Samvinnan - 01.10.1982, Page 18

Blessuð rjúpan hvíta
Frásaga eftir Jóhann Hjaltason
að er æðilangt síðan, margir tugir
ára, kannski aldir, ekki gott að
segja, og þó ekki lengra en svo,
að gamalt fólk minnist þess af sögnum
enn þá eldra fólks, þegar hinn mjallhvíti
litur fjallarjúpunnar var mönnum sífellt
augnayndi á hálsum og heiðum Eyjar-
innar hvítu. Þá er dimmir haustlitirnir
byrjuðu að falla á lyng og laufvana
björk, sölnað gras og sofnuð blóm.
„Blessuð rjúpan hvíta", sagði fjalldala-
fólkið, „Það verður enginn ríkur á því að
deyða hana, óekkí. Hún er ímynd sak-
leysis og hreinleika eins og nýfætt
barn.'k
En það voru nú bara kotungar í af-
dölum og upp til fjalla, sem þannig
hugsuðu og töluðu sín á milli, þó varla
ættu þeir málungi matar, tvær geitur
eða taugreftan sal. Ef til vill var það
andi auðnar og þagnar, sem blés þeim
þessu í brjóst; lél þá finna til skyldleika
við allt líf, er barðist harðri baráttu fyrir
tilveru sinni og samkenndinni við fjall
og foss. I margmenni nteginbyggða
hugsaði og talaði fólk öðruvísi um hina
útibörðu rjúpu. Auðvitað gerðist því einn-
fg glatt í geði, þegar rjúpan hafði tekið
litaskiptum undir veturinn, eti ástæðan
fyrir gleði þess var þó allt önnur en
þeirra, sem í afdölum bjuggu. Megin-
byggðamaðurinn sá hvorki ímynd sak-
leysis né hreinleika í vetrarlitnum, eða
þann fegurðarauka sem snjóhvítur fugla-
hópur er leirbrúnni melöldu eða sinu-
fölum mó. Aftur á móti kunni hann
vel að meta dauða rjúpu, bæði sem
verslunarvöru og jólamat. Áhugi hans
var einkum og sér í lagi bundinn við
þann fugl, sem kaupmaðurinn keypti og
seldi til útlanda, eða hinn, sem hengja
mátti út á skemmuþil til hátíðahalda
seinna meir.
Nú er þetta allt fyrir bí. Stórir rjúpna-
skarar frá hálsum og heiðum Eyjarinnar
hvítu löngu flognir út í hafsauga, eða
hver veit hvert? Hinir fagurskynjuðu og
„mórölsku" afdalabúar eru líka flúnir
frá fjalli sínu og fossi, til ævintýralands-
ins hinum megin við hafið. En á meðan
þetta var hinsegin, þá lifði einu sinni lít-
ill maður og ungur að árum í afskekktu
dalakoti, þar sem fjallarjúpan hreiðraði
sig í túnkraganum á stekktíðinni. Þegar
hnoðrar hennar voru nýskriðnir úr
eggjum og orðnir litlum manni að leik
og umþenkingarefni, þá vappaði unga-
mamma á brott út í nóltleysuna nreð
hópinn sinn, sem óx undrahratt í gjöful-
um faðmi víðáttunnar, unz hann tók að
breyta dularlitum sínum í samræmi við
hamskipti árstíðanna.
í koti þessu var gömul niðursetukerl-
ing, sem þrátt fyrir nokkuð stormasama
og hrösula ævidaga reyndist bæði lang-
minnug og óljúgfróð, enda bjó hún yfir
drjúgum hluta af fornum arfi fyrri
kynslóða í söng og sögnum. Til gömlu
niðursetunnar leitaði litli tnaðurinn með
flest sín vandamál, sent sífellt urðu fleiri
og umfangsmeiri er hann óx að viti og
lífshnýsni. Að vísu var hyggja hans enn
eigi það þung, eða forvitnin svo djúp-
spurul, að gamla skarið kynni þar ekki
án timhugsunar hæfileg og fullnægjandi
svör hverju sinni. Raunar kom þó fyrir,
að hún ýtti skuplunni ögn aftar á hæru-
kollinn, herti skakkann ögn fastar að
visnum öxlunum og þegði um stund,
meðan hún ígrundaði úrlausn sína og
svör. En úrskurðir hennar og andsvör
voru aldrei fólgin í andúðarfullum upp-
hrópunum eða stuttaralegum afgæðingi,
heldur yfirleitt í orðskviðum og út-
skýrandi ævintýrum eða sögnum fyrri
tíða. Jafnhliða því, sem gamla hrörið
lætti plöggin, sönglandi sálntavers, brot
úr kvæðum og rímum, veitti hún ung-
um kotasyni hlutdeild í lífsvizku langrar
ævi, er hann bjó að æ síðan.
A hrímguðum og svölum haustum
gullu skot rjúpnaskyttnanna um hálsa
og heiðar, daginn út og inn, með til-
heyrandi bergmáli fjalla á milli. Síðan
héldu skytturnar í kvöldrökkrinu niður
til meginbyggðar, eða fengu að gista í
einhverju dalakotinu, áður en dag þryti
nteð öllu. Slíkir næturgestir voru oftast
fullklyfjaðir dauðum rjúpum, sem
bundnar voru saman í smákippur með
snæri á loðnum löppunum, en volgt
blóð lak úr stuttum, svörtum nefjunum
og litaði morðingjana rauða.
Þá féll ungur maður í koti í þunga
þanka og upphófst spyrjandi: „Hvers
vegna skýtur pabbi ekki rjúpur?"
Gantla skarið sletti í gónt og réri fram
í gráðið um stund, lók lausingjann úr
háleistinum, sem hún var að prjóna, og
ýtti með honum við kollhettunni, en
mælti síðan;
„Hér í Seljadalnum og reyndar hvergi
á byggðu bóli hefur mönnum reynzt
gæfuvegur að skjóta rjúpur, eða aðra
saklausa fugla að gantni sínu, það er
ólánsmerki bæði þessa heims og annars,
mundu það, lambið mitt“.
„Já, en hér eru margir menn sem
skjóta rjúpur út um alla heiði, og í
sumar voru þeir að skjóta lóur og spóa“,
mælti ungmennið.
„Veit ég víst“, sagði sú gamla, „þetta
eru aumingjar og fáráðlingar, sem
gjalda munu glópsku sinnar þótt seinna
verði'*.
Hvoru tveggja var, að kotason skorti
skilning á slíkum siðalærdómi, og í
annan stað innblásin hugljómum úr þver-
öfugri átt.
„Eg ætla að skjóta fullt af rjúpum,
þegar ég er orðinn stór“, hrópaði hann
kankvís og kotroskinn.
Gamalmennið pírði döpur augun, og
tuldraði þurrlega hálfstutt í spuna.
„Viltu kannski að fari fyrir þér eins
og garminum honum gamla Sulti, hér á
árum áður? Hverjum allt ærukært fólk
hafði megna andúð og ömun á. þá hann
lifði. Loks átti hann það aðeins forbón
lítils fugls að þakka, að sálin forgekk
ekki um eilífar tíðir".
„Hver var gamli Sultur?" spurði litli
ntaðurinn forvitinn.
„Æi, skinnið mitt, það var víst dansk-
ur eða hálfdanskur drjóli, svonefndur
faktor, sem höndlaði hér úti á Rifinu í
Gömlubúð fyrir margt löngu".
„Var hann fjarska svangur, fyrst hann
hét Sultur?"
„Oekki, hann hét nú ekki Sultur,
lambið mitt, þelta var bara hótfyndni og
bínefni smælingja, sem var í nöp við
hann fytir fugladráp á helgum dögum
sem virkum og náttúrlega fyrir harð-
leikni og snuðerí í viðskiptum. Annars
hét hann líklega Schults, eða eitthvað
þess háttar, trúi ég. Móðir hans hefur
kannski verið íslenzk, ég veit það ekki,
en upp mun hann hafa alist í útlandinu,
og vanizt þar bæði veizlugleði og drápi
veiðidýra af ýmsu tagi.
Það sýndi sig svo sem uppeldið og
innrætið, þegar hann var seztur að sem
faktor hérna á Rifínu. Það kvað ekki
hafa verið nokkur friður fyrir alls konar
óþjóðalýð, sem hann sankaði að sér öll-
18