xanþippa, eig- inkona Sókratesar. Xanþippa er örvænting- arfull og barmar sér yfir missi eiginmanns. Hún á eftir að standa ein uppi með tvo barn- unga syni sem hún þarf að sjá um. Einu við- brögð Sókratesar við henni eru þessi: „Leiðið þessa konu burt.“ Eftir að hún hefur verið leidd burt heldur Sókrates áfram að ræða dauðann, eins og ekkert hafi í skorist. Hann segir dauðann m.a. vera lausn úr viðjum lík- ama, tilfinninga og hvata sem séu trufl- unarvaldar í ríki vitsmunanna. Þess vegna eru líkur á að þegar maður deyi verði maður hreinn hugur sem geti hugsað út í eitt án truflunar frá líkamanum. Konan hefur lengst af í sögu okkar menningar verið tengd hinu líkamlega, og þess vegna var brottrekstur Xanþippu jafnframt táknrænn brottrekstur líkamans úr skilningi heimspekinnar á manninum. Líkaminn, sem er náttúrulegur, var talin óæðri og konan þess vegna dýrslegri en karlinn. Viðleitni heimspek- ingsins á þess vegna að vera að hefja sig upp yfir hið líkamlega, að verða hreinn hugur. Aug- ljóslega leggur þetta viðhorf einnig grunn að skertri sýn á veru karlmannsins. Önnur fræg myndlíking heimspekisögunnar er hin svokallaða hellislíking Platons, frægasta lærisveins Sókratesar. Platon lýsti veruleika mannsins sem helli þar sem menn sæju ein- ungis skuggamyndir hins sanna raunveruleika. Hlutverk heimspekingsins væri að komast út úr hellinum og upp í sólarljós hinnar hreinu visku. Eftir að hafa séð ljósið ætti heimspek- ingurinn síðan að fara niður til hellisbúanna til að segja þeim allt um hið sanna eðli hlutanna sem væri þeim hulið. Það má skilja þessa lík- ingu sem nokkurs konar stofnskrá vestrænnar heimspeki á marga vegu. Ein grunnhugmynd hennar er þó sú að ekki sé allt sem sýnist og þess vegna sé það hlutverk heimspekinnar að reyna að komast að hinu sanna. Burtséð frá því hafa femínískir heimspekingar séð í þessari myndlíkingu kvenfyrirlitningu af sama meiði og birtist hjá Sókratesi. Luce Irigaray, fransk- ur heimspekingur, segir hellinn í raun vera mynd um móðurlífið sem heimspekingar forn- aldar reyni að hefja sig upp yfir. Þessi túlkun er ekki jafngeggjuð og hún hljómar ef við lítum á aðra fræga senu úr Samdrykkjunni eftir Plat- on. Þar sitja heimspekingar saman yfir borðum og tala um að æðsta stig ástarinnar sé vinátta heimspekinga sem leita viskunnar í samein- ingu. Það er klykkt út með því að segja að af- rakstur slíkrar vináttu sé fæðing hugmynda og að slík fæðing sé miklu merkilegri en fæðing raunverulegra barna! En hvað er ég að fara með því að rekja þess- ar sögur frá fornöld? Mikið hefur breyst síðan þá. Jú, þarna eru línurnar lagðar. Línurnar að kvenfyrirlitningu heimspekinnar og tvíhyggju hins karllega og kvenlega sem hafa lengst af verið grundvallarstef í allri heimspeki. Hugur er talinn æðri líkama, menning æðri náttúru, vitsmunir æðri tilfinningum. Þessi tvíhyggja sem réttlætir um leið stigskiptingu kynjanna litar mannskilning heimspekinnar allt fram á þennan dag. Það nægir þess vegna ekki að líta fram hjá kvenfyrirlitningu í fullyrðingum heimspekinga fyrri tíma þegar maður fæst við heimspeki vegna þess að hún gegnsýrir hug- myndir heimspekinga um hvað einkennir manninn. Hún litar viðmiðin fyrir það sem er glæst við manninn og eru það þeir eiginleikar sem heimspekingar hafa eignað karlinum og talið konuna skorta. Heimspeki sem beitir kynjafræðilegri nálgun baðar heimspekisög- una í bleiku ljósi, ekki bara til að hefja þá eig- inleika sem konum hafa verið eignaðir til vegs og virðingar, heldur líka til að heila eða lækna með þessu bleika ljósi skertan, einsýnan mann- skilning heimspekinnar. Þannig leitast fem- ínísk heimspeki með sínu bleika ljósi við að sýna manninn í fjölbreytilegri mynd en gert hefur verið. Eitt af meginviðfangsefnum fem- ínískrar heimspeki hefur þess vegna verið að grafast fyrir um samspil sálar og líkama, til- finninga og vitsmuna, og taka tillit til mismun- andi reynslu kvenna og karla af líkamanum, oft í þeim tilgangi að koma þeim gildum að sem hafa verið eignuð kvenleika, eins og umhyggju, mannlegum tengslum og næmi fyrir að- stæðum. Mismunandi staða kynjanna í gegnum söguna hefur auk þess kennt nauðsyn þess að greina það vald (og þá kúgun sem það hugs- anlega leiðir til) sem býr að baki tilteknum túlkunum á veruleikanum. Ef við lítum nú á hina móðurgrein vestrænna vísinda, sem hefur aðsetur í Aðalbyggingu Há- skóla Íslands, guðfræðina, þá er hún að upplagi sama karllæga marki brennd og heimspeki. Það nægir að nefna guðshugmynd kristninnar, sem er hinn þríeini guð, faðir, sonur og heil- agur andi. Flestum finnst vera sjálfgefið að guð sé svona. En hvað ætli mönnum fyndist ef þessi ævaforna guðsmynd væri guð – móðir – dóttir – helgur líkami? Afar skrýtið, óverjandi og ótækt. En er þetta ekki einmitt það sem vantar inn í þessa guðsmynd, eigi hún að endurspegla manninn í sinni margbreytilegu mynd? Marg- kynja og líka marglitur guð virðist endurspegla raunveruleika mannlegs lífs betur en hin karl- lægi guð. Það má þess vegna umbreyta göml- um málshætti til að segja þetta með öðrum orð- um: „Sem karl er maðurinn ei nema hálfur, að viðbættri konu meir en hann sjálfur!“ Sú staðreynd að enn sér meiri hluti fólks ekkert athugavert við karlhverfan skilning heimspeki, guðfræði og annarra fræðigreina er staðfesting nauðsynjar kynjafræðinnar. Hún er bleika ljósið sem þarf að varpa á vísindin og veruleikann. Bleika ljósið sem lýsir nú upp Aðalbygg- inguna og út um hana logar í nokkra daga. Ég ætla að leyfa mér að setja fram glannalega, raunsæja fullyrðingu eins og Ármann Snævarr forðum, og segja að eftir nokkra áratugi lýsi bleika ljósið ekki bara af og til og á stöku stað upp musteri vísindanna. En á meðan gráminn hefur enn yfirhöndina stendur kynjafræðin vaktina og heldur þessu bleika ljósi logandi. Þess vegna er rík ástæða til að óska Háskóla Íslands til hamingju með tíu ára afmæli kynja- fræðinnar. Og til að óska kynjafræðinni vel- farnaðar í að kalla fram bleikan (kyn/kinn)roða í fölt andlit vísindanna! Bleikur háskóli Bleikt er hin kvenlegi litur og þess vegna táknar bleika ljósið alla viðleitni til að koma lit kvenleika inn í litróf veruleikans. Í bleiku ljósi Þessa dagana fagnar námsgreinin kynja- fræði við Háskóla Íslands tíu ára afmæli sínu. Af því tilefni er hér fjallað um hlutverk kynjafræðilegrar nálgunar í vísindum sam- tímans, einkum með tilliti til þeirrar greinar sem hefur verið kölluð móðir vísindanna, heimspekinnar. Höfundur er prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands. »En á meðan gráminn hefur enn yfirhöndina stendur kynjafræðin vaktina og heldur þessu bleika ljósi logandi.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.