Morgunblaðið - 30.05.2016, Page 10

SVIÐSLJÓS
Anna Lilja Þórisdóttir
annalilja@mbl.is
Ný dönsk rannsókn sýnir að 22%
barna í 9. bekk þar í landi skaða sjálf
sig, t.d. með því að skera sig eða
brenna húðina. Ekki eru til sambæri-
legar tölur fyrir Ísland og engar
rannsóknir af þessum toga hafa verið
gerðar hér, en ekki er ólíklegt að
hlutfallið sé áþekkt hér á landi, að
mati Ágústu Ingibjargar Arnar-
dóttur sálfræðings sem segir að þessi
hegðun sé leið sumra unglinga til að
bregðast við miklum tilfinninga-
vanda. Flest ungmenni sem sýna
slíka sjálfsskaðandi hegðun eru stúlk-
ur og dæmi eru um að af þessu hafi
hlotist talsverður líkamlegur skaði.
Samkvæmt upplýsingum frá
Barnaverndarstofu er sjálfsskaði í
sumum tilvikum hluti af vanda þeirra
barna sem sinnt er í meðferðar-
úrræðum á vegum stofunnar, en ekki
hefur verið talið sérstaklega hvert
umfangið er. Í flokkunarkerfi barna-
verndarnefnda, þ.e. þar sem tilgreint
er hverjar ástæður tilkynninga til
barnaverndarnefnda eru, er ekki sér-
stakur flokkur fyrir sjálfsskaða.
Strákar kýla, stelpur skera sig
Danska rannsóknin var gerð af
barnaverndarráði landsins og eru
niðurstöður hennar birtar á vefsíðu
ráðsins. Hún var gerð meðal 1.400
nemenda í 9. bekk og meðal þess sem
kom í ljós var að ungmenni sem komu
frá brotnum heimilum og bjuggu við
bágan efnahag voru líklegri til að
skaða sig, 42% þeirra sem höfðu verið
lögð í einelti á netinu sýndu sjálfs-
skaðandi hegðun og þau sem sköðuðu
sig voru með lægra sjálfsmat en jafn-
aldrar þeirra. Sextíu og átta prósent
þeirra sem sköðuðu sig voru stúlkur
en þeir drengir, sem skaða sjálfa sig,
gera það oftar en stúlkurnar. Ágústa
segir að þessar niðurstöður gætu vel
átt við hér á landi.
„Þetta birtist oftar þannig hjá
strákunum að þeir kýla í eitthvað.
Stelpurnar skera sig,“ segir Ágústa.
Hún segir að um helmingur þeirra
ungmenna sem eru í skjólstæðinga-
hópi hennar leiti til hennar vegna
þessa vanda. Það segi þó ekki alla
söguna um umfangið, því nokkuð sé
um að ungmennum sé vísað sér-
staklega til hennar vegna þessa en
hún er einn þeirra sálfræðinga hér á
landi sem hafa sérhæft sig í meðferð
við sjálfsskaðandi hegðun.
Mikill tilfinningavandi að baki
Ágústa segir að fólk grípi ekki til
sjálfsskaða án þess að eiga í miklum
tilfinningavanda. „Flestir sem gera
þetta eru að leita að leið til þess að
stjórna tilfinningum sínum. Þau eru
að umbreyta andlega sársaukanum í
líkamlegan, það verður tiltekið
adrenalínflæði við sársaukann, þau
verða dofin og á vissan hátt léttir það
á andlegu vanlíðaninni.“
Hún segir ástæðurnar vera ýmsar;
stundum sé viðkomandi fæddur til-
finningalega viðkvæmur og stundum
sé um að ræða samspil erfða og um-
hverfis. Mörg ungmennanna hafi orð-
ið fyrir áföllum eða verið beitt ofbeldi,
m.a. kynferðisofbeldi, og flest eigi
sögu um einelti, í sumum tilvikum
mjög alvarlegt. „Ástæðan er stundum
neteinelti, reyndar sjáum við allar
tegundir af einelti. Þau líða andlegan
sársauka, sem þau eiga erfitt með að
orða. Þeim finnst þetta yfirþyrmandi
og búa einfaldlega ekki yfir færni til
að fást við þetta á annan hátt. Þetta
er örþrifaráð hjá einstaklingum sem
vita ekki hvernig þeir eiga að bregð-
ast við mikilli vanlíðan.“
Þurfa oft að leita læknis
Að sögn Ágústu er unnið með
vandann með bæði hóp- og ein-
staklingsmeðferð, svokallaðri díalekt-
ískri atferlismeðferð, þar sem þjálfuð
er upp færni til að fást við líðanina.
Hún segir að algengasta birtingar-
mynd sjálfskaðahegðunar sé að skera
sig, en einnig sé nokkuð algengt að
ungmenni í þessum sporum brenni
sig. Margir skera sig það djúpt að það
þarf að sauma sárið og dæmi eru um
að sumir þurfi oft að leita læknis
vegna þessa. Ágústa segir að yngstu
börnin sem leiti til hennar vegna
sjálfsskaðandi hegðunar séu 12 ára
og að algengt sé að dragi úr þessu
upp úr 25–30 ára aldri.
Spurð hvort sjálfsskaðandi hegðun
barna og ungmenna sé tekin nógu al-
varlega segist hún telja svo. „Það hef-
ur verið talsverð umræða um þetta,
þannig að fólk áttar sig oftast fljótt á
því hvað þetta er. En það hefur auð-
vitað áhrif að staðan í geðheilbrigðis-
málum barna og ungmenna er eins og
hún er; það er yfirfullt og langir bið-
listar hjá öllum barna- og unglinga-
sálfræðingum og -geðlæknum og við
bætist að þessi þjónusta er ekki
niðurgreidd af Sjúkratryggingum
þannig að foreldrar þurfa að greiða
þetta sjálfir. Margir hafa því ekki efni
á að sækja aðstoð fyrir börnin sín fyrr
en of seint í ferlinu. Þetta er vandi
sem vefur upp á sig og vex ef ekkert
er að gert.“
Meiða sig til að deyfa tilfinningar
 Börn allt niður í 12 ára skera sig og brenna  Mörg hafa verið lögð í einelti eða sætt ofbeldi
 Engar rannsóknir gerðar hér á landi, en talið er að um 20% unglinga sýni sjálfsskaðandi hegðun
Morgunblaðið/Styrmir Kári
Sálfræðingur Ágústa Ingibjörg er ein þeirra sálfræðinga hér á landi sem
hafa sérhæft sig í meðferð við sjálfsskaðandi hegðun barna og unglinga.
Getty Images/iStockphoto
Sjálfsskaði Engar íslenskar rannsóknir eru til á umfangi þess að börn og ungmenni skaði sjálf sig. Ágústa Ingi-
björg Arnardóttir telur að það gæti verið áþekkt og í Danmörku, en ný dönsk rannsókn sýnir að það er rúm 20%.
10 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 30. MAÍ 2016
Frábær húðhreinsilína frá ENJO
Reykjavíkurvegi 64, Hfj,
s. 555 1515, enjo.is
Komið í verslun okkar
og sjáið úrvalið
Opið kl. 11-18 alla virka daga
Vertu upplýstur!
blattafram.is
FELST
AÐGERÐALEYSI ÞITT
Í AÐ SAMÞYKKJA
KYNFERÐISOFBELDI? Tara Ösp Tjörvadóttir skar sig um
nokkurra ára skeið þegar hún var
unglingur. Hún segir það hafa verið
leið til að fást við mikla vanlíðan sem
fylgdi þunglyndi hennar. Lítil sem
engin umræða hafi verið um sjálfs-
skaðandi hegðun á þessum tíma og
hún segir skipta miklu máli að ræða
um þetta á opinskáan hátt.
„Ég var 15 ára þegar ég byrjaði að
skaða sjálfa mig. Ég veit ekki hvað-
an ég fékk hugmyndina. Ég var of-
boðslega þunglynd, mér leið svo illa
og ég var algerlega ráðalaus; ég vissi
ekki hvernig ég gat losað allan þenn-
an andlega sársauka. Með því að
skera mig fannst mér eins og að ég
væri að færa sársaukann til, andlegi
sársaukinn varð ekki eins slæmur
þegar ég skar mig. Þetta var eins og
léttir, eins og hlé frá andlegu byrð-
inni í smástund,“ segir Tara Ösp.
„Það er erfitt að útskýra þetta og
örugglega erfitt fyrir marga að
skilja þetta, en þegar maður er
svona þunglyndur langar mann til að
hætta að vera til, en samt ekki deyja.
Mér fannst, að með því að skaða
sjálfa mig, væri ég nær þessu
ástandi.“
Takmörkuð sálfræðiþjónusta
Tara Ösp var búsett á Austur-
landi og segir að þar hafi verið tak-
mörkuð sálfræðiþjónusta á þessum
tíma, en rúm tíu ár eru síðan þetta
var. Að hennar sögn fór hún stopult
til sálfræðings á þessum tíma og
það var ekki fyrr en hún var um 19
ára aldur að hún gat farið að takast
á við rót vandans. „Þegar ég varð
eldri og þroskaðri, þá sá ég að til
voru aðrar leiðir til að fást við and-
legu vanlíðanina en að skaða sjálfa
mig. Ég fann að ég varð að taka
ábyrgð á eigin líðan, síðan þá hefur
bataferlið verið blanda af hugrænni
atferlismeðferð og þunglyndis-
lyfjum.“
Lítil sem engin umræða
Tara Ösp er ein af aðstandendum
hreyfingarinnar Geðsjúk: Ég er ekki
tabú sem stofnuð var í fyrra. Mark-
miðið er að vekja athygli á þeim for-
dómum sem gjarnan mæta geð-
sjúkum og um nýliðna helgi hélt hún
erindi á TedxReykjavík ráðstefn-
unni þar sem hún ræddi geðsjúk-
dóma og sagði frá eigin reynslu.
Hún segir að þegar hún byrjaði að
skaða sjálfa sig á unglingsaldri hafi
umræða um sjálfsskaðandi hegðun
barna og unglinga verið lítil sem
engin. „Mér leið eins og ég væri ein,
að það væri enginn sem gæti hjálpað
mér og þetta var örvæntingarráð
sem ég greip til. Fyrst fékk ég svo-
litla athygli út á þetta, en síðan fór
ég að skammast mín og faldi þessa
hegðun.“
Að mati Töru Aspar er umræðan
talsvert opnari nú en þá var. Þó séu
enn talsverðir fordómar gagnvart
sjálfsskaðandi hegðun, eins og
ýmissi annarri hegðun sem fylgir
andlegum veikindum. „Opin um-
ræða og stuðningur er algert lykil-
atriði,“ segir hún.
„Þetta var eins og léttir“
 Tara Ösp skar sig til að fást við vanlíðan og þunglyndi
Sjálfsskaði Tara Ösp Tjörvadóttir
skar sig vegna mikillar vanlíðunar.
– með morgunkaffinu