Fálkinn - 13.07.1964, Side 29

Ensku skólarnir
Framhald aí bls. 23.
fimm, með aðeins hálftíma hlé
til bjórdrykkju. Maturinn var
nægilegur, en fremur einhæfur:
hálft pund af lambakjöti fyrir
hvern nemanda á dag, og eins
mikinn bjór og hann torgaði.
Kvöldverður var kl. sex. Þá var
unnið aftur, þangað til kl. átta,
en þá lauk deginum með bæna-
lestri í kapellunni.
Á mælikvarða nútimans er
þetta erfið dagskrá fyrir stráka
á aldrinum átta og átján ára.
En þriðjudögum og sunnu-
dögum var ekki unnið, nema
svolítið í „heimavinnu“ og svo
voru auðvitað messur í kapell-
unni. Að öðru leyti var dögun-
um varið undir beru lofti, og
var gengið upp á hæð eina í
nágrenninu og efnt til knatt-
spyrnu og knattleikja, og þar
fram eftir götunum.
En samkvæmt kvæði Mat-
hews var föstudagur dies san-
guineus, eða „blóðugi föstudag-
ur vegna þess að:
á föstudögum er okkur refs-
að með blóðugri refsingu fyr-
ir allar syndir vikunnar.
„Krjúp á kné!“ Þá er tveim
strákum skipað að losa axla-
böndin sín . .
Refsingin var ströng á fyrri
öldum, en þó ekki eins grimm
og harkaleg þá eins og hún
varð seinna á 18. og 19. öldum,
þegar grimdarlegasta mynd
hennar varð aðaleinkenni þess-
ara skóla. Ástæðan til þess var
fólgin í skipulagi stofnandans,
þar sem hann skipaði „foringj-
ann“ — það er að segja
drengi, sem áttu að hafa yfir-
umsjón yfir hinum Þeir voru
áíján að töiu, og urðu þrír
þeirra að halda reglu í hverri
svefnstofu skólans, en þær voru
sex. Til að byrja með var öll
refsing falin á hendur skóla-
stjóranum. En þegar á leið fóru
völd skólaforingjanna vaxandi,
þangað til þeir urðu einræðis-
herrar yfir öllum, sem settir
voru undir þá. Skólastjórinn og
kennarinn hættu að skipta sér
af aga og stjórn í skólanum,
nema í kennslustofunum, og
það voru foringjarnir — strák-
ar aðeins nokkrum árum eldri
en þeir, sem voru undir þá gefn-
ir — er veittu refsingu að eigin
geðþótta.
Auk þess kom fram þetta
kerfi, sem heitir fagging í
skólanum, og er ekki ósvipað
þræiahaldi fyrri alda, þar sem
yngri drengirnir voru skuld-
bundnir til að þjóna foringj-
unum .á allan hátt.
Svo varð önnur breyting á
seinni öldum, sem breytti eðli
skólans til muna: inntaka nem-
anda varð öðruvísi. William af
Wykeham hafði kveðið svo á
að enginn nemandi mætti vera
ríkur; skólinn var ætlaður
hinum snauðu og fátæku
(pauperes et indigentes) og
tekjur nemanda mættu ekki
fara fram úr fimm merkum á
ári, en það samsvaraði hér um
bil 20,000 krónum í mynt nú-
tímans. Því eins og var vikið
Eið áður, var ekki ætlað að að-
allinn og höfðingjarnir skyldu
vilja láta mennta börn sín til
prests. Samt sem áður voru fá-
einar undantekningar, og jafn-
vel í upphafi var nokkrum
börnum höfðingja og stórmenna
leyft að búa hjá skólastjóran-
um sem einkanemendur. Þessir
„utangarðsmenn“ (extranei)
urðu að borga húsnæði og fæði,
en fengu ókeypis kennslu, eins
og títt var á miðöldum. Tekjur
skólastjórans voru ákveðnar í
reglum stofnandans, en eins og
allir vita, hafa peningarnir það
einkenni, að tapa vei'ðmæti
sínu, og þetta gerðist á þeim
dögum eins og nú. Því er ekki
annars von, en að skólastjórarn-
ir freistuðust til að bæta við
hóp „útlendinganna" til þess að
auka tekjur sínar. Þegar leið
fram á 18. öld voru þessir há-
bornu og velefnuðu einkanem-
endur orðnir fleiri heldur en
hinir sjötíu fátæku nemendur
stofnandans.
Hingað til hef ég skrifað um
Winchester, skólann sem ég
Þekki af eigin reynslu. Sjálf-
sagt voru fleiri skólar þessarar
tegundar stofnaðir, þegar fram
liðu tímar.
Árið 1442 stofnaði konungur-
inn Henrík VI skóla við þorpið
Eton, nálægt kastala sínum í
Windsor, og hafði Wenchester
sem fyrirmynd. Hann tók jafn-
vel skólastjórann þaðan og
stóran hóp af nemendum, til
þess að tryggja það, að skólinn
nýi gengi vel úr garði. Þá voru
stofnaðir skólarnir við Rugby
(1567) og Harrow (1571), Elísa-
bet drottning 1. reisti nýjan
skóia í Westminster, þar sem
munkarnir höfðu haft klaust-
ursskóla allt frá fornu fari.
Svo hefur fleirum verið bætt
við, þangað til tala þessára
skóla er orðin um það bi] 100
í dag.
En það er aðallega einum
manni að þakka, að „public“-
skólarnir fengu núverandi svip-
mót sitt. llann hét Tomas
Arnold og var bróðir Matthews
Arno’ds, lióðskáidsins fræga.
Hann hlaut menn'un sína við
Winchester College, en varð
seinna skólastjóri í Rugby
(1828—’42). Arnold var postuli
einhvers konar „hermanna-
kristni", sem kom fram á 19
öld í Bretlandi.
Skáldsagan Tom Brown’s
Schooldays, eftir Thomas Hug-
hes, sem er frægasta skólasaga
á enskri tungu, gerðist á dög-
um Arnolds í Rugby. Eftirfar-
andi kafli úr henni gefur
nokkra hugmynd um áhrif og
sjónarmið hins mikla „doktors"
(Árnolds skólastjóra), þar sem
höfundurinn segir frá predikun
hans í kapellu skólans:
Hvað var það, sem snart
tilfinningar okkar og hélt
áhuga okkar, hinna 300
hugsunarlausu og barnalegu
stráka, sem óttuðust doktor-
inn af öllu hjarta.... Það
var ekki hin kalda, skýra
rödd mannsins, er vildi
leggja lífsreglur og áminna
af hæðum ofan þeim sem
börðust og syndguðu á jörðu
niðri, heldur hin hlýja, lif-
andi rödd mannsins, er barð-
ist fyrir og samhliða okkur
og hét á okkur, að iiðsinna
honum og sjálfum okkur og
hver öðrum. Og þannig
seinlega og smám saman,
en stöðugt og með vissu,
varð hverjum strák Ijóst
hvaða þýðingu lífið ætti að
hafa fyrir hann; að það var
engin paradís heimskingja
eða letingja, þar sem hann
var kominn af tilviljun, held-
ur vígvöllur fyrirskipaður
frá upphafi,. þar sem enginn
er áhorfandi, en hver strákl-
ingur yrði að leggja sitt af
mörkum og og teílt var um
líf og dauða . . . Og hann
sýndi þeim með hverju orði
frá predikunarstólnum og
breytni sinni yfirleitt, hvern-
ig þeir ættu að heyja þetta
stríð, og gekk fram fyrir
skjöldu, lagsmaður þeirra
og höfuðsmaður herliðsins í
senn .. .
Það var aðallega Arnold,
með kenningu sinni um út-
valdna höfðingjastétt „krist-
inna hermanna" sem markaði
stefnu skólanna, þar sem ung-
ir menn úr yfirstétt hlytu þjálf-
un til að stjórna almúganum
heima fyrir og frumstæðu fólki
í öðrum löndum.
Skólar eins og Winchester og
Eton voru upphaflega ætlaðir
fátæklingum, sem máttu ekki
hafa meiri tékjur en 20,000
krónur á ári, nú kostar rúm-
lega 50,000 krónur á ári að
mennta strák í þessum skólum.
Nú eru dagar höfðingjastjórn-
ar og brezka heimsveldisins
liðnir undir lok. Hvaða kosti
hafa þá „public“ skólar, fram
yfir hina? því skyldu mern
eyða svo miklum peningum, til
þes að láta mennta syni sína í
þeim?
Kennslan er vist yfirieitt
betri hjá þeim, því að kennur-
unum er betur launað, og auk
þess er hlutfallið milli kennara
og nemanda miklu hagstæðara
(um það bil 1 : 25 í mennta-
skólum ríkisins, en 1 : 15 í
einkaskólum). Svo eru sið-
ferðisleg áhrif skólanna talin
sterkari, og tök þeirra á að
móta persónuleika einstaklings-
ins, bæði vegna heimavistar-
innar og trúaráhuga: en hann
er áberandi í flestum skólun-
um, hvort sem er mótmælanda-
trú þjóðkirkjunnar, eða þá ka-
þólska eða fríkirkjutrúin
(noncomformity), eins og í
nokkrum tilfellum.
En hér liggur önnur ástæða
að baki, sem ef til vill ræður
úrslitum þótt ekki sé hún al-
mennt viðurkennd:
„public" skólarnir setja nem-
endur sína skör hærra öðru
fólki. Þeir fá betra tækifæri til
að komast í háskólana, eiga völ
á betri atvinnu, vegna þess að
það verkar einhvers konar
„frímúrara" samkomulag milli
þeirra, sem hafa verið i þessum
skólum, að minnsta kosti þegar
er um tvo jafngóða umsækj-
endur að ræða.
Það er ekki tilviljun ein, sem
veldur því, hvað mikill meiri-
hluti leiðtoganna á öllum svið-
um: ráðherrar, dómarar, her-
og sjóliðsforingjar, og svo fram-
vegis, eru frá „public“ skólun-
um, þar sem lítill minnihluti
fólksins fær menntun sína þar,
í samanburði við þá, er fá hana
í menntaskólum ríkisins.
í dag eru margir farnir að
spyrja, hvort það sé réttlátt,
eða jafnvel þolandi, að pening-
arnir skulu ráða því, hvort börn
fái fyrsta eða annars flokks
menntun, og hvort þau fái betra
eða verra tækifæri til að kom-
ast áfram í lífinu. Þeir spyrja
einnig, hvort það sé hollt þjóð-
félaginu að þjóðin skiptist í tvo
ólika hópa, sem jafnvel tala
málið á frábrugðinn hátt, í
landi þar sem menn þykjast
trúa á lýðræði og jafnrétti.
Sumir halda að einhvern
veginn væri hægt að taka þessa
skóla inn i menntunarkerfi rík-
isins og fá þá til að opna dyrn-
ar börnum almennii gs, eins og
var ætlun stofnanda þeirra fyrr
á öldum, og ráðamenn skólanna
eru ekki allir mótfallnir þeirri
lausn. Aðrir vilja afnema slíka
skóla með öllu, sem úreltar og
hættulegar stofnanir, er eiga
Framh. á b.s. 31
FÁimnn