Fréttablaðið - 26.08.2011, Qupperneq 20

20 26. ágúst 2011 FÖSTUDAGUR
Upp á síðkastið hefur mörgum orðið tíðrætt um frjálslyndi
– hverjir séu það og hverjir ekki.
Ýmsir hafa haldið því fram að þeir
séu frjálslyndir en „hinir“, þ.e.a.s.
þeir sem ekki aðhyllast sömu skoð-
un og þeir „frjálslyndu“, séu þar af
leiðandi öfgafullir og afturhalds-
samir, jafnvel ofstopafullir þjóð-
ernissinnar. Það sérkennilegasta
við þessa nýjustu „pissukeppni“ í
frjálslyndi er að mælikvarði þeirra
sem telja sig hafa einkarétt á frjáls-
lyndinu virðist vera áhugi þeirra á
að Ísland gerist aðili að tolla- og við-
skiptabandalagi Evrópuþjóða – ESB.
Margt er ólíkt meðal Evrópu-
þjóða eftir því hvort þær liggja
norðan, sunnan eða í eystrihluta
álfunnar. Þetta á við um menn-
ingu, atvinnu og auðlindir svo
nokkrir hlutir séu nefndir. Ísland,
eyjan norður í Atlantshafi víðs-
fjarri landamærum annarra Evr-
ópuþjóða, er enn frábrugðnari
mörgum ef ekki flestum þessara
ríkja hvað þessa sömu hluti varð-
ar. Við erum t.a.m. ákaflega rík af
auðlindum, atvinnuþátttaka önnur
og meiri en víðast annarsstaðar og
þær atvinnugreinar sem við byggj-
um afkomu okkar á gjörólíkar
ESB-löndum en mun líkari löndum
Vestur-Norðurlanda (Færeyjum og
Grænlandi auk Íslands) og Noregs.
Frjálslynd umræða um atvinnu-
vegina?
En hvernig er umræðu um okkar
mikilvægu atvinnugreinar háttað?
Er umfjöllunin frjálslynd? Áform
ríkisstjórnarflokkanna um að
bylta sjávarútveginum virðast ýta
allri skynsemi og frjálslyndi til
hliðar. Eru það ekki öfgar, jafnvel
ofstopi, þegar þingmenn og ráð-
herrar VG og Samfylkingar lýsa
því yfir að þrátt fyrir skýrslur
hagfræðinga, umsagnir lánastofn-
ana, endurskoðenda, hagsmuna-
aðila greinarinnar og sveitarfé-
laga, sem allir gagnrýna harðlega
framkomið frumvarp og benda
á að verði frumvarpið að lögum
stórskaði það efnahagslíf lands-
ins, þrátt fyrir allt þetta ætli rík-
isstjórnin að breyta kerfinu með
þessum hætti. Rök stjórnarliða
eru „okkar“ er valdið, þetta stend-
ur í stjórnarsáttmálanum. Það sé
fleira til en hagfræði og ekki verði
hlustað á grátkórinn!
Umræða um virkjanir og vernd-
un náttúrunnar hefur á liðnum
árum verið með endemum. Full af
ofstopa og upphrópunum. Ramma-
áætlunin um vernd og nýtingu
átti að leysa þá umræðu úr fjötr-
um öfganna. En var það skyn-
samlegt af iðnaðarráðherra að
breyta niðurstöðu faghópa um
röðun virkjanakosta án upplýstrar
frjálslyndrar umræðu? Umhverf-
isráðherra hefur verið dæmdur í
Hæstarétti fyrir að brjóta lands-
lög til að koma öfgastefnu sinni
fram og skýrt afstöðu sína með
þeim orðum að „hún sé í pólitík“.
Stefna ríkisstjórnar VG og Sam-
fylkingar í orkumálum mun seint
teljast frjálslynd.
Í sumar hefur verið hamast á
íslenskum landbúnaði og hann
sakaður um margt. Meðal annars
hafa þeir sem telja sig frjálslynda
talið nauðsynlegt að opna öll landa-
mæri og flytja sem mest af mat-
vælum inn til landsins. Í mínum
bókum heitir það frjálshyggja að
trúa á markaðinn og hann einn
eigi að ráða. Ef lægsta heims-
markaðsverð er lægra en innlend
matvælaframleiðsla á samkvæmt
frjálshyggjufræðunum að flytja
þau inn. En hvað með fæðuör-
yggi þjóðar, dýravernd, umhverf-
isvernd, „slow food“ stefnuna? Er
það ekki málefnaleg umræða í
anda frjálslyndis að taka alla þessa
þætti með í dæmið – en ekki bara
markaðsvæðingu frjálshyggjunn-
ar? Að ekki sé minnst á hve skyn-
samlegt það er að efla innlenda
matvælaframleiðslu, fjölga störf-
um og spara gjaldeyri. Staðreynd-
ir tala sínu máli. Innlend matvæli
hafa hækkað um 8-35% á meðan
innflutt matvæli hafa hækkað um
50-150% á sama tímabili. Við fram-
leiðum innanlands u.þ.b. 50% af
þeim matvælum sem við neytum.
Öll samanburðarlönd okkar telja að
það sé of lítið til að tryggja fæðu-
öryggi þjóða.
Það virðist bæði skynsamlegt og
í anda frjálslyndis að nýta auðlind-
ir til lands og sjávar á hagkvæman
og skynsamlegan hátt.
Það er stórt orð Hákot og því
skynsamlegast að fara varlega með
yfirlýsingar um hver sé frjálslynd-
astur.
Til vandræða horfði á tímabili á fyrsta foreldrafundi skólaárs-
ins þegar foreldrar börðust um að
taka að sér hin ýmsu verkefni for-
eldrafélagsins. Öll embætti fyllt-
ust á svipstundu, hvort sem það
voru bekkjarfulltrúar, fulltrúar
foreldra í skólaráði eða stjórn for-
eldrafélagsins og komust færri að
en vildu.“
Náði ég athygli þinni, lesandi
góður? Þá vona ég að þú hafir áhuga
á að lesa áfram. Öllum ætti að vera
ljóst að upphaf þessarar greinar
er uppspuni frá rótum. Raunveru-
leikinn er oftast annar. Sums stað-
ar gengur illa að fá bekkjarfulltrúa
til starfa og stundum mætir aðeins
sitjandi stjórn foreldrafélagsins
á aðalfundi. Þekkt er að fólk þori
varla að opna munninn á foreldra-
fundum af ótta við að vera skikkað í
eitthvert hlutverk. Sem betur fer er
þetta þó langt frá því algilt.
Rannsóknir sýna að áhugi for-
eldra á skólastarfi og stuðningur við
nám barna þeirra skiptir höfuðmáli
varðandi líðan og námsárangur. Sú
gamla klisja að það þurfi heilt þorp
til að ala upp barn á vel við í skóla-
umhverfinu. Miklu máli skiptir að
börnum líði vel, þau fái hvatningu,
hrós og stuðning í náminu og sam-
skipti þeirra við kennara og skóla-
félaga gangi vel. Til þess að svo
megi verða þurfa foreldrar að vera
meðvitaðir um það sem fram fer
í skólanum og vera reiðubúnir að
halda utan um og styðja, ekki bara
sitt barn, heldur bekkinn, árgang-
inn og jafnvel allt skólasamfélagið
ef þess gerist þörf.
Bekkjarfulltrúar eru hvorki
skemmtanastjórar sem sjá einung-
is um tvö bekkjarkvöld á ári eða
starfsmenn bekkjarins í fullu starfi.
Bekkjarfulltrúar eru tengiliðir milli
stjórnar foreldrafélags, umsjónar-
kennara og foreldrahópsins. Hlut-
verk þeirra er fyrst og fremst að
vera verkstjórar og virkja aðra for-
eldra í bekknum. Verkefni vetrarins
geta verið að skipuleggja vinahópa,
bekkjarkvöld, foreldrarölt eða fjár-
aflanir. Einnig geta einhverjir for-
eldrar verið fulltrúar bekkjarins við
að skipuleggja fræðslu, jólaföndur,
páskabingó, vináttuviku, vorhátíð
eða aðra viðburði á vegum foreldra-
félagsins. Ef allir foreldrar taka að
sér eitt verkefni yfir veturinn ætti
vinnuálagið ekki að sliga neinn.
Fyrsta verk bekkjarfulltrúa að
hausti ætti að vera að kalla saman
foreldrana í bekknum, ræða dag-
skrá vetrarins og skipta niður
verkum. Þessi fundur gegnir einn-
ig því hlutverki að hrista saman
foreldrahópinn. Tilvalið er að hóp-
urinn geri með sér samning um
áhersluatriði eins og að virða úti-
vistartíma, boð í afmælisveislur,
eftirlitslaus partí, net- og síma-
samskipti á kvöldin (rafrænn úti-
vistartími) og almenn samskipti
svo sem kurteisi, virðingu og vin-
áttu. Fundir með léttu kaffispjalli,
án barnanna, allt frá því að börn-
in eru í 1. bekk, leiða án nokk-
urs vafa til þægilegri samskipta,
meiri skilnings og samstöðu innan
foreldrahópsins.
Barnið þitt á aðeins eina æsku,
aðeins eina grunnskólagöngu. Þú,
ágæta foreldri, getur lagt þitt af
mörkum til að barninu þínu líði vel
og nái árangri í námi sínu. Þú getur
tekið þátt í því að skapa jákvæðan
skólabrag og skólasamfélag þar
sem foreldrar, kennarar og skóla-
stjórnendur eru allir í sama liði.
Láttu ekki þitt eftir liggja, taktu
þátt í foreldrastarfinu í skóla barns-
ins þíns í vetur. Það er bæði gefandi
og árangursríkt og barnið þitt nýtur
góðs af. Það er skemmtilegt að vera
skólaforeldri.
Rök stjórnarliða
eru „okkar“ er
valdið, þetta stendur í
stjórnarsáttmálanum.
Beint lýðræði og rökræðulýðræði er tvennt ólíkt. Beint lýðræði
felur í sér að borgararnir taka póli-
tískar ákvarðanir án samráðs við
stjórnmálamennina og á það við um
setningu stjórnarskrár, afsal full-
veldis, þjóðaratkvæðagreiðslur og
að koma valdhöfum frá þegar þeir
hafa misst traust fólksins. Rök-
ræðulýðræði er lýðræðisleg aðferð
til að auka þátttöku borgaranna við
lagasetningar innan ramma full-
trúalýðræðisins. Í því felst að hin
ólíku sjónarmið almennings eru
lögð til grundvallar þegar pólitísk-
ar ákvarðanir eru teknar og stjórn-
völd eru skyldug að réttlæta allar
ákvarðanir sínar með því að færa
rök fyrir þeim sem almenningur
skilur.
Lýðræðið í dag
Nútíma frjálslynt lýðræði byggist
á fulltrúalýðræði, þar sem stjórn-
málamenn eru fulltrúar borgar-
anna, þar sem þeim er ætlað að
setja sig inn í flóknari pólitísk mál-
efni, leita sér sérfræðiálita, safna
sjónarmiðum hagsmunaaðila og
taka síðan pólitískar ákvarðan-
ir með hagsmuni almennings að
leiðarljósi.
En lýðræðið er takmarkað.
Flokksræðið er sterkt og leiðir til
kappræðu frekar en málaefnalegr-
ar umræðu. Ólýðræðislegt vald
sérfræðinga, hagsmunaaðila, fjár-
málaveldisins og skoðanamynd-
andi fjölmiðlaveldis eru aðalógnir
lýðræðisins. Vægi hins lýðræðis-
lega kjörna Alþingis hefur minnk-
að, stjórnarhættir eru ofan frá og
niður, ógegnsæi er í pólitískum
málefnum ríkisins og oftar er tekið
meira mið af hagsmunaaðilum en
almenningi. Gjá er milli stjórn-
málamanna og fólksins. Þetta má
glögglega sjá ef skoðaðar eru þær
aðferðir sem notaðar eru til þess að
taka pólitískar ákvarðanir.
Meirihlutaræði, þar sem einfald-
ur meirihluti ræður, þarf ekki að
semja til að koma málum í gegn,
né að taka tillit til skoðana minni
hlutans og oft er valtað yfir hann.
Flokksforysturæðið er sterkt,
venjulegir stjórnmálamenn hafa
lítið hlutverk, sérfræðingaveldi
ræður öllu í raun og borgararnir
búa við kjörklefalýðræði þar sem
þeir hafa í raun ekkert að segja
nema í kjörklefanum á 4 ára fresti.
„Samningar um hagsmuni“ er
dæmigert fyrir tveggja flokka sam-
steypustjórnir hérlendis, sem fela í
sér helmingaskipti á völdum. Póli-
tísk vandamál eru séð sem hags-
munadeilur sem hægt er að semja
um. Stjórnmálin þykja frekar opin
og almennir stjórnmálamenn gegna
stóru hlutverki í baktjaldamakki
og hrossakaupum. Sérfræðingarn-
ir veita lögfræðilega og hagsmuna-
tengda ráðgjöf. Þátttaka almenn-
ings truflar samningsmöguleika
og andstæðum sjónarmiðum er því
breytt í hagsmunatengsl og hafnað.
„Samkomulag um gildi“ breytir
pólitískum vandamálum í deilur um
gildi þegar ekki er hægt að semja
um hagsmuni. Deilt er um frelsi eða
jafnrétti, sjálfstæði eða samvinnu
þjóða, virkjanir eða umhverfis-
vernd o.s.frv. Flokksforingjarnir
komast að málamiðlunum frekar
en að komast að endanlegum nið-
urstöðum, að vera sammála um
að vera ósammála með óljósa von
um hægt verði að semja um þau í
framtíðinni. Stjórnmálin eru frek-
ar yfirborðskennd og hlutverk
almennra stjórnmálamanna er að
taka þátt í pólitísku þrasi, en sér-
fræðingarnir eru háspekilegir
um gildin. Þátttaka borgaranna
er ekki vel séð, þar sem hún rask-
ar viðkvæmum málamiðlunum.
Þeim sem vilja taka þátt er breytt í
valdalitla stjórnmálamenn eða ein-
hverskonar sérfræðinga um gildi
til að koma þeim úr raunverulegum
vandamálalausnum.
Rökræðulýðræði
Rökræðulýðræðinu er ætlað að
auka þátttöku borgaranna og
almennra stjórnmálamanna og
styrkja þannig Alþingi og fulltrúa-
lýðræðið. Grundvöllur lagasetninga
á ekki að vera eingöngu álit sér-
fræðinga og hagsmunaaðila.
Formlegir borgarafundir á
vegum Alþingis eiga að vera hluti
af löggjafarvaldinu þar sem stjórn-
málamenn kynna álitamálin og
eiga í samræðum við borgarana.
Þá láta borgararnir reyna á skoð-
anir sínar og síðan þarf skipulega
að safna sjónarmiðum þeirra til að
leggja til í þann grunn sem pólitísk-
ar ákvarðanir Alþingis byggjast á.
Gegnsæi í pólitískri stjórnsýslu er
megin skilyrðið fyrir því að almenn-
ingur geti myndað sér skoðun á
þeim á sömu forsendum og stjórn-
málamenn. Rökræðan þarf að vera
af heilindum og á jafnréttisgrund-
velli. Mikilvægi ólíkra skoðana felst
í því að þær eru hvati að frekari
umræðum sem leiða til betri skiln-
ings og geta leitt til nýrra lausna.
Réttlæting pólitískra ákvarðana
felur í sér að stjórnvöld verða að
skýra með rökum hvers vegna þau
tóku einhverja ákvörðun frekar en
einhverja aðra og svara gagnrýni
borgaranna.
Með þessu móti fæst sátt um
pólitískar ákvarðanir og lagasetn-
ingar og þegjandi samkomulag um
að virða þær. Ekki vegna þess að
maður sé sammála þeim, heldur
vegna þess að þær hafa fengið rétt-
láta málsmeðferð og öll sjónarmið
hafa fengið að komast að. Pólitísk-
ar ákvarðanir njóta þá friðhelgi,
en auðvitað er hægt að endurskoða
þær síðar ef forsendurnar hafa
breyst.
Rökræðulýðræðið er tímafrekara
og dýrara, en réttlátara, skynsam-
legra og virkara.
Rökræðulýðræði mikilvægara en beint lýðræði
Hverjir eru
frjálslyndastir?
Lá við slagsmálum á fyrsta
foreldrafundi skólaársins
Lýðræði
Björn
Einarsson
læknir og
heimspekinemi
Foreldrastarf
Bryndís
Jónsdóttir
framkvæmdastjóri
SAMFOK
Stjórnmál
Sigurður Ingi
Jóhannsson
alþingismaður
Þórólfur Matthíasson ritaði grein í Fréttablaðið 25. ágúst
sl. og réðst þar af mikilli van-
þekkingu á bændur vegna niður-
greiðslu ríkisins á útfluttar land-
búnaðarafurðir. Í staðinn fyrir að
líta á málið í heild sinni tekur hann
aðeins einn þátt til útreiknings og
fær þannig sjálfgefna niðurstöðu
sem mér virðist hafa það að mark-
miði að hvetja til óhefts innflutn-
ings á landbúnaðarvörum.
En málið er ekki jafn einfalt og
Þórólfur setur það fram. Þar vant-
ar m.a. allar upplýsingar um gjald-
eyristekjurnar sem fengust fyrir
útflutninginn, atvinnuskapandi
þáttinn hér innanlands við útfluttu
afurðirnar, tekjur flutningafyrir-
tækja, skatttekjur ríkissins af
þeim þáttum og þann sparnað
sem auknar atvinnuleysisbætur
ýmissa stétta hefðu haft í för með
sér ef þessi útflutningur hefði ekki
komið til.
Þá er þess að gæta að okkur
er lífsnauðsynlegt að hafa næga
matvælaframleiðslu í landinu,
ekki síst ef til styrjaldar kæmi
og matvæli fengjust ekki annars
staðar frá. Þá þýddi lítið að segja
bændum að búa til sauðfé, kýr
o.fl. þegar búið væri að ganga of
nærri búunum af hyggjuleysi einu
saman.
Þá segir Þórólfur að það við-
gangist ekki skilyrðislausar
niðurgreiðslur í hinu „vonda“
Evrópusambandi og segir bænd-
ur þar þurfa að sækja um niður-
greiðslurnar og fái þær ekki nema
þeir geti sýnt fram á að starfsemi
þeirra sé sjálfbær og að landnýt-
ing þeirra stuðli ekki að rányrkju.
Ja, mikil er nú viska hagfræðinn-
ar ef sjálfbær bú þurfa á styrk að
halda!
Svo nefnir Þórólfur það siðleysi
en löglegt hjá bændum að ráðstafa
sláturafurðum sínum sjálfir eftir
að hafa þegið fjóra milljarða „að
gjöf“ frá skattgreiðendum. Hví-
lík fjarstæða sem maðurinn getur
látið frá sér. Það sér hver einasti
hugsandi maður að hér hljóta
markaðsaðstæður að ráða og það
þarf engan prófessor í hagfræði
til að segja mér að bændur eða
aðrir atvinnurekendur reyni ekki
að reka sín fyrirtæki sem best.
Svo er þetta engin gjöf frá skatt-
greiðendum, heldur kostnaður við
að koma aukaframleiðslu í verð, fá
fyrir hana gjaldeyri í stað þess að
fara með hana á haugana. Það væri
kannski ráð hjá prófessornum að
gerast bóndi til að sýna okkur
hvernig hann gerði betur. Það yrði
líklega þjóðhagslega hagkvæm-
ara en að hafa hann í því starfi
sem hann er í núna. Þá gæti hann
komist að því að það hefur alltaf
verið, er og verður, gott hagstjórn-
artæki að greiða niður útflutning
til gjaldeyrisöflunar. Það er mik-
ilvægur þáttur í sjálfstæði þjóða
og hagstjórnartæki sem stuðlar
að því að koma í veg fyrir skipbrot
þjóðarbúa.
Til varnar bændum
Landbúnaður
Matthías
Kristinsson
fv. skólastjóri