Tímarit Verkfræðingafélags Íslands


Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.10.1916, Blaðsíða 4

Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.10.1916, Blaðsíða 4
38 Brýr á íslandi. Fyrirlestur fluttur í Verkfræðingafjelagi íslands 2. febr. 1916 af Geir G. Zoega verkfræðing. Saga brúargerða hjer á landi er ekki löng enn þá. Árnar eru þó margar og illar yfirferðar. Hvar á landi sem er, verður varla ferðast jafnvel fáir kíló- metrar, án þess að einhver áin, stór eða lítil verði á vegi manna, en það hefur verið lítið um brýr fram á síðustu tíma. Á stöku stórám hafa þó verið brýr í fornóld, og bera ýms örnefni þess vott enn. Þar hefur hagað svo vel til frá náttúrunnar hendi, að hvorki útheimti verkfræðiskunnáttu eða mikið fje, því hvorugt þess- ara gæða höfðu forfeður vorir til eigin eða opin- berra mannvirkja. Má svo heita bókstaflega, að hvergi standi steinn yfir steini af mannvirkjum þeirra. í sögunum er getið um brýr yfir Hvítá í Borgarfirði, Jökulsá á Brú og Öxará hjá Þingvöllum. Hvítárbrú- in hefur verið á Kláffossi, næsti bær við fossinn heitir Brúarreykir. Á Jökulsá hafa ef til vill verið 2 brýr, önnur langt uppi í dal bjá Brú, en hin hjá Fossvöllum, þar sem brú er á henni nú. Á seinni öldum hefur verið brú á neðri staðnum að jafnaði, en oft hefur hún fallið af fúa og liðið nokkur ár áður en hún yrði endurreist. Sú brúin mun lengst af hafa verið eina brúin hjer yfir stórt vatnsfall. Brúartollur var þar krafinn um tveggja ára bil á 18. öld, en reyndist ekki nægur til að Iauna inn- heimtumanni og var þvi úr gildi numinn. Mun það vera í eina skiftið, sem hjer hefur verið krafizt brúartolls. Af gömlum örnefnum, sem ráða má af, að brýr hafi verið á þessum stöðum, má nefna Brúará í Biskupstungum, Brúarfoss í Hítará á Mýrum, Brú í Grimsnesi, Brú í Biskupstungum við Tungufljót, Brúarhlaðir i Hvítá þar sem trjebrú er á nú. Á öllum þessum stöðum, sem nefndir voru, hagar svo til, að mjög stutt er yfir árnar og geta því af þeirri ástæðu mjóg vel hafa verið þar einhverjar brúarnefnur. Þær brýr sem fornmenn hafa gert, voru allar úr timbri og alt fram á siðustu ár, voru brýr hjer jafnan gerðar úr timbri. Elztu brýr, sem enn standa, eru frá því nokkru eftir 1880 (yfir Skjálfandafljót 1880, yfir Elliðaárnar 1882, yfir Hvítá hjá Klaffossi 1883). Endingartími trjebrúnna hefur verið frá 20 — 30 ár, einstaka ef til vill nokkuð lengur, og þó við- hald þeirra hafi sjaldnast verið sem bezt, hefur það þó kostað ærið fje. Þessi stutti endingartími er oft þvi að kenna, að þær voru málaðar með rauðum lit í stað þess að bera á þær tjöru eða karbólíneum, en viðirnir feygðust að innan og oft ^r einungis þunn skán ófúin utanum grautfúinn kjarna. Því fer betur, að nú eru þessar trjebrýr að líða undir lok, hafa engar bætst við síðan 1909, en þær munu enn tóra um 30 talsins á landssjóðsvegum auk margra smábrúa, sem ekki ná 10 m. lengd. Það er leitt verk að verða að gera af nýju dýrar brýr með fárra ára bili. Það má fullyrða, að eftir 10 ár verða engar trjebrýr á vegum þeim, sem landssjóður leggur fje til, og er það ánægjuleg tilhugsun, þar sem í stað þeirra koma traustar og endingargóðar járnbrýr eða járnbentar steinsteypubrýr. Fyrsta brúin, sem gerð var úr öðru efni en timbri,. er járnhengibrúin yfir Ölfusá hjá Selfossi 1890 og þarnæst yfir Þjórsá hjá Þjótanda 1895, siðan hefur venð gerð hver á fætur annari. Langur var aðdragandinn að brúargerðum á þess- um 2 stóru vatnsfóllum. 1873 kom hingað danskur verkfræðingur fyrsta sinn, kvaddur af stjórninni eftir áskorun Árnesinga og Rangvellinga að athuga, hvort mögulegt væri að gera brýr yfir þessar ár. Taldi hann bezt brúarstæði, þar sem brýrnar eru nú eða sem næst því og áætlaði, að báðar brýrnar myndu kosta 168,000 kr. (yfir Ölfusá 80000 kr., yfir Þjórsá 88000 kr.). Þetta þótti ærna fje og talið ekki líklegt að tiltök væri í bráð, þó voru Iög um brúar- gerð á báðum þessum ám samþykt á þingi 1879, en synjað var þeim staðfestingar af konungi. Það er fyrst eftir 1894, er ný vegalög voru sam- þykt og útgjöld til vegabóta margfölduð, að nokkuð bættist við af brúm. Síðan hafa allar stórar brýr verið gerðar úr járni eða járnbentri steinsteypu. Frá 1890—1905 voru settar upp 5 járnhengibrýr að lengd frá 35,1 m—103,35 m. Þær kostuðu frá 400—950 kr. hver lengdarmeter, en að meðalt. 600 kr. Þangað til 1912 voru allar járnbrýr smíðaðar er- lendis, nema 1 smábrú (yfir Gilsá á Völlum 1908) og sumar settar upp af útlendingum, en þá bættust áhaldahúsi vega- og brúargerða nauðsynleg áhöld til þeirra smíða, rekin með rafmagni og hafa hjer verið smíðaðar 3 brýr síðan, á Ytri-Rangá, Hverfisfljót og Brunná. Járnbitabrýr hafa verið settar upp 11, flestar frá 10 m—30 m langar, en 2 miklu lengri en hinar, yfir Norðurá 86,5 m og yfir Ytri-Rangá 92,5 m.

x

Tímarit Verkfræðingafélags Íslands

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Verkfræðingafélags Íslands
https://timarit.is/publication/860

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.