Lesbók Morgunblaðsins - 24.11.2007, Page 10

Lesbók Morgunblaðsins - 24.11.2007, Page 10
Kirkjugluggarnir í Skálholtskirkju Þessir gluggar Gerðar Helgadóttur voru fyrstu steindu gluggarnir sem list- iðnaðarverkstæði dr. Oidtmanns vann á Íslandi fyrir hálfri öld Hefur síðan unn- ið hér á annan tug steindra glugga og mosaikmynda. Stafnglugginn helgaður Þorláki helga. Eftir Elínu Pálmadóttur D r. Stefan Oidtmann er vænt- anlegur í mánuðinum til að setja upp steinda glugga eftir listmálarann Einar Há- konarson, sem munu prýða Seljakirkju í Breiðholti á næstu jólahátíð. Þetta eru 48 steindar rúður, 50 x 100 sm að stærð, sem munu mynda eins og samfellt band eftir öllum veggjum kirkj- unnar. Jafnframt á Stefan Oidtmann það er- indi að undirbúa gerð fyrirhugaðs gler- listaverks í hinn stóra 15 m háa kirkjuglugga í Áskirkju í Reykjavík. ListakonanValgerður Bergsdóttir, sem varð hluskörpust í sam- keppni um þetta verk, er nú að að vinna það, miðað við að það verði komið upp í kirkjunni fyrir jólahátíðina 2008. Listiðnaðarverkstæði dr. Oidtmanns er elsta glergerðarverkstæði í Þýskalandi og hef- ur í hálfa aðra öld verið í eigu sömu fjölskyld- unnar, í meira en fimm ættliði, sonur jafnan tekið við af föður eða móður. Bræðurnir Frie- drich og Ludovicus Oidtmann, sem áttu svo mikinn þátt í að móta sögu steindra kirkju- glugga á Íslandi, eru nú látnir, en við hafa tek- ið synir þeirra, Stefan og Heinrich. Í þakklæt- isskyni fyrir framlag þeirra höfðu bræðurnir verið sæmdir hinni íslensku fálkaorðu af for- seta Íslands. Svo miklu ástfóstri tóku þeir við Ísland að þeir komu alltaf sjálfir með sínum mönnum til að setja upp kirkjugluggana og mósaíkverkin, sem þeir höfðu framleitt í vinnustofunum erlendis. Synirnir sem við taka hafa ekki minni áhuga. Dr. Stefan Oidtmann setti síðast í fyrra upp gluggana eftir Valgerði Bergsdóttur í Reykholtskirkju og er fyr- irtækið nú að vinna að gluggum í tvær íslensk- ar kirkjur, sem fyrr er sagt, Seljakirkju og Ás- kirkju. Þýska listiðnaðarverkstæðið hefur hlotið ótal verðlaun og vegsemdir. Það er í bænum Linnich skammt frá stórborgunum Köln, Ac- hen og Düsseldorf, þar sem það hefur m.a. átt mikinn þátt í að gera við og endurgera gömlu kirkjugluggana í hinum frægu gömlu dóm- kirkjum sem skemmdust í síðustu heimsstyrj- öld. Glerlistasafninu Deutsches Glasmalerei- Museum var því fundinn staður í Linnich og komið þar upp 1997 í gamalli myllu og nýbygg- ingu. Þar eru til sýnis yfir 2.000 glerlistaverk, bæði steindir gluggar og munir, sem sýna slík verk allt frá viktoríutímanum. Oidtmanns- bræður gáfu þangað 117 verk eftir listamenn frá síðari hluta 20. aldar og hefur fyrirtækið verið verndari safnsins frá upphafi. Hálfrar annarrar aldar afmælis listiðn- aðarfyrirtækis dr. Oidtmanns er því minnst í safninu með stórri afmælissýningu, sem mun standa fram í febrúar á næsta ári og verða þar margskonar fyrirlestrar og listviðburðir. M.a. opnuð sýning um ljós og skugga í steindri gler- list í þessum mánuði. Samfellt í fimm ættliði Langalangafi núverandi eigenda, dr. Heinrich Oidtmann (1838-1890), sem stofnaði þessar langlífu vinnustofur 1858, var læknir með list- nám að baki. Litla verkstæðið hans varð fljótt að heimsþekktu blómstrandi fyrirtæki. Í bækl- ingi frá 1890 er getið útflutnings víðs vegar um heiminn og 100 lærðra starfsmanna. Þá strax hlaut hann verðlaun á mörgum alþjóðasýn- ingum, svo sem í Dublin, Porto, París, Vín- arborg, Sydney, London, Antwerpen, Aachen og Köln. Sonur hans, dr. Heinrich II (1861-1912), var líka læknir. Hann lagði mikið til rannsókna á steindum gluggum. Varð frægur fyrir hið sí- gilda rit „100 ára saga steindra glerlistaverka í Rínarlöndum“ og var verðlaunaður fyrir und- irstöðurit um glerlist á 12.-16. öld. Þótt Oidt- mannar vektu til nýrra lífdaga gömlu miðalda- tæknina með litlum litglerjum lögðum í blý þá þróuðu þeir samhliða tækni til túlkunar á sam- tímalistastefnum á fyrri hluta síðustu aldar. Upp úr 1910 varð mikill uppgangur í þessari listgrein í kjölfar iðnbyltingarinnar með til- heyrandi ríkidæmi. Þá var byggt mikið af kirkjum í Evrópu, prýddum slíkum listaverk- um. Dr. Oidtmann hafði þá vinnustofur í Brussel og Berlín auk verkstæðisins í Linnich. Sonur hans, Heinrich III (1888-1929), tók við stjórninni 1912. Hann var arkitekt að mennt og hélt áfram rannsóknum og skrifum, enda blómstraði þessi listgrein mjög milli heimsstyrjaldanna. Er t.d. í borgunum Achen og Köln mikið af slíkum listaverkum, bæði nýj- um og gömlum. Oidtmannarnir eru líka sér- fræðingar í viðgerðum og endurgerð mið- aldaglugga, sem kom sér vel eftir eyðileggingu tveggja heimsstyrjalda. Komu að öllu í rúst Synir Heinrichs III voru ungir þegar hann féll frá, 1929. Rak móðir þeirra, Ludovica, áfram vinnustofurnar með listiðnaðarmönnunum fram að síðari heimsstyrjöldinni. En frá upp- hafi hafa sömu listiðnaðarmenn oftast unnið þar ævilangt. Hún lagði mikla áherslu á að byggja upp tengsl við þekkta samtíma- listamenn. Þótti furðu sæta hvernig henni tókst að sigla með reisn í gegnum erfiða tíma, kreppunar og ekki síður hinn yfirgangssama Hitlerstíma í listum. Synirnir þrír voru kall- aðir í herinn undir lok stríðsins og voru þeir Friedrich og Ludovikus 17 og 21 árs þegar þeir komu heim í styrjaldarlok úr fangabúðum í Rússlandi og á Ítalíu, en elsti bróðirinn var fallinn. Móðir þeirra hafði flúið og var á leið heim hjólandi í gegnum skóg í styrjaldarlok þegar hún var myrt. Þeir bræður komu að vinnustofunum í rúst eftir loftárásirnar. Þeir fundu til skyldunnar og létu ekki deigan síga, heldur söfnuðu saman gömlu starfsmönnunum og byggðu vinnustofurnar upp. Upprunalegi brennsluofninn fannst undir rústunum og er nú minjagripur. Þeir bræður sóttu skóla á víxl og nám í kvöldskóla. Og þeir náðu sambandi við marga fræga erlenda listamenn, sem verk- stæðið hafði unnið fyrir, og ýmsa nýja. Tóku sem sagt upp þráðinn, enda hefur frá upphafi verið sá háttur þar á að vinna með sjálfstæðum listamönnum víðs vegar að. Lögðu þeir bræð- ur höfuðáherslu á að halda því verklagi. Listamennirnir eru ekki á launum hjá fyr- irtækinu og því ekki í samkeppni við frjálsa skapandi listamenn. Vinnustofunum má líkja við rómverskt „forum“, þar sem tengjast og komast í snertingu listamenn hvaðanæva, arkitektar, framkvæmdaaðilar og kirkju- nefndir, sem eru að leita eftir listaverkum á opinbera staði, auk þeirra sem þurfa viðgerðir á fornum kirkjugluggum. Þarna sjá menn gjarnan verk listamanna í vinnslu eða full- unnin og setja sig í samband við þá sem þeim líst á eða hittast þegar aðilar eiga þangað er- indi. Oft er málað með svörtu í steindu gluggana, svo sem andlit o.fl. og glerin brennd. Sumir listamannanna eru með í allri vinnslunni, frá upphafi til enda. T.d. málaði Gerður Helga- dóttir sjálf í alla Skálholtsgluggana og fylgdi öllum sínum verkum eftir í brennsluna og í samsetningunni. Aðrir vinna alltaf með sömu listiðnaðarmönnunum, sem þekkja þá, og treysta þeim jafnvel svo vel að þeir geta skilað til þeirra teikningum eða verkteikningum. Þarna ríkir sérstakt andrúmsloft. Á síðustu áratugum hefur verkstæðið tekið upp vinnslu mósaíkmynda. Má þar t.d. nefna stóru mósaíkmyndina eftir Gerði Helgadóttur á Tollstöðinni, altaristöflu Nínu Tryggvadótt- ur í Skálholti svo og mynd hennar í Þjóðminja- safninu og mósaíkmynd Sjafnar Har. í Stykk- ishólmi. Þannig á þetta merka fyrirtæki dr. Oidt- manns ekki svo lítinn þátt í listþróun á þessu sviði hér á landi, meiri en almenningur áttar sig á. Listaverk í fjölda íslenskra kirkna Býsna margar kirkjur víða um Ísland eru nú prýddar kirkjugluggum sem Oidtmannsverk- stæðið hefur framleitt með íslenskum lista- mönnum. Má þar nefna steindu gluggana í Saurbæjarkirkju, Kópavogskirkju, Skálholti, Ólafsvíkurkirkju, Keflavíkurkirkju, Þykkva- bæjarkirkju, Hafnarfjarðarkirkju, Hvera- gerðiskirkju, Selfosskirkju o.s.frv. Einnig nokkur verk unnin með erlendum listamönn- um, svo sem þýsku listakonunni Maríu Katz- grau í kirkjunum í Stóradal, á Siglufirði og Höfn í Hornafirði. En hún gaf ásamt lista- manninum Buchshulde og Gerði sinn hluta í steindum gluggum frá Oidtmannsbræðrum til Íslands til ágóða fyrir Vestmannaeyinga í Heimaeyjargosinu. Vísast mætti fleiri telja. Nýr ættliður og nýir kirkjugluggar Nú hefur fimmti ættliðurinn, Heinrich (1958) og Stefan (1959), tekið við, á sama hátt og með sama metnaði og aðferðum. Þeir frændur eru vel undir það búnir með háskólamenntun og faglega þjálfun í glerdeildum tækniskólanna. Stefan stýrði frá 1989 rannsóknaverkefni til þróunar á glerhúð á vegum rannsókna- og þróunarráðuneytis Þýskalands og 1994 var hann þar skipaður ráðunautur tækninefnd- arinnar CVMA (Corpus Vitrearum Medii Aevi). Þeir frændur hafa raunar nokkuð lengi verið í stjórnunarstörfum í Linnich. Þeir líta á það sem meginverkefni sitt að rækta og við- halda sambandi við samtímalistafólk, til að yf- irfæra listaverk þess í gler. Jafnhliða að halda með sérfræðiþekkingu sinni áfram samvinnu við stofnunina sem ber ábyrgð á viðgerðum og viðhaldi á miðaldakirkjugluggum með það markmið að nýta ávallt við það nýjustu vís- indatækni. Kirkjugluggagerð í 150 ár Bræðurnir Friderich og Ludovikus Þeir stjórnuðu fyrirtækinu lengst af Íslandstímans, nýlega látnir. Heinrich og dr. Stefan Synir bræðranna og fimmti ættliður stjórnenda fyrirtækisins, hafa tekið við. Þeir eru nú með í vinnslu glugga í tvær íslenskar kirkjur, Seljakirkju og Áskirkju. Í 150 ár hefur listiðnaðarverkstæði dr. Oidt- manns í Þýskalandi unnið að gerð steindra gluggalistaverka og mósaíkverka með lista- mönnum víða um lönd, m.a. í íslenskar kirkjur, allt frá því þeir fyrir nær hálfri öld komu hér að gerð Skálholtsglugganna með listakonunni Gerði Helgadóttur við upphaf innlendrar kirkjugluggalistar á Íslandi. Síð- an hafa listiðnaðarmenn þeirra unnið með ís- lenskum listamönnum steinda glugga í fjöl- margar kirkjur víðs vegar um land. Svo og nokkur mósaíkverk. Hálfa öld á Íslandi 10 LAUGARDAGUR 24. NÓVEMBER 2007 MORGUNBLAÐIÐ lesbók fjörðum með hágulu blómstri sem bregður til græns papagóa litar, eins og skáldið segir í skýringunum, en áherzlan er þó fremur á eyr- arrósina sem skáldið segir að sé „einhver blóm- legust jurt hér á landi, hún vex sums staðar í dala ár-eyrum, með fagurrauðu blómstri og bregður til fjólu-bláma“, og erum við þá farin að nálgast uppáhald Sigurðar Breiðfjörðs í flóru Íslands: Fegurst blómstrin bera berar flár og hraun; undan fossi og frera færa sætan daun: eyrar-rósin kennir kurt; mela-sólin eins ber af engja’ og túna jurt. Í þarnæsta erindi er minnt á hvernig sáð- mennirnir sofa á verðinum og þá er komið að þeirri deyfð sem minnzt er á í formála Fjölnis, því að Eggert segir í skýringum sínum að „ef þau lönd, sem bezt eru ræktuð, gefa daufa menn í dyggðum og góðri framkvæmd, eins þá sem aðra eiga að siða, þá er ei undur, þó hrjóstrugt og óræktað land gæfi ei af sér annað en tómt afhrak af mönnum“, en hann bætir þó við: en hér má þó miðla málum. Ekki er út í hött að láta sér til hugar koma hvaðan sú rauða rós sem blikar við bleikan akur í Gunnarshólma er í raun og veru ættuð. Þá er enn í X kafla minnt á siglingar forn- manna og veðraskilin í þeim efnum sem hafi leitt til örbirgðar (76. erindi), en þó einkum lögð áherzla á afturhaldssemi og viðnám gegn því sem nytsamlegt er og gamalt, en einnig því sem nýtt er og nytsamlegt: Óþjálga’ eins og drumba ætla’ eg suma menn, er með þrái þumba þvert til skaðans; en gott ei vilja nokkuð nýtt; glópskan þykir gamla bezt, gleymt er hið forna nýtt, en í skýringunum segir skáldið að nýtt merki: nýkomið, þótt gott sé og þarflegt og ennfremur nytsamlegir hlutir, sem fornmenn kunnu og brúkuðu, t.d. bústjórn, matarskammtur, húsa- starf, vatnsleiðingar á túnum, akuryrkja, garð- lag, vegabætur, karlmanna íþróttir fyrir líkam- ann, þarflegar kvenna handyrðir, svo sem dýrir saumar og vefnaður, og margt fleira, sem menn ei nú kunna. Og nokkru síðar er lögð áherzla á að nýta það allt og koma því í verk sem mönn- um „sýnist gagnlegt“. Allt bergmálar þetta í formála Fjölnis. Í lokaerindi þessa sögulega kvæðis Eggerts Ólafssonar væntir fjallkonan þess að landið vakni af löngum svefni, svo að hún geti kastað af sér ellibelgnum, brennt gamlan haminn og vaknað til nýrrar aldar „við svo góðan draum“. Hugsjónir fjölnismanna eiga rætur í þessum vonum, þessari hvatningu og þeim veruleika sem vex af þessum draumi inn í nýja framtíð. Eggert sem var fyrst og síðast upplýs- ingamaður vill bæta náttúruvísindum við sem undirstöðu íslenzkrar menningar og hefur það áreiðanlega fallið vel að hugmyndum Jónasar og náttúrufræðiáhuga hans. Og þá ekki síður sú niðurstaða Eggerts að „guðsnáðarsól er ekki enn til viðar gengin heldur uppljómar hún og vermir alla náttúruna“. 6Með nokkrum sanni má segja, að Fjölnirhafi dáið með Jónasi Hallgrímssyni.Tveimur árum eftir andlát hans, 1847, eru birt um hann minningarorð eftir Konráð Gísla- son, einn fjögurra fjölnismanna, en hann var málvísindamaður og orðabókarhöfundur í Kaupmannahöfn, og er þar fjallað um menntun hans og áhugamál og fullyrt að Jónas hafi alla jafna haft „eitthvað fallegt fyrir stafni, sem átti við eðli hans“, en aðaláhugamál hans alla tíð var Ísland, arfleifð þess, menning og náttúra, enda vann hann lengstum að hinni merku Íslandslýs- ingu sinni og fór nánast um allt landið, eða eins og höfundur kemst að orði, að „… varla mun neinn maður, síðan Eggert Ólafsson var á dög- um, hafa haft eins jafna og margháttaða þekk- ingu á Íslandi“. Í þessum síðasta árgangi Fjölnis eru einnig nokkur mikilvæg verk eftir skáldið, svo og erfi- ljóð um hann þar sem þess er getið að drottinn vilji ekki skapa skáldin handa öngum, svo að eitthvað hefur þeim Konráði þótt skorta á ljóð- ræna hlust þjóðarinnar um þær mundir og virð- ist þessi skortur hafa gengið í erfðir, ef litið er yfir græna reitinn nú um stundir. En þar segir einnig: Þegar hann hrærði hörpustrenginn sæta, hlýddum vjer til, en eptirtektarlaust, vesalir menn, er gleymdum þess að gæta, að guð er sá, sem talar skáldsins raust, hvort sem hann vill oss gleðja eða græta. Þannig lauk þessum merka og mikilvæga þætti sjálfstæðisbaráttunnar með því að mál- gagn fjölnismanna hætti að koma út, þetta ein- stæða ársrit sem hafði verið rödd tímans og annað auga þjóðarinnar, svo að vitnað sé í grein eftir Tómas Sæmundsson um bækur og Fjöln- is-formálann sjálfan.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.