Morgunblaðið - 21.06.2010, Síða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 21. JÚNÍ 2010
Myndarleg í Nauthólsvík Góðir sumardagar eru kjörnir til að hafa myndavélina uppi við og skrásetja skemmtilega viðburði. Sama í hvaða klæðnaði eða umhverfi, aldrei má gleyma að segja sís!
Eggert
Við höfum verið minnt
á undanförnum vikum á
böl sandfoksins. Eldgos
í Eyjafjallajökli og jök-
ulhlaup í Markarfljóti
skilur eftir sig fínefni
sem fýkur auðveldlega
og veldur tjóni á gróð-
urlendum. Jarðvegseyð-
ing hefur verið gríðarleg
hér um aldirnar og jarð-
vegur fokið á haf út. Eft-
ir sitja gróðurlitlar
auðnir.
Á dögunum var greint frá því að tek-
ist hefði á ekki nema tveimur áratug-
um að græða upp um 5.000 hektara
lands við suðurjaðar Öræfajökuls. Áð-
ur var þarna gamalt uppblásturssvæði,
sorfið niður í grjót svo notuð séu orð
Arnar Bergssonar formanns Land-
græðslufélags Öræfinga. Lúpínan og
birki eru í aðalhlutverki við upp-
græðsluna. Ástæða er til að óska
Öræfingum heilla með frábæran ár-
angur.
Íslenska sandauðnin líður fyrir
þurrð á köfnunarefni. Við uppgræðslu
hennar þarf því annað hvort innfluttan
og dýran áburð í miklu magni eða
plöntur sem vinna köfnunarefni úr
loftinu og flytja í jarðveginn. Þar hefur
alaskalúpínan mikla yfirburði. Það hef-
ur sýnt sig m.a. á umræddu lands-
svæði í Öræfasveit að almenn gróð-
urframvinda er til þess að gera hröð
þar sem lúpína er.
Þrátt fyrir ötult starf við upp-
græðslu landsins í meira en öld er upp-
blástur enn helsta umhverfisógnin sem
steðjar að okkur Íslendingum. Foks-
and verður að hefta og við beitum þeim
aðferðum sem bestar þykja til að
græða upp landið og end-
urheimta landgæði. Birki-
skógurinn og kjarrið sem í
fyrndinni klæddi landið er
óðum að ná sér á strik, en
næringarefnaþurrð ör-
foka lands hamlar þar
mjög.
Á næstu áratugum og
öldum munu ný landsvæði
sem skipta munu hundr-
uðum og þúsundum fer-
kílómetra koma undan
hopandi jöklum. Afleið-
ingar loftslagshlýnunar
verða ekki umflúnar og jöklarnir eru
þegar teknir að rýrna eins og mæl-
ingar sýna glöggt. Ný svæði jökulleirs
og fjúkandi sands koma því stöðugt
fram og sandfok verður viðvarandi
vandamál. Það þarf ekki eldgos til þó
þau hjálpi vissulega ekki upp á sak-
irnar í þessum efnum. Framskrið fok-
sands verður ekki heft nema með upp-
græðslu og gróðurþekju. Höfum það
hugfast að þrátt fyrir allt þekja sæmi-
lega heilleg gróðurvistkerfi enn ekki
nema lítið brot af flatarmáli landins og
okkar bíður því mikið starf við upp-
græðslu. Þar mun alaskalúpínan áfram
gegna miklu hlutverki, hvað sem
mönnum kann annars að finnast um þá
ágætu plöntu.
Eftir Einar
Sveinbjörnsson
» Þrátt fyrir ötult starf
við uppgræðslu lands-
ins í meira en öld er upp-
blástur enn helsta um-
hverfisógnin sem steðjar
að okkur Íslendingum.
Einar
Sveinbjörnsson
Höfundur er veðurfræðingur.
Böl sandfoksins og
uppgræðsla lands
Akstur utan vega
er bannaður með
lögum á Íslandi.
Grunnreglan gæti
ekki verið skýrari,
hún er sett fram í
náttúruverndar-
lögum og reglugerð
á grundvelli þeirra.
Samt er utanvega-
akstur viðvarandi
vandamál og virðist
jafnvel færast í
aukana. Fréttir af akstri utan
vega berast reglulega, sér-
staklega nú um hásumarið og
víst er að ekki rata öll tilvik í
fjölmiðla. Hvað veldur og hvað
er hægt að gera? Umhverf-
isráðuneytið hefur nýlega sett
fram aðgerðaáætlun gegn ut-
anvegaakstri, þar sem reynt er
að svara þessum spurningum og
taka skipulega á vandanum.
Hvað er vegur? Þessi einfalda
spurning virðist stundum vefjast
fyrir mönnum. Íslendingar
ferðast milli staða eftir rúmlega
13.000 kílómetra löngu opinberu
vegakerfi, sem er skilgreint í
vegalögum. Fyrir utan þetta
formlega vegakerfi er síðan mik-
ill fjöldi slóða og hjólfara á land-
inu, sem margir nýta sér til úti-
vistar á bílum, vélhjólum og
öðrum vélknúnum tækjum. Sumt
eru hefðbundnar og fjölfarnar
leiðir útivistarfólks, annað lítið
meira en sár í landinu og nátt-
úruspjöll. Lög segja lítið um
þetta óformlega slóðakerfi og
dómstólar hafa oftar en einu
sinni hafnað sakfellingu í
ákærum vegna aksturs utan
vega á þeim grunni að einhverjir
hafi átt þar leið um áður og
þarna sé því götuslóði í skilningi
umferðarlaga. Slík
túlkun laga getur
leitt til þess að ólög-
legur utanvegaakst-
ur í dag verði talinn
viðurkenndur slóði
síðar.
Öruggari kort
Eitt af helstu
verkefnum áætlunar
umhverfisráðuneyt-
isins er að skýra og
samræma lög og
reglur hvað þetta
varðar. Annar meg-
inþáttur er að gera kort af há-
lendi Íslands með samþykktum
slóðum. Grunnurinn að því verk-
efni er kort af þekktum slóðum,
sem unnið var af Landmælingum
Íslands í samvinnu við Ferða-
klúbbinn 4x4. Starfshópur á veg-
um stjórnvalda er að fara yfir
það kort með sveitarfélögum,
með það að markmiði að gera til-
lögur um hverjar þessara leiða
geti talist vegir. Kort af þeim
vegum – sem væru þá net vega
til útivistar í viðbót við sam-
göngukerfið – á að vera aðgengi-
legt og staðfest með reglugerð
þegar þær tillögur liggja fyrir,
svo náttúruunnendur og yfirvöld
séu ekki í óvissu um hvar megi
aka á miðhálendinu. Merkingar
slíkra útivistarvega þarf að bæta
og jafnframt að loka villuslóðum
og reyna að lagfæra skemmdir
af völdum utanvegaaksturs.
Mörgum þykja refsingar vægar
og til greina kemur að herða
þær, en affarasælla er að fara
fyrst mildari leiðir, s.s. fræðslu.
Nú er í gangi auglýsingaherferð
umhverfisráðuneytisins og Um-
hverfisstofnunar gegn ut-
anvegaakstri. Bæklingum er
dreift til erlendra ferðamanna
sem ferðast á bílaleigubílum og
þeir upplýstir um að akstur utan
vega sé bannaður, en sumir virð-
ast hafa fengið þá mynd af Ís-
landi að þar megi aka hvar sem
er. Þá þarf að bæta skipulag úti-
vistarsvæða til að koma í veg
fyrir árekstra mismunandi hópa
útivistarfólks og eftirlit þarf að
vera sýnilegt og markvisst.
Samstarf um náttúruvernd
Engin ein töfralausn er til við
að koma í veg fyrir akstur utan
vega, heldur þarf samstilltar að-
gerðir á öllum ofangreindum
sviðum. Málefnið er eitt mik-
ilvægasta náttúruverndarmál á
Íslandi í dag. Óheftur utanvega-
akstur skilur eftir sig ljót sár á
viðkvæmum svæðum, sem víða
má sjá. Hann skemmir fyrir
upplifun fólks af náttúrunni og
rýrir möguleika ferðaþjónust-
unnar. Verkefnið er stórt og
kallar á áframhaldandi samtal og
samráð fjölmargra aðila. Skoð-
anir geta verið skiptar um ein-
stök atriði, svo sem um hvaða
leiðir verði viðurkenndar og
hvaða slóðum verði lokað eða
hvernig sé best að stilla saman
þarfir og óskir ólíkra útivist-
arhópa. Ég er tilbúin að hlusta á
allar góðar tillögur og vinna með
hverjum sem er sem vill draga
úr náttúruskemmdum og tryggja
að ávallt aki allir á vegi.
Eftir Svandísi
Svavarsdóttur » Akstur utan vega erbannaður með lög-
um á Íslandi. Grunn-
reglan gæti ekki verið
skýrari, hún er sett
fram í náttúruverndar-
lögum og reglugerð.
Svandís
Svavarsdóttir
Höfundur er umhverfisráðherra.
Ávallt á vegi