Morgunblaðið - 21.02.2009, Blaðsíða 28

28 Umræðan
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 21. FEBRÚAR 2009
ER EKKI komið
nóg af ófaglegum
ákvarðanatökum?
Getur það verið að
endurtaka sig að fyrr-
verandi sjávarútvegs-
ráðherra láti undan
þrýstingi lítils hóps
hagsmunaaðila við
ákvarðanatöku er varðar ímynd
landsins og hag komandi kynslóða?
Án nokkurs sýnilegs undirbúnings
né fyrirvara á að ryðjast af stað í
vanhugsaða aðgerð sem kemur til
með að hafa slæmar afleiðingar í
för með sér.
Enn og aftur gerist það að dæm-
ið er ekki reiknað til enda. Við
verðum að gera meiri kröfur til
fagþekkingar þeirra er veljast til
að stjórna landinu! Það þarf ekki
mikla yfirlegu til að sjá hverju hér
er verið að bjarga. Hagsmunum
Kristjáns Loftssonar og örfárra
hrefnuveiðimanna. Á kostnað
hvers? Á kostnað þess að kalla yfir
sig reiði alþjóðasamfélagsins? Á
kostnað þess að stefna í hættu
mörkuðum fyrir íslenskar afurðir?
Á kostnað þess að gríðarleg verð-
mæti þjóðarbúsins vegna ferða-
þjónustu og hvalaskoðunar tapist?
Á kostnað þess að Ísland fái á sig
fleiri stimpla fyrir „hryðjuverka-
starfsemi“? Er það bara okkar
einkamál að hefja hvaladráp á 750
langreyðum, spendýri í útrýming-
arhættu?
Hvalir tilheyra villtum spendýr-
um og eiga hér aðeins viðdvöl
stuttan tíma ár hvert. Með veiðinni
hér er því verið að hafa óbein áhrif
á möguleika annarra þjóða til að
njóta þessara villtu dýra hafsins í
hvalaskoðunarferðum. Látum ekki
fáfræði varða leiðina til glötunar.
Tökum ákvarðanir byggðar á upp-
lýstum rökum.
Náttúrulífsferðir skilja eftir
mestar tekjur
Náttúru- og ævintýraferða-
mennska nýtur mikilla vinsælda á
heimsvísu. Loftslags- og hávaða-
mengun og röskun umhverfisins af
mannavöldum sem
einkennir flestöll nú-
tímaþjóðfélög veldur
því að fólk sækir í
auknum mæli í and-
stæðuna – ósnortna
náttúru, hreinleika,
víðerni og kyrrð. Fyr-
ir þetta er fólk tilbúið
að greiða háar fjár-
hæðir. Áfangastaðir
eins og Galapagos-
eyjar, Alaska, Ant-
arktíka, Ástralía og
Patagónía skipa sér í
þennan flokk og þar hefur ferð-
mennska þróast af virðingu fyrir
villtu dýralífi og náttúruundrum er
skapa miklar tekjur fyrir heima-
menn. Samkvæmt Charles Darwin-
rannsóknarstöðinni á Galapagos-
eyjum sköpuðu heimsóknir um
60.000 ferðamanna árið 2001 rúm-
lega 100 milljónir Bandaríkjadala í
tekjur til þjóðarbús Ekvadors.
Náttúrulífsferðamennska vex
hraðast í heiminum í dag og skilur
eftir sig mestu tekjurnar. Því er
spáð að til framtíðar litið muni um
60% allra ferðalaga í heiminum á
einn eða annan hátt tengjast nátt-
úruskoðun. Ísland á því gríð-
arlegra hagsmuna að gæta hvað
snertir þennan ört vaxandi mark-
hóp. Flestir þessara ferðamanna
láta sig náttúru- og umhverf-
isvernd varða. Það er því alveg
ljóst að land sem stendur fyrir
hvaladrápi í svo stórum stíl er hér
hefur verið lagt upp með, mun eiga
undir högg að sækja í markaðs-
setningu náttúrulífsferða í sam-
keppni við leiðandi þjóðir á þessu
sviði. Það að villtir hvalastofnar
halda sig við landið ákveðinn tíma
ár hvert, er því gríðarlega verð-
mætt tækifæri fyrir framtíðar
ferðamennsku í landi þar sem er
tegundafæð villtra dýra.
Einbeitum okkur að því að auka
fræðslu um hvali og lífríki hafsins.
Byggjum upp fræðslu- og vísinda-
ferðamennsku á því sviði.
Ísland tekið út af lista ferða-
skrifstofanna
Undirrituð hefur starfað sem
ferðaráðgjafi fyrir leiðandi nátt-
úrulífsferðaskrifstofur m.a. í
Bandaríkjunum. Skilaboðin eru
skýr frá þessum aðilum. Ef stór-
felldar hvalveiðar hefjast hér á
næstunni mun draga úr áhuga
þeirra á að selja ferðir til Íslands.
Rökin gegn hvalveiðum vega
þyngra í heildarmyndinni. Það er
ljóst að markaðir fyrir hvalkjöt eru
af skornum skammti og þeim mun
fækka þegar fram í sækir. Sam-
kvæmt tölfræðilegum upplýsingum
frá Japan, sitja Japanar uppi með
3000 tonna birgðir af hvalkjöti frá
síðustu veiðum. Rannsóknir sýna
að hvalir eru meðal þeirra lífvera
sem safnað geta kvikasilfri yfir
leyfilegt hámarksgildi. Hvalkjöt
getur þar að auki innihaldið tals-
vert magn af kadmíni sem er einn
snefilmálmanna. Það þykir því
varasamt að neyta hvalkjöts í of
miklu mæli. Samkvæmt könnun
Gallups árið 2006 neytir aðeins
rúmlega 1% þjóðarinnar hvalkjöts
vikulega eða svo. Fátæk samfélög
veiðimanna og frumbyggja er veiða
hvali til að lifa af njóta skilnings
fyrir sjálfbæra veiði. Rök þeirra,
sem fylgjandi eru stórfelldum veið-
um, að viðhalda lífríki hafsins eru
ekki sannfærandi. Það er ekkert
sem sannar að fæðuuppistaða
hrefnu og langreyðar sé nytja-
fiskar nema síður sé. Rannsóknir
hafa leitt hið gagnstæða í ljós.
Það er fremur inngrip mannsins
í vistfræði hafsins, mengun og
breytingar hafsstrauma sem eru
ráðandi þættir í ástandi fiski-
stofna.
Ferðaiðnaður er stærsti atvinnu-
veitandi í heimi og mikilvægt að
leggja áherslu á veg ferðamennsku
og vöxt hér á landi nú sem aldrei
fyrr. Hlúa þarf að sprotafyr-
irtækjum í ferðamennsku, auka af-
þreyingarmöguleika á landsbyggð-
inni utan aðalferðamannatímans og
búa landið okkar undir stóraukna
náttúrulífsferðamennsku.
Þar liggja sóknarfærin!
Fórnum ekki meiri
hagsmunum fyrir minni.
Ingiveig Gunn-
arsdóttir leggur til
að við skoðum hvali
en skjótum þá ekki
» Látum ekki fáfræði
varða leiðina til glöt-
unar. Tökum ákvarðanir
byggðar á upplýstum
rökum.
Ingiveig Gunnarsdóttir
Höfundur er ferðamálafræðingur og
leiðsögumaður.
Á TÍMUM kreppu
eru framkvæmda- og
löggjafarvald landsins
gagnrýnd fyrir and-
varaleysi. Rætt er um
að sannleikurinn þurfi
að koma í ljós og rétt-
læti eigi að ríkja. Á
þann veg einan getum
við skapað velsæld og hamingju.
Mörgum er tíðrætt um að þjóðin sé
vinnusöm, vandvirk og sam-
viskusöm þannig að upprisa úr nið-
urlægingunni sé væntanlega innan
seilingar.
Þriðja stoð ríkisvaldsins eru dóm-
stólar. Það þarf varla að fjölyrða
um gildi þess fyrir þjóð að hafa
skilvirkt og réttlátt dómskerfi.
Sameiginlega á hið þrískipta rík-
isvald að skapa hverjum ein-
staklingi, þjóðinni, kost á að höndla
hamingjuna. Hamingju þjóðar verð-
ur að reisa á réttlæti sem byggist á
sannleikanum. Stundum orkar tví-
mælis hvaða leið sé réttlát, en rétt-
læti getur aldrei byggst á fals-
rökum og lygum.
Hinn 2. okt. 2008 kvað Hæstirétt-
ur Íslands upp dóm í málinu 610/
2007 um eignarhlutföll
á Sólheimatorfu í Mýr-
dal. Lítill hluti þjóð-
arinnar býr í sveitum
landsins þannig að mál
þetta hefur ekki með
þeim hætti skírskotun
til almennings. Okkur
kemur hins vegar öll-
um við hvort æðsti
dómstóll þjóðarinnar
vinnur af trúmennsku
við sannleikann eða
gerist þjónn lyginnar.
Ef Hæstiréttur byggir
dóm í einu máli á falsrökum hvers
megum við þá vænta í næsta máli?
Í málsskjölum eru sannanir þess að
dómsorð réttarins eru byggð á fals-
rökum.
Eigendur jarðarinnar Ytri-
Sólheima 3 gerðu þá dómkröfu að
viðurkennt væri að þau væru eig-
endur að 25% af óskiptri sameign
Sólheimatorfu . Kröfu sína byggðu
þau á þinglýstum skjölum um að
jörðin er 25 hndr. að fornu mati og
að torfan öll er 100 hundruð forn að
dýrleika. Skjöl þessi eru m.a. afsöl,
veðsetningar og fasteignamatsgögn.
Á móti dómkröfunni standa eig-
endur Sólheimahjáleigu sem í 50 ár
hafa krafist þess að hjáleigan fengi
aukið eignarhlut sinn úr 7,33% í
15,5% á kostnað annarra sameig-
enda.
Dómstólar túlka landskiptalög á
þann veg að aðeins megi skipta
landi samkvæmt jarðabók frá 1847
eða síðari jarðabókum. Sækjendur,
eigendur Ytri-Sólheima 3 bentu á
víðtækar sannanir um eignarhlut
forvera sinna og gerðu þá kröfu að
viðurkennt væri með dómi að eign-
arhlutur þeirra væri varinn með
eignarréttarákvæðum Stjórn-
arskrárinnar. Eignir færast frá
einni hendi til annarar fyrir arf eða
skipti, svo og með kaupmála; kaup-
um eða gjöf. Ennfremur við eign-
arnám eða nauðungarsölu. Ekkert
af þessu hefur rýrt hlut Ytri-
Sólheima 3.
Líklegt er að dómarar Hæsta-
réttar hafi talið vondan kost að fall-
ast á dómkröfu stefnenda fyrir þá
sök að hún gengi í berhögg við fyrri
dóma um landskipti. Sannanir fyrir
því að jörð stefnenda er 25 hundruð
forn voru hins vegar of víðtækar til
þess að þær yrðu virtar að vettugi.
Fyrir dómstólnum lá þá að beygja
sig fyrir Stjórnarskránni ef ekki
dygðu önnur ráð. Og þau ráð dóm-
stólsins voru tvíþætt:
· xÍ fyrsta lagi vitna dómarar í
villu í jarðabók Johnsens frá 1847
um að torfan sé skráð 107,5 hndr.
árið 1806.
· xÍ öðru lagi láta dómarar að því
liggja að jarðamat árið 1685 sé hið
forna mat frá 1096.
Þannig telja dómararnir að þeir
sýni fram á að vafi leiki á að Sól-
heimatorfa sé 100 hundruð að fornu
mati og því sé eignarhlutur stefn-
enda; 25 hundruð forn, óljós.
Hið forna mat er frá upphafi tí-
undar á Íslandi árið 1096. Í máls-
skjölum er tugur heimilda um að
Sólheimatorfa er 100 hundruð að
fornu mati. Árið 1685 var skráð
jarðamat á Íslandi að boði og með
reiknireglu konungs. Í því mati er
Sólheimatorfa skráð 120 1/6 H. Í
málsgögnum er skýrsla Óbyggða-
nefndar um Ytri-Sólheima, þar
kemur fram að jarðamatið 1685 er
ekki hið forna mat. Fyrir nið-
urstöðu Óbyggðanefndar liggja
sagnfræðilegar og lögfræðilegar
heimildir.
Danskir embættismenn skráðu
dýrleika Sólheimatorfu árið 1806.
Skráningin er glögg og kemur þar
fram eignarhluti sérhvers eiganda.
Heildardýrleiki torfunnar er þar
100 hndr.; „med hjalige“. Frum-
heimildin er í málsskjölum. Í fyrr-
nefndu málsskjali frá Óbyggða-
nefnd er niðurstaðan sú sama að
Sólheimatorfa öll er 100 hndr. að
fornu mati árið 1806.
Árið 1847 gaf J. Johnsen út
jarðatal. Í formála kemur glöggt
fram að Johnsen vinnur jarðabók
sína eingöngu upp úr handritum
fyrri alda. Formáli Johnsens er í
málsgögnum. Það hljómar því falskt
þegar Hæstiréttur dregur þá álykt-
un að jarðabók Johnsens sé örugg
heimild, en öll eldri gögn – þau sem
hann byggir jarðabókina á – séu
ótrúverðug.
Niðurstaða Hæstaréttar gengur í
berhögg við fræðistörf Óbyggða-
nefndar sem hefur rannsókn-
arskyldu og er dómstólsígildi.
Svo er að sjá að dómarar Hæsta-
réttar hafi ekki ómakað sig á að
skoða þær heimildir sem þeir
byggja dóm sinn á. Brot Hæsta-
réttar er stórt að byggja dóm sinn á
falsrökum sem eru rekjanleg í
málsskjölum. Hvar erum við stödd
þegar æðsti dómstóll þjóðarinnar
dæmir með rangfærslum eignir af
fólki og milljóna málskostnað á
hendur því? Er ekki þörf á að end-
urskoða vinnubrögð dómstóla
landsins?
Hæstaréttardómararnir Árni
Kolbeinsson, Garðar Gíslason,
Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg
Benediktsdóttir og Markús Sig-
urbjörnsson hafa ekki staðið undir
væntingum mínum að verja sann-
leikann.
Glámskyggn heimildarýni Hæstaréttar
Tómas Ísleifsson
skrifar um dóm
Hæstaréttar um
eignarhlutföll á Sól-
heimatorfu í Mýrdal
» Brot Hæstaréttar er
stórt að byggja dóm
sinn á falsrökum sem
eru rekjanleg í máls-
skjölum.
Tómas Ísleifsson
Höfundur er líffræðingur.
NÚ HLÝTUR það
að vera í kvíðakasti
tónlistarhúsið á hafn-
arbakkanum. „Verð ég
hjúpað gleri eins og til
stóð eða látið norpa
berrassað í norðanátt-
inni? Kemur einhver
breskur lagerstjóri og
tekur mig yfir eins og
Þjóðleikhúsið forðum?“
Það yrðu hrikaleg vonbrigði að
horfa upp á þessa stórframkvæmd
daga uppi sem draugaborg – minn-
isvarða um mesta niðurlæging-
artímabil lýðveldisins. Sem betur
fer virðist hún einmana, hjáróma
röddin eins þingmanns Reykvíkinga
að þjóðinni sé fyrir bestu að hafa
fyrir augunum hálfkaraða byggingu
til áminningar. Bæði mennta-
málaráðherra og borgarstjóri hafa
þegar lýst yfir vilja til að klára
dæmið. Þetta hlýtur að þýða að ríki
og borg standi við sínar skuldbind-
ingar um framlög til reksturs húss-
ins.
Við stöndum á bryggjusporðinum
án kúts og korks og verðum að
hrökkva eða stökkva.
Ef einhvern tíma hefur verið lag
að ná áttum varðandi hlutverk tón-
listar- og ráðstefnuhúss þá er það
núna, þegar blasir við tækifæri til
að gera hafnarbakkann að mið-
punkti hugmyndaríks frumkvöðla-
starfs í tónlist og tengdum greinum.
Þar þarf að efla tengingar lista-
lífsins við borgarana með það að
leiðarljósi að listin er eðlilegur hluti
lífsins, hrista saman ýmsar fjár-
sveltar stofnanir í tónlist og sam-
eina starf þeirra í Tónlistarmiðstöð,
með aðsetur við höfnina. Nýta þekk-
ingu og reynslu allra þeirra ótal
bandalaga og ráða sem hafa verið
stofnuð í tengslum við tónlistina en
birtast okkur helst sem óuppfærðar
heimasíður.
Því hefur verið haldið fram að
ráðstefnurnar sem vonast er eftir að
haldnar verði í húsinu muni koma í
veg fyrir að tónlistin komist þar að.
Þetta er vænisjúkt kjaftæði. Það
þarf að reka húsið, og ef plássfrekir
hópar á einhverju sviði þurfa að tala
saman, hljótum við að vona að þeir
noti í sem mestu mæli til þess gert
tónlistar- og ráðstefnuhús í Reykja-
vík!
Húsið þarf fyrst og
fremst að vera fyrir
alla tónlist! Við erum
svo heppin að hafa
þegar til að dreifa fyr-
irbæri sem stendur
undir því að vera kjöl-
festan í svona bygg-
ingu. Með Sinfón-
íuhljómsveit Íslands
sem aðalleigjanda er
sú klassíska áhersla
sem kallað hefur verið
eftir alveg nógu sterk.
Það er varhugavert að setja frekari
kvóta varðandi tónlistarstefnur,
enda mörk þeirra í sífelldu upp-
námi.
Ekkert er eins ömurlegt og þegar
almenningi finnst listin ekki koma
honum við. Hvort sem er – sú af-
staða að venjulegu fólki finnist það
ekki hafa vit á listinni, eða að hún sé
fyrir einhverja aðra – kemur út á
eitt ef niðurstaðan er sú listin missir
marks. Ítreka þarf við fólk að hafa
skoðun á listinni (helst með því að
fylgjast með henni) og hika ekki við
að láta þá skoðun í ljósi. Það stenst
ekki að samhliða hinu margumtal-
aða háa menntunarstigi liggi ekki
vit á list. Kannski þarf að minna fólk
á að þó hægt sé að hafa vit á list get-
ur hún líka verið ósköp vitlaus.
Það er óviðunandi fyrir listamenn
að sitja undir því að ekki einasta sé
hægt að fresta byggingu tónlistar-
húss, heldur sé einfaldlega hægt að
leggja listina niður „í ljósi að-
stæðna“. Auðvitað er það ekki á
færi embættismanna að leggja
listina niður, þó að þeir geti skorið
niður einhverjar af örfáum stofn-
unum hennar. Sá niðurskurður og
afleiðingar hans eiga eftir að koma í
ljós. Það sem þarf að gera „í ljósi
aðstæðna“ er að undirbúa starfsemi
Tónlistarhússins þannig að hún end-
urspegli tónlistarlífið á Íslandi, efli
það og bæti og komi okkur öllum
við.
Húsið er að gráta
Pétur Grétarsson
fjallar um tónlistar-
húsið á hafnarbakk-
anum
Pétur Grétarsson
»Hvort þurfum við?
Lifandi vettvang
fyrir tónlist og fjöl-
breytta menningu, eða
minnisvarða um aum-
ingjaskap?
Höfundur er hljómlistarmaður og
áhugamaður um tónlist í húsum.