Morgunblaðið - 30.11.2010, Page 17

17
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 30. NÓVEMBER 2010
Vandvirkni Þessi vandvirki málari penslaði vel í hornin þegar ljósmyndari festi hann á filmu á Laugaveginum.
Golli
Ráðherrar bera sig
borginmannlega eftir
nýja og endurskoðaða
þjóðhagsspá. Þó er öll-
um ljóst að hún setur
mikið strik í fjárlag-
areikninginn. Og svo
er hún endanlegt rot-
högg á sífrið um að
landið sé að rísa. Frétt-
irnar úr þjóðhags-
spánni eru mikil von-
brigði og gríðarlegt
áhyggjuefni. Okkar góða samfélag
sem hefur allar forsendur til þess að
rétta giska vel úr kútnum siglir nú
inn í enn eitt samdráttar- og kyrr-
stöðuárið. Umskiptin sem hefðu svo
vel getað orðið á næsta ári láta enn á
sér standa.
Grátlegast er að þetta hefði ekki
þurft að vera svona. En hér birtist
það okkur að við erum að glíma við
afleiðingar stjórnarstefnu sem nú er
að koma okkur í koll. Það dugir ber-
sýnilega ekki lengur að kyrja hinn
endingargóða söng um að allt sé
fyrri stjórnvöldum að kenna. Nú sjá
ráðamenn framan í afleiðingar eigin
verka og verkleysis. Og það sem
verra er; almenningur er að verða
fyrir barðinu á þessu.
Meira að segja hinn sáralitli hag-
vöxtur sem menn spá, styðst við
hæpnar forsendur. Hagspárnar gera
ráð fyrir því að aukin umsvif í sam-
félaginu verði vegna aukinnar einka-
neyslu. Á því er þó ekki að byggja og
einvörðungu ávísun á frekari skulda-
söfnun í þessu árferði. Líkt og land-
stjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hér
á landi bendir á, er sáralítið borð fyr-
ir báru hjá heimilum landsins. Ekki
hefur verið tekið á vanda heim-
ilanna, þrátt fyrir síendurtekin lof-
orð. Stjórnvöld skortir áræði, vilja
og samstöðu til þess að bregðast við
vanda sem snertir tugþúsundir
heimila. Skuldirnar sliga þau því
áfram. Heimilin verða því ekki til
stórræðanna.
Ekkert að lagast
Fjárfesting í landinu er svo lítil að
það er stórkostlegt áhyggjuefni.
Ekki síst í atvinnulífinu. Seðlabank-
inn hefur greint frá því að fjárfest-
ing hafi dregist saman um ríflega
helming í fyrra og hlutfall hennar af
landsframleiðslu verið 13,9%. Seðla-
bankinn segir þetta lægsta hlutfall
sem hafi sést frá stríðslokum, eða í
65 ár og tæplega 60% af því sem
virðist samrýmast eðlilegri þróun á
framleiðslugetu hagkerfisins til
lengri tíma. Því miður eru engar vís-
bendingar um að þetta lagist á
næsta ári. Við verðum ennþá í sama
farinu.
Þetta er gríðarlegt áfall til
skemmri tíma, þar sem þetta þýðir í
raun áframhaldandi atvinnuleysi.
En þetta er ekki síður áfall til lengri
tíma. Sáralítil fjárfesting í atvinnu-
lífinu nú í þrjú ár – 2009-2011 – hefur
í för með sér að fyrirtækin veikjast.
Þau taka ekki þátt í tækninýjungum
og verða því smám saman verr í
stakk búin til þess að glíma við sam-
keppni frá öðrum löndum eða á al-
þjóðlegum mörkuðum.
En hvað veldur?
En hvað veldur? Hvers vegna er-
um við í þessari stöðu. Ýmislegt má
nefna. Meðal annars þetta.
Hér er pólitískur óstöðugleiki.
Enginn veit hvert stefnir. Atvinnu-
lífið óttast fátt meira og því hika
menn við að taka þátt í fjár-
skuldbindingum í atvinnulífi þegar
þannig háttar til.
Í annan stað. Mjög hægt hefur
gengið að greiða úr vandræðum fyr-
irtækja, sem alltof mörg búa nú við
öfugan höfuðstól, eða lág eiginfjár-
hlutföll. Mikið hefur verið talað um
að greiða þurfi úr skuldavanda fyr-
irtækjanna, en ótrúlega lítið hefur
gerst. Á þessu þarf að verða taf-
arlaus breyting. Í þingsályktun-
artillögu okkar sjálf-
stæðismanna sem lögð
var fram á Alþingi nú í
haust, var sú stefna
mótuð að end-
urskipulagningu
skulda fyrirtækja verði
að fullu lokið fyrir 31.
mars 2011. Það er for-
senda þess að fyr-
irtækin geti tekið til
við að fjárfesta. Það
gengur ekki að stór
hluti atvinnulífsins búi
hér við bullandi óvissu
af fyrrgreindum ástæðum.
Í þriðja lagi. Sú skattastefna sem
rekin hefur verið hefur haft lamandi
áhrif á atvinnulífið, dregur úr fjár-
festingarvilja og getu fyrirtækjanna
til þess að takast á hendur auknar
skuldbindingar
Í fjórða lagi. Rekstrarskilyrði út-
flutnings og samkeppnisgreina eru
almennt talað góð. Hið lága gengi
gefur íslenskum fyrirtækjum for-
skot, sem við verðum að nýta okkur
til frekari umsvifa hér innanlands.
Þar er hins vegar við ramman reip að
draga. Stjórnarstefnan felur það
beinlínis í sér að okkar öflugustu út-
flutningsgreinar, sjávarútvegur og
stóriðja geta sig illa hrært.
Það þarf engan að undra
Í stóriðjunni er þeirri stefnu fylgt
ljóst og leynt af hálfu stjórnvalda, að
koma í veg fyrir framkvæmdir. Rík-
isstjórnin lofaði því í margsviknum
stöðugleikasáttmálanum að þvælast
ekki fyrir stórframkvæmdum á þess-
um sviðum. Það hefur ekki gengið
eftir. Allir sjá, hvernig ríkisstjórnin
hefur ekki einasta lagt steina, heldur
heilu grjóthrúgurnar í götu þessara
fyrirtækja og komið í veg fyrir bráð-
nauðsynlegar framkvæmdir.
Í hinni stóru útflutningsgreininni
okkar, sjávarútveginum er hífandi
óvissa. Þrátt fyrir farsæla sátt sem
náðist um tilteknar leikreglur varð-
andi fiskveiðistjórnun, sem fékkst út
úr svo kallaðri sáttanefnd, er óvissan
jafn nagandi sem fyrr. Fyrir vikið
hreyfa menn sig ekki til fjárfestinga í
sjávarútvegi. Það er eðlilegt. Á með-
an menn vita ekki um einföldustu
svör við eðlilegum spurningum um
það hvernig starfsumhverfi grein-
arinnar verður, taka menn ekki
ákvarðanir um fjárfestingar. Ábyrg-
ir stjórnendur geta ekki axlað fjár-
skuldbindingar á meðan þeim er ekki
ljóst hvort stjórnvöld geri þeim kleift
að standa við þær í framtíðinni.
Það sjá allir að það er ekki við
góðu að búast þegar okkar öflugustu
útflutningsgreinar fá hvorki leyfi, né
ráðrúm til fjárfestinga, vegna stjórn-
arstefnunnar. Það þarf engan að
undra að illa gangi þegar þessum
kraftmiklu atvinnugreinum eru allar
bjargir bannaðar.
Vandinn er af pólitískum toga
Þannig ber þetta allt að sama
brunni. Það er kyrrstaða og eins og
allir vita munar mönnum bara aftur
á bak við slíkar aðstæður. Þess
vegna er hér ekki hagvöxtur, þess
vegna er fjárfesting í sögulegu lág-
marki. Og hið sorglega í því máli er
að þetta á rætur sínar til þeirrar
stjórnarsefnu sem hér er við lýði.
Vandamálið sem við glímum við er
þess vegna af pólitískum toga. Það er
afstaða ríkisstjórnarinnar sem er að
dýpka kreppuna og valda þessum
hrikalegu búsifjum í rekstri fyr-
irtækja og afkomu almennings.
Eftir Einar Kristin
Guðfinnsson
» Okkar góða samfélag
sem hefur allar for-
sendur til þess að rétta
giska vel úr kútnum,
siglir nú inn í enn eitt
samdráttar- og kyrr-
stöðuárið.
Einar K.
Guðfinnsson
Höfundur er þingmaður.
Stjórnarstefnan
er vandamálið
Í lok september-
mánaðar árið 2008
fjaraði hratt undan
bankakerfum tveggja
smáríkja, Íslands og
Írlands. Viðbrögð fjár-
málaráðherra Írlands,
Brian Lenihan, voru
þau að tilkynna rík-
isábyrgð á öllum
bankainnstæðum og
lánum til írskra banka
til ársins 2010. Við-
brögð forsætisráðherra Íslands,
Geirs H. Haarde, voru þau að
leggja fyrir Alþingi neyðarlög sem
fólu í sér gjaldþrot íslensku bank-
anna í þáverandi mynd. Grunn-
bankaþjónusta á Íslandi var skilin
frá erlendri starfsemi og myndaðir
nýir bankar sem héldu greiðslu-
kerfum landsins gangandi.
Hrun hér – björgun þar
Íslenska ríkið var lítt skuldsett
fyrir hrun og þjóðin státaði af líf-
eyrissjóðum á stærð við olíusjóð
Norðmanna (miðað við höfðatölu).
Gjaldþrot bankanna og yfirlýsing
forsætisráðherra „vinaþjóðar“ um
að Ísland væri gjaldþrota ríki,
breytti í einni svipan stöðu ís-
lenska ríkisins. Erlendir sérfræð-
ingar fullyrtu að staða Íslands
væri vonlaus – þjóðin væri gjald-
þrota.
Írski fjármálaráðherrann til-
kynnti á hinn bóginn þjóð sinni, í
lok september 2008, um ódýrustu
björgunaraðgerð bankakerfis í sög-
unni. Storminn lægði á eyjunni
grænu.
Erlendar skuldir
Bankar beggja ríkja höfðu safn-
að miklum skuldum erlendis, þeir
írsku um fjórfaldri landsfram-
leiðslu en þeir íslensku rúmlega
sexfaldri. Nú tveimur árum eftir
setningu neyðarlaga eru erlendar
skuldir íslenskra banka nánast
engar. Erlendar
skuldir írskra banka
eru hins vegar enn
fjórföld landsfram-
leiðsla. Þessar skuldir
og meira til eru nú á
ábyrgð írskra skatt-
greiðenda. Enginn
veit fyrir víst hve
mikið írska þjóðin
þarf að greiða fyrir
björgun bankanna en
þær björgunar-
aðgerðir sem þegar
eru kunngerðar kosta
Íra upphæð sem jafngildir því að
Íslendingar tækju á sig 1.500 millj-
arða króna skuld, sem er um 80%
af öllum lífeyrissparnaði hér.
Með synjun forseta Íslands á
staðfestingu laga um Icesave-
reikninga Landsbankans var þjóð-
inni forðað frá stórri skuldbindingu
í erlendum gjaldeyri. Erlendar
skuldir íslenska ríkisins eru nú að
stórum hluta vegna risavaxins
gjaldeyrisforða sem ekki stendur
til að nota. Við erum ekki skuld-
laus þjóð, en töluverðar eignir
koma á móti okkar skuldum. Góð-
ur afgangur er á vöruskiptum við
útlönd og landsframleiðsla mun lík-
lega vaxa á árinu 2011, þrátt fyrir
virkjana- og framkvæmdastopp.
Hvor leiðin reyndist fær?
Í lok ársins 2008 virtist Ísland
vera eina ríkið í Evrópu sem ekki
var kleift að bjarga fjármálakerfi
sínu. Önnur ríki Evrópu hlupu
undir bagga með gjaldþrota bönk-
um og hlutafé var aukið í fjármála-
fyrirtækjum beggja vegna Atlants-
ála. Þessi staða gerði Geir H.
Haarde og samráðherra hans tor-
tryggilega. Hví hafði Geir ekki
rætt stöðu bankanna í ríkisstjórn
árið 2008? Hafði Geir H. Haarde
haldið að sér höndum allt árið 2008
í stað þess að bjarga bönkunum?
Viðbrögð írskra ráðamanna við
vanda bankanna virtust í upphafi
vera rétt. En írsku bankarnir lugu
að ráðamönnum um stærðargráðu
afskrifta og í stuttu máli er Írland
nú komið í þrot vegna aðgerða rík-
istjórnarinnar, sem þannig mis-
tókst hrapalega að gæta hagsmuna
almennra borgara. Íslenska ríkið
býr hins vegar við stöðugt batn-
andi lánskjör ef marka má lækkun
skuldatryggingarálags ríkisins og
hóflegar fjárfestingar í orkufram-
leiðslu og framleiðslutækjum eru
mögulegar á ný.
Landsdóm á Lenihan?
Geir H. Haarde vísaði íslensku
þjóðinni til vaðs þar sem fært var
með setningu neyðarlaga árið 2008
en ráðamenn Írlands tefldu fram-
tíð þjóðar sinnar í tvísýnu og ég
spyr: Hvaða refsingu telja íslensk-
ir þingmenn viðeigandi fyrir Brian
Lenihan, fjármálaráðherra Írlands,
í ljósi þess að bankabjörgun hans
mun valda eymd á Írlandi næstu
áratugi? Væri Geir Haarde nú laus
allra mála hefði hann frestað óum-
flýjanlegum vanda árið 2008 eins
og Írar gerðu?
Reynsla Geirs kom þjóðinni vel
eftir allt saman, en óreyndir þing-
menn kalla hann nú fyrir landsdóm
í fásinnu. Á landsdómur að refsa
stjórnmálaleiðtoga fyrir að gefa
ekki út minnisblöð og fund-
argerðir? Alþingismenn eiga nú
þegar að samþykkja þingsályktun
um að binda enda á málaferlin
enda valda þau sundrungu með
fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill
ríkisins.
Eftir Björn Ágúst
Björnsson
»Reynsla Geirs kom
þjóðinni vel eftir allt
saman, en óreyndir
þingmenn kalla hann nú
fyrir landsdóm í fá-
sinnu.
Björn Ágúst
Björnsson
Höfundur er sjóðstjóri verðbréfa- og
fjárfestingarsjóða. Cand. Sci. í verk-
fræði og M.Sc. áhættugreiningu.
Örlög tveggja þjóða
– Ísland og Írland