Fréttablaðið - 30.07.2015, Síða 19

FIMMTUDAGUR 30. júlí 2015 | SKOÐUN | 19
Í DAG
Þorvaldur
Gylfason
hagfræðiprófessor
Sextán repúblikanar sækjast nú
eftir að verða forseti Bandaríkj-
anna í kosningum 2016, fleiri en
nokkru sinni fyrr. Tíðarandinn
virðist efla sjálfsálit frambjóð-
enda. Þetta kemur þó ekki að
sök þar eð stjórnskipun Banda-
ríkjanna tryggir að forseti getur
enginn orðið í reynd nema hann
hafi meiri hluta kjósenda eða
a.m.k. mikinn hluta þeirra að
baki sér. Þessi trygging hefur
haldið frá öndverðu með tiltölu-
lega fáum undantekningum. Frá
1860 hefur það gerzt aðeins einu
sinni að forsetaframbjóðandi
þar vestra hafi náð kjöri með
innan við 40% atkvæða að baki
sér. Abraham Lincoln var kjör-
inn úr hópi fjögurra frambjóð-
enda 1860 með 39,6% atkvæða.
15% forseti?
Sami tíðarandi kann að verða til
þess að margir gefi kost á sér
í forsetakosningum hér heima
2016. Fari svo getur frambjóð-
andi náð kjöri með t.d. 15% til
20% atkvæða að baki sér. Stjórn-
skipan sem leyfir slíkt er hvergi
við lýði í okkar heimshluta
annars staðar en í Bandaríkj-
unum og á Íslandi þar eð í öllum
öðrum nálægum lýðræðisríkj-
um með þjóðkjörnum forseta er
tryggt að meiri hluti atkvæða sé
að baki kjörnum forseta. Stjórn-
lagaráð setti því í nýju stjórnar-
skrána ákvæði um forgangs-
röðun forsetaframbjóðenda til
að tryggja að forseti Íslands hafi
meiri hluta kjósenda að baki
sér. Sú aðferð þótti skilvirk-
ari og hagkvæmari en forseta-
kjör í tveim umferðum eins og
tíðkast sums staðar. Þetta er
skýrt dæmi um skaðann sem
söltun nýju stjórnarskrárinnar á
Alþingi veldur fólkinu í landinu.
Eftir þjóðaratkvæðagreiðsl-
una 20. október 2012 þar sem 2/3
hlutar kjósenda samþykktu nýja
stjórnarskrá hefði Alþingi að
réttu lagi átt að staðfesta niður-
stöðuna fyrir og aftur strax
eftir þingkosningarnar 2013 og
tryggja þannig að forsetakosn-
ingarnar 2016 yrðu haldnar í
samræmi við nýja stjórnarskrá.
Alþingi brást þessari skyldu.
Af því leiðir að forsetakjörið
2016 verður haldið í blóra við
nýju stjórnarskrána og verður í
þeim skilningi ólögmætt og því
trúlega kært til dómstóla. Líku
máli gegnir um væntanlegar
alþingiskosningar 2017 eða fyrr.
Þær verða haldnar í andstöðu
við ákvæði nýju stjórnarskrár-
innar um jafnt vægi atkvæða og
persónukjör og verða því bæði
ólýðræðislegar og ólögmætar.
Lýðræðið í landinu er í uppnámi
fyrir tilverknað stjórnmála-
flokka á Alþingi.
Ábyrgð
Forseti Íslands ber einnig
ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er
komin. Þegar hann í nýársávarpi
sínu 2012 lét að því liggja að
hann hygðist ekki sækjast eftir
endurkjöri 2012 mátti skilja orð
hans svo að hann væri að lýsa
stuðningi við og virðingu fyrir
frumvarpi til nýrrar stjórnar-
skrár sem stjórnlagaráð hafði
samþykkt einum rómi með þjóð-
fund að bakhjarli og afhent
Alþingi fimm mánuðum fyrr.
Enda leyfir frumvarpið forseta
Íslands ekki að sitja lengur en
þrjú kjörtímabil. Ákvörðun for-
setans um að hætta við að hætta
eftir fjögur kjörtímabil og sækj-
ast eftir endurkjöri 2012 mátti
með líku lagi skilja sem stríðs-
yfirlýsingu gegn nýju stjórnar-
skránni.
Forseti Íslands virðist líta
svo á að Alþingi geti leyft sér
að hunza niðurstöðu þjóðarat-
kvæðagreiðslunnar 2012. Í þessu
viðhorfi forsetans felst sú sýn að
Alþingi sé yfirboðari fólksins í
landinu þótt nýja stjórnarskráin
kveði skýrt á um hið gagnstæða.
Skv. þessu viðhorfi forsetans
leyfist Alþingi að kalla saman
þjóðfund og sérkjörið stjórnlaga-
ráð til að semja nýja stjórnar-
skrá og hrifsa málið síðan aftur í
sínar hendur eftir hentugleikum
og salta það gegn skýrum vilja
kjósenda. Þar eð nýja stjórnar-
skráin liggur í salti á Alþingi
hefur forsetinn það nú í hendi
sér að staðfesta með undirskrift
sinni væntanlegt lagafrumvarp
ríkisstjórnarinnar um fiskveiði-
stjórn. Vald til þess hefði for-
setinn ekki skv. nýju stjórnar-
skránni, þar eð skv. henni dygðu
undirskriftir 10% atkvæðis-
bærra manna til að tryggja
þjóðar atkvæði um málið án
milligöngu forsetans.
Hvers vegna?
Hefði nýja stjórnarskráin gengið
í gildi strax eftir alþingiskosn-
ingarnar 2013 svo sem vera bar,
hefði hún nú þegar létt af Alþingi
og þjóðinni ýmsum mikilvægum
málum með því að 10% kjós-
enda hefðu þá getað tekið málin
í sínar hendur og leitt þau til
óvefengjanlegra lykta í þjóðar-
atkvæði. Þannig hefði ekki þurft
að koma til deilna á Alþingi um
áframhald samningaviðræðna
um aðild Íslands að ESB og ekki
heldur til fjölmennra mótmæla
á Austurvelli vegna málsins.
Og þannig hefði verið girt fyrir
áform ríkisstjórnarinnar um að
afhenda útvegsmönnum verð-
mætar veiðiheimildir langt fram
í tímann, enda hefur nærri fjórð-
ungur atkvæðisbærra manna nú
ritað undir áskorun til Alþingis
og forseta Íslands um að gera
það ekki.
Eitt dæmi enn: væru þing-
menn kjörnir persónukjöri eins
og 78% kjósenda kölluðu eftir í
þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012
næði Alþingi betri árangri og
nyti meira álits en það gerir
nú. Afrakstur Stjórnlagaráðs á
fjórum mánuðum 2011 – frum-
varp sem hlaut stuðning 2/3
hluta kjósenda í þjóðaratkvæða-
greiðslu – er til marks um skil-
virkari og vandaðri vinnubrögð.
Dæmin sanna hvers vegna
núverandi meiri hluta Alþingis
ríður svo mjög á að brjóta gegn
vilja kjósenda í stjórnarskrár-
málinu. Ríkisstjórnarflokkarnir
– og ekki bara þeir – munu reyna
til þrautar að halda valdinu hjá
sér með því að halda fólkinu
niðri. Þeim má ekki haldast það
uppi.
Ef nýja stjórnarskráin …
Ákvörðun forsetans
um að hætta við að
hætta eftir fjögur kjörtíma-
bil og sækjast eftir endur-
kjöri 2012 mátti með líku
lagi skilja sem stríðsyfir-
lýsingu gegn nýju stjórnar-
skránni.
„Femarelle er
algjört undraefni
fyrir mig“
-Soffía Káradóttir
Náttúruleg lausn við áhrifum tíðahvarfa
Forstjóri Haga hefur farið
mikinn síðustu daga vegna
ákvörðunar verðlags-
nefndar búvöru um hækk-
un á mjólkurvörum fyrr í
þessum mánuði. Rétt er að
árétta nokkur atriði vegna
þess.
Um langt skeið hafði
verðlagsnefndin þá stefnu
að halda verði lágu á
vörum sem flokkaðar voru
sem brýnustu nauðsynjar
heimilanna svo sem mjólk
og smjöri. Það var gert með því
að halda verði þessara vara niðri
en aðrar mjólkurvörur eru látnar
niður greiða verð þeirra sem nefnd-
in stýrir verðinu á. Þetta er auð-
vitað inngrip í markaðinn og þeir,
sem telja að markaðurinn eigi að
ráða öllu til sjós og lands, eru ekki
ánægðir með þessa aðferðafræði.
En hver er árangurinn? Í
nýlegri skýrslu Hagfræðistofn-
unar Háskóla Íslands kemur fram
að undanfarinn áratug hefur raun-
verð á mjólk og helstu mjólkur-
afurðum farið stöðugt lækkandi.
Verð afurðanna hefur ekki fylgt
almennri verðlagsþróun. Á árun-
um 2003–2013 hækkuðu 70% mat-
vara meira en sú mjólkurafurð
sem hækkaði mest.
Fjölmargar skýrslur frá aðil-
um eins og Samkeppniseftirlitinu,
Hagfræðistofnun og verðlagseftir-
liti ASÍ staðfesta að þegar kemur
að álagningu og hækkunum til
neytenda er verslunin mjög gróf.
Þannig er lækkunum á opinberum
gjöldum ekki skilað til neytenda
hvort sem um er að ræða lækk-
un skatta, niðurfellingar tolla
eða styrkingu á gengi krónunnar.
Verðlagið á innlendum landbún-
aðarafurðum er aftur á móti stöð-
ugra. Þannig er árang-
ur af verðlagsnefnd betri
en þegar horft er til ann-
arra vöruflokka þar sem
verslunin ræður meiru
um verðlagningu. Hefur
forstjóri Haga einhverjar
skýringar á þessu?
Fákeppni á íslenskum
matvörumarkaði skýrir
hátt verð
Ein möguleg skýring væri
sú að það ríkir fákeppni á
íslenskum matvörumarkaði þar
sem Hagar eru stærstir og ráða
því miklu um verðlagningu mat-
vöru. Það er þó athyglisvert að
á einu sviði nýtist fákeppnisum-
hverfi Haga þeim ekki og það er á
mjólkurafurðum. Í umfjöllun Sam-
keppniseftirlitsins um dagvöru-
markaðinn hefur komið fram að
jafnræði og samkeppni er tryggð
með núverandi skipulagi þegar
kemur að mjólkurafurðum. Fyrir-
komulagið tryggir samkeppnis-
stöðu kaupmannsins á horninu
gagnvart stórum keðjum því allir
fá vöruna á sama lága verðinu.
Hagnaður Haga
meira en 3 milljarðar króna
Í kjölfarið má benda forstjóran-
um á að hann þarf ekki að setja
þessa hækkun út í verðlagið ef
hann svo kýs því smásöluálagn-
ingin er frjáls þó heildsöluverðið
sé opinbert eins og fyrr segir. Til
vara gæti hann látið staðar numið
við 5,8% hækkunina sem hann er
þegar búinn að setja út á mark-
aðinn. Svigrúmið er talsvert sem
marka má meðal annars af því að
hagnaður Haga eftir skatta rekstr-
arárið 2014–15 var 3.838 milljónir
króna. Það væri annars gaman ef
forstjórinn reiknaði út hvað verð-
hækkanir í verslunum Haga hafa
valdið miklum hækkunum á skuld-
um heimilanna á síðustu árum.
Það yrðu stórar tölur. Auðvitað er
það ekki sanngjörn fullyrðing, en
það eru fullyrðingar forstjórans
ekki heldur.
Forstjóri Haga mætti einn-
ig svara því hvers vegna smjör
hækkaði um 5,8% í smásölu frá
því í október 2013 og fram í júlí á
þessu ári, en þá var engin hækk-
un á heildsöluverðinu. Þetta
kemur fram í mælingum Hagstofu
Íslands. Hann er því fyrirfram
búinn að rukka fyrir helminginn
af þeirri 11,6% hækkun sem verð-
ur 1. ágúst.
Í nýlegri verðkönnun Alþýðu-
sambands Íslands kom til viðbót-
ar fram, að á sama tíma og heild-
söluverð mjólkurafurða stóð í stað,
hækkuðu mjólkurvörur einna mest
í verslunum Haga; 6,9% í Hagkaup
og 5,4% í Bónus. Þetta eru miklu
meiri hækkanir en vænta mátti
í kjölfar breytinga á virðisauka-
skatti og afnámi sykurskatts.
Forstjóra Haga er ætlað að gæta
hagsmuna fyrirtækisins. Það er
eðlilegt og honum hefur tekist
ágætlega upp. En hann er ekki og
mun aldrei verða talsmaður neyt-
enda.
Grjótkast úr glerhöll Haga
NEYTENDAMÁL
Sigurgeir Sindri
Sigurgeirsson
formaður Bænda-
samtaka Íslands
➜ En hver er árangurinn?
Í nýlegri skýrslu Hagfræði-
stofnunar Háskóla Íslands
kemur fram að undanfarinn
áratug hefur raunverð á
mjólk og helstu mjólkur-
afurðum farið stöðugt lækk-
andi.
2
9
-0
7
-2
0
1
5
2
2
:2
8
F
B
0
6
4
s
_
P
0
4
6
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
3
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
1
9
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
3
0
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
5
9
8
-B
B
5
C
1
5
9
8
-B
A
2
0
1
5
9
8
-B
8
E
4
1
5
9
8
-B
7
A
8
2
8
0
X
4
0
0
4
A

F
B
0
6
4
s
C
M
Y
K