Morgunblaðið - 12.08.2016, Page 19

19
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 12. ÁGÚST 2016
Steypuvinna Sumarið er víða tími viðhalds og endurbóta og á það ekki síst við um götur og gangstíga og þegar ekkert er kústskaftið verða menn að bjarga sér.
Golli
Það eru ávallt mikil
tíðindi þegar seðla-
bankastjórar tala.
Helstu tíðindi seðla-
bankastjóra nútímans
eru vaxtatilkynningar,
ákvarðanir á stýrivöxt-
um sem ákvarða vexti í
öðrum viðskiptum í því
samfélagi sem bank-
arnir eiga að þjóna.
Seðlabankar eru í raun
ekki gamlar stofnanir. Þannig er
elsti seðlabanki, eða þjóðbanki, ver-
aldar talinn vera Sveriges Rigs-
bank, stofnaður 1668 og lítið eitt
eldri en Bank of England, sem var
stofnaður 1694. Sennilega hefur
Englandsbanki verið áhrifameiri í
veraldarsögunni en Sænski rík-
isbankinn, því Englandsbanki varð
einn af helstu bönkum í veröldinni
þegar London varð miðstöð heims-
viðskipta í kjölfar Napóleons-
styrjalda, sérstaklega ósigurs herja
Napóleons í Waterloo 1815. Frægð-
arsól Sænska ríkisbankans er þó
mest nú um stundir vegna verð-
launa, sem bankinn veitir á Nób-
elshátíðum vegna framlags í hag-
fræðivísindum.
Það er fyrst árið 1853 að orðið
seðlabanki kemur fyrir í íslensku
máli. Það er í ræðu Páls Melsted
konungsfulltrúa á Alþingi. Umræðu-
efnið er „Mál um peningaskort“.
Ákvarðanir og áhrif
Það er orðin áleitin spurning
hvort ákvarðanir seðla-
bankastjóra um stýri-
vexti hafa nokkuð að
segja í litlum og opnum
hagkerfum. Stýrivextir
hafa fyrst og fremst
áhrif á skamm-
tímavexti. Þannig
starfa Sænski rík-
isbankinn og Danski
þjóðbankinn á Evr-
ópsku efnahagssvæði
þar sem evra er áhrifa-
mesti gjaldmiðillinn.
Starfsvæði þessara
banka er þó ólíkt stærra en starf-
svæði Seðlabanka Íslands. Þessir
bankar eiga það þó sameiginlegt að
þeir starfa í opnum hagkerfum þar
sem frjálst flæði fjármagns er ein af
meginstoðum efnahagslífs. Þetta á
ekki aðeins við um frjáls vöru- og
þjónustuviðskipti, heldur einnig
lánahreyfingar, skammtímahreyf-
ingar og spákaupmennsku.
Með spákaupmennsku er átt við
fjármagnshreyfingar þar sem eini
tilgangurinn er að ná hagnaði af
vaxtamun og gengisbreytingum á
skömmum tíma. Með því er til dæm-
is átt við vaxtamunaviðskipti þar
sem tilgangurinn er að hafa hagnað
af vaxtamun milli tveggja mynta, til
dæmis stýrivaxta á Íslandi, sem eru
um 6% og á evrusvæði þar sem
stýrivextir eru sem næst 0%. Þessi
vaxtamunur er ekki áhættulaus, því
gengisbreyting getur þurrkað ábata
út.
Auðvitað eru peningar nauðsyn-
legur hlutur í þróuðu samfélagi.
Peningar eru til viðskipta, til
geymslu, og til lánaviðskipta. Þegar
peningar eru til geymslu og lána-
viðskipta er forsendan sú að jafn-
virðis sé gætt í tíma og hóflegt gjald
sé greitt fyrir leiguna yfir ákveðið
tímabil.
Fjölmyntaland
Ísland er fjölmyntaland. Á Íslandi
er opið hagkerfi með miklum utan-
ríkisviðskiptum. Á síðasta ári voru
vöru- og þjónustuviðskipti sem næst
50% af landsframleiðslu. Á árinu
2014 voru 273 fyrirtæki, þ.e. 1% af
fjölda fyrirtækja, með 25% af sam-
anlagðri veltu, með uppgjör í er-
lendri mynt. Að auki voru vel flest
fyrirtæki með lán í erlendri mynt og
á erlendum vaxtakjörum. Þessi fyr-
irtæki koma sér undan stýrivaxta-
ákvörðunum seðlabankastjóra á Ís-
landi eða peningastefnunefndar
bankans. Þegar forystumenn sveit-
arfélaga eru spurðir um lántökur
sveitarfélaga, vegna spurningar um
bann við erlendum lántökum sveit-
arfélaga, þá kemur í ljós að lán sem
tekin eru á öllum árum nema einu
frá árinu 2005, eru hagstæðari í er-
lendum myntum, samkvæmt mynt-
vog, heldur en lántökur í íslenskum
krónum. Þá er átt við þau kjör sem
eru á langtímalánum. Munurinn
verður enn meiri þegar litið er á lán
á hlaupareikningsvöxtum, en þeir
vextir eru líklega hærri á Íslandi en
í nokkru öðru þróuðu hagkerfi.
Tvö hagkerfi
Því má segja að á Íslandi séu tvö
hagkerfi inni í fjölmyntahagkerfi.
Annars vegar krónuhagkerfi sem al-
menningur og smáfyrirtæki búa við
og greiða háa vexti og hins vegar
stærri fyrirtæki sem eiga þess kost
að nota erlendar myntir með erlend-
um vöxtum. Það kann að vera að
fyrirtæki greiði hluta af vaxtamun
til baka með gengistapi en njóta
engu að síður ávinnings. Grein-
arhöfundur veit að mikill fjöldi þing-
manna virðir meira áhrifamátt pen-
ingastefnu með háum vöxtum en
frelsi í lánaviðskiptum. Hvað sem
því líður má þó segja að opinber fyr-
irtæki eins og Landsvirkjun og
Orkuveita Reykjavíkur beiti snið-
göngu við peningastefnu Seðlabank-
ans með því að fjármagna sínar fjár-
festingar með erlendum lánum.
Sama er um samgöngufyrirtæki.
Þau fjármagna sig nær eingöngu
með erlendum lánum. Og þjóðin
nýtur góðs af þessari sniðgöngu í
verði á farseðlum.
Hvað er til ráða?
Von er að spurt sé: Hvað er til
ráða? Snilldarhagfræðingar hafa
talað um að svokölluð „verðtrygg-
ing“ sé orsök alls böls. Með „verð-
tryggingu“ er átt við að breytileiki
vaxta sé ákvarðaður með hlutlægri
mælingu. „Óverðtryggð lán“ eru
undirstaða hamingju, en með
„óverðtryggðum lánum“ er átt við
lán þar sem breytileikinn er ákvarð-
aður með útreiknuðum væntingum
peningastefnunefndar Seðlabank-
ans.
Auðvitað er lausnarorðið stöð-
ugleiki. Nærtækt er að spyrja hví
erlendir aðilar vilja ekki kaupa ís-
lenska banka. Svarið er tvíþætt. Er-
lendir aðilar hafa ekki áhuga á við-
skiptum með íslenska krónu. Og
erlendir aðilar hafa nú þegar þau
bankaviðskipti hér í landi, sem þeir
hafa áhuga á. Þau viðskipti eru utan
áhrifasvæðis Seðlabanka Íslands og
utan skattlands fjármálaráðherra.
Hin áleitna spurning verður þó
ávallt: Getur sjálfstæð peninga-
stefna með örmynt þrifist í opnu, ör-
smáu hagkerfi? Þá er átt við önnur
markmið en þau sem felast í stöð-
ugleika og öryggi. Þau markmið eru
meðal annars mynt í höftum og
mjög þröng útlánastýring. Höft og
útlánastýring eru annars tæki en
ekki markmið.
Jón og Arnas
En ef til vill er það svo með svo-
kallaða bjargvætti og heimaspá-
menn í fjármálum, að þeim sé líkt
ákomið og Jóni Marteinssyni sem
fær mann sýknaðan, en drekkti hon-
um í síkjum sama kvöldið. Þeir, sem
heimaspámenn bjarga, verða glat-
aðir fyrr en varðir.
Minnumst orða Arnas Arnæus:
„Það voru ekki mjölbætur sem ég
æskti þessu mínu fólki og ekki hall-
æriskorn, heldur betri verslun.“
Eftir Vilhjálm
Bjarnason » „Það voru ekki mjöl-
bætur sem ég æskti
þessu mínu fólki og ekki
hallæriskorn, heldur
betri verslun.“
Vilhjálmur Bjarnason
Höfundur er alþingismaður.
Sjálfstæð peningastefna í opnu hagkerfi