Prentarinn - 01.04.1994, Side 22

„Ekki mega drengir venja sig
á víns- eður tóbaks neyzlu“
Ingi Rúnar Eðvarðsson
Allt fram undir 1906 voru
engir formlegir samningar
til í íslenskum prentiðnaði.
Pá réðu prentsmiðjueig-
endur lögum og lofum í
prentsmiðjum og þeim var
í sjálfsvald sett hvernig
þeir höguðu rekstri sínum,
svo fremi að þeir brytu
ekki landslög, einkanlega
lög um prentfrelsi. í
mörgum tilvikum tóku
þeirþó mið afdönskum
samningum og aðstæðum
ytra. Eitt varþað sem ein-
kenndi þessa tíma öðru
fremur. Prentsmiðjueig-
endur tíðkuðu það að
segja upp mönnum um
leið og þeir urðu fullnuma
og ráða nýnema í þeirra
stað, því laun þeirra voru
mun lægri en sveinalaun-
in. Fyrir vikið litu prent-
sveinarnir á nemana sem
keppinauta sína. Fyrstu
kröfur prentaraféiaganna
hnigu að því að hækka
kaupið og sporna gegn of
mikilli fjölgun nema. í
þessu greinarkorni verður
gerð grein fyrir viðhorfi
fyrstu íslensku prentarafé-
laganna til prentnema.
Prentarafélagið eldra
Fyrsti vísir að samtökum prentara
hér á landi er fræði- og skemmtifé-
lagið Kveldvakan sem starfaði síð-
ari hluta árs 1886. Prentarafélagið
eldra var stofnað 2. janúar 1887.
Að félaginu stóðu nokkrir þeirra
er stofnuðu Kveldvökuna auk
annarra prentara í Reykjavík. Eftir
því sem næst verður komist voru
það þessir prentarar: Guðmundur
Þorsteinsson, Gunnlaugur 0.
Bjarnason, Jóhannes Vigfússon,
Jón Hannesson, Magnús Péturs-
son, Oddur Bjömsson, Ólafur
Ólafsson, Stefán Pétursson, Stefán
Runólfsson og Steinn Jónsson. Fé-
lagsmenn Prentarafélagsins fjöll-
uðu um fjölmörg hagsmunamál,
svo sem um kaup og kjör, vinnu-
tíma, útgáfu tímarits, bókasafn
o.fl. Þeir tóku einnig saman „Regl-
ur um fjölda, inntöku, kennslu
o.fl., víðvíkjandi prentnemendum"
og er þar fjallað um eitt af brýn-
ustu baráttumálum félagsins. í
reglunum er kveðið á um að nefnd
prentarafélagsmanna á hverjum
vinnustað skeri úr um hvort fjölga
þurfi nemum, og skuli prent-
smiðjueigendur leita eftir sam-
þykki nefndarinnar. Þegar ákveðið
hefur verið að fjölga þurfi nemum
ber hinum óharðnaða unglingi að
gangast undir próf Prentarafélags-
ins er miðar að því að kanna hæfni
hans:
1. að hann kunni vel að lesa
skript, sé allvel skrifandi og
kunni réttritun í góðu lagi.
2. að hann kunni í reikningi eins-
konar og margskonar tölur,
tugabrot og þríliðu rétta.
3. að honum sé vel kunnugt eitt-
hvert ágrip af mannkynssögu
og ágrip af landafræði, kunni
til hlýtar lýsingu íslands og
ágrip af sögu Islands.
4. Aður en hann er fastráðinn, sé
hann einn mánuð til reynslu í
prentsmiðjunni, til að sýna
verkhæfileika sinn og hegðun.
I nemareglunum eru sveinar
jafnframt skyldir til að kenna nem-
um helstu prentaðferðir og láta sér
annt um að þeir verði vandvirkir
og fljótir. Þá segir: „Ekki mega
sveinar hafa fyrir drengjum
óvirðulegt framferði til orða eða
verka. Þeir eiga að áminna drengi
með rólegri alvöru en ekki frekju.
Drengir eru skyldir að hlýða
sveinunum í öllu og laga sig eptir
tilsögn þeirra og áminningum;
þeir mega ekki jafnkíta eða svara
sveinum og eiga að bera virðingu
fyrir þeim og sýna þeim kurteisi.
Ekki mega drengir venja sig á
víns- eður tóbaks neyzlu."
Þá er kveðið á um að námstím-
inn sé að jafnaði 5 ár. Að námi
loknu skal neminn reyndur af ein-
um sveini í þekkingu sinni á
prentiðn í viðurvist tveggja eða
fleiri prentsveina. Að því búnu
skulu prentsveinarnir gefa honum
vitnisburðarbréf þar sem tilgreind
er þekking hans á iðninni, vand-
virkni, flýtir og hegðun. Þrjár ein-
kunnir skulu gefnar: vel, dável og
ágætlega.
Prentarar gerðu ráð fyrir því að
kjörnir menn úr Prentarafélaginu
og prentsmiðjueigendur rituðu
nöfn sín undir nemareglumar, er
síðan giltu sem samningur milli
þessara aðila um prentdrengi.
Prentsmiðjueigendur undirrituðu
þó aldrei neinn samning þar að
lútandi. Prentarafélagið eldra lagð-
ist af árið 1890 og mun atvinnu-
leysi hafa valdið því að forsprakk-
ar félagsins fluttust frá Reykjavík.
Hið íslenzka prentarafélag
Hið íslenzka prentarafélag var
stofnað 4. apríl 1897 af 12 prentur-
22 PRENTARINN 4/94