Morgunblaðið - 01.09.2016, Síða 20

20 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 1. SEPTEMBER 2016
Funahöfði 1 | 110 Reykjavík | Sími 567 4840 | www.bilo.is | bilo@bilo.is
M.BENZ C 220d AVANTGARDE nýskr. 09/2015, ekinn 8 Þ.km, 170 hö diesel, sjálfskiptur (7 gíra).
Íslenskt leiðsögukerfi, led ljós framan og aftan o.fl. Bíllinn er eins og nýr! Raðnr. 255217
TILBOÐSVERÐ AÐEINS 6.990.000 kr. stgr.
Þú finnur bílinn á bilo.is Auglýstir bílar eru á staðnum Skráðu bílinn á bilo.is
TIL
BO
Ð
Mjög vel útbúinn,
stórglæsilegur bíll!
Eltak sérhæfir sig í sölu
og þjónustu á vogum
Frjáls fjölmiðun í
ljósvaka á 90 ára af-
mæli í ár. Ottó B. Arn-
ar símfræðingur stóð
að félagi um útvarps-
stöðina H.f. Útvarp,
sem hefði getað fagn-
að afmælinu í ár ef
hún hefði ekki orðið gjaldþrota árið
1928. Fyrsta frumvarp um útvarps-
rekstur var samþykkt frá Alþingi
sama ár og hið nýja félaga fékk að-
stöðu í Loftskeytastöðinni á Melum
til útsendinga fjórum árum á undan
Ríkisútvarpinu.
Gjaldþrotið varð sökum þess að
Alþingi hafnaði beiðni um einkasölu
á viðtækjum til að standa undir
rekstri. Alþingi setti nokkrum ár-
um síðar lög um útvarp í ríkiseigu
og skyldi rekstur þess fjármagn-
aður að hluta með viðtækjasölu.
Í millitíðinni hafði reyndar annað
einkafyrirtæki hafið rekstur norður
á Akureyri. Arthur Gook, trúboði í
söfnuðinum á Sjónarhæð, hóf út-
sendingar trúarlegs útvarps í árs-
lok 1927. Eitthvað virðist hið trúar-
lega útvarp hafa farið út af sporinu
því atvinnumálaráðherra hafnaði
beiðni um að framlengja leyfi þess
árið 1929 með því fororði að það
hefði ekki haft leyfi til reksturs
„gaman-útvarps“.
Ríkisútvarpið var stofnað í kjöl-
far þessara tilrauna einkaaðila og
hóf útsendingar í skugga heims-
kreppu árið 1930. Íslenska ríkið var
með einkarétt á útsendingum út-
varps allt þar til Bylgjan hóf út-
sendingar 28. ágúst 1986 í kjölfar
setningar nýrra útvarpslaga þáver-
andi menntamálaráðherra, Ragn-
hildar Helgadóttur. Þessi lög urðu
ekki til í tómarúmi en í verkfalli op-
inberra starfsmanna árið 1984 lok-
uðust útvarps- og sjónvarpsstöðvar
ríkisins. Einkaaðilar stigu þá fram
og sýndu fram á tímaskekkju þess
að þeim væri bannað að senda frá
sér efni á öldum ljósvakans.
Fæstir sakna einkaleyfis Ríkis-
útvarpsins og þótt ríflega 70%
landsmanna horfi eða hlusti á RÚV
á hverjum degi horfa nú ríflega 73%
prósent þeirra einnig á einkarekna
ljósvakamiðla á hverjum degi.
Fjölmiðlar eru í stöðugri þróun.
Það þarf lagaumhverfið líka að
vera. Íslenskur fjölmiðlamarkaður
er ekki eyland. Erlendir miðlar
sækja okkur heim án þess að greiða
hér skatta eða gjöld. Kvaðir sem
settar eru á innlenda miðla ná ekki
til þeirra. Auglýsingatekjur renna í
auknum mæli úr landi og stór hluti
þeirra til ríkisins í gegnum Rík-
isútvarpið.
Í kvöld ætlum við að minna not-
endur ljósvakamiðla á gamla tíma
með því að slökkva á útsendingum
frjálsra stöðva í 7 mínútur klukkan
21. Með því viljum við minna á að
tilvist innlendra sjálfstæðra fjöl-
miðla er ekki sjálfsagður hluti af til-
verunni. Það er komið að Alþingi að
gera nauðsynlegar og tímabærar
breytingar á löggjöf til þess að
jafna samkeppnisstöðu félaga á ís-
lenskum fjölmiðlamarkaði. Við
biðjum um sanngjarnt rekstrar-
umhverfi og andrými, þannig að
fjölbreyttir íslenskir miðlar geti
blómstrað, samhliða ríkisstyrktum
fjölmiðli, erlendri samkeppni og
nýrri tækni.
Sjálfstæðir fjölmiðlar eru ekki sjálfsagðir
Eftir Arnþrúði
Karlsdóttur, Ingva
Hrafn Jónsson,
Rakel Sveinsdóttur,
Orra Hauksson og
Sævar Frey
Þráinsson
» Í kvöld ætlum við að
minna notendur
ljósvakamiðla á gamla
tíma með því að slökkva
á útsendingum frjálsra
stöðva í 7 mínútur
klukkan 21.
Arnþrúður
Karlsdóttir
Arnþrúður Karlsdóttir fyrir hönd Út-
varps Sögu, Ingvi Hrafn Jónsson fyr-
ir hönd ÍNN, Rakel Sveinsdóttir fyrir
hönd miðla Hringbrautar, Orri
Hauksson fyrir hönd Símans, Sævar
Freyr Þráinsson fyrir hönd 365 miðla.
Ingvi Hrafn
Jónsson
Rakel
Sveinsdóttir
Sævar Freyr
Þráinsson
Orri
Hauksson
Hillary Clinton, for-
setaframbjóðandi
demókrata í Banda-
ríkjunum, sparar
Norðurlöndunum ekki
hrósyrðin í kosninga-
baráttu sinni. Í þessum
löndum fer saman til-
tölulega frjálst at-
vinnulíf, háir skattar
og umfangsmikið vel-
ferðarkerfi. Þar er
jafnframt sterk lýðræðishefð, sam-
kennd og öflugt réttarkerfi ásamt
heilbrigðu efnahagslífi. Bandaríkin
ættu því að taka norræna módelið
sér til fyrirmyndar samkvæmt for-
setaframbjóðandanum.
Norræna módelið er víðar
Það sem Hillary hefur ekki minnst
á er að hið svokallaða norræna mód-
el er ekki eingöngu við lýði á Norð-
urlöndunum. Lönd eins og Frakk-
land, Ítalía og Grikkland búa við
sams konar kerfi. Af hverju notar
hún þá ekki þau lönd sem dæmi um
velheppnaða útfærslu á hinu skand-
inavíska módeli? Sennilega vegna
þess að staðan í þessum löndum er
óralangt frá því að vera viðunandi.
Löndin glíma við gríðarlegar skuld-
ir, langvarandi atvinnuleysi og
versnandi stöðu á flest-
um sviðum. Ljóst er því
að norræna módelið er
ekki að virka í þessum
ríkjum svo skýringanna
á velgengni Norður-
landaríkjanna í áranna
rás er að leita annars
staðar.
Norðurlöndin
áður fyrr
Staðreyndin er sú að
í samanburði við önnur
vestræn ríki nutu
Norðurlöndin mun meiri velgengni
áður en norræna módelið, eins og við
þekkjum það í dag, var tekið upp í
kringum 1960. Fyrir 1960 voru lönd
eins og Danmörk og Svíþjóð með
markaðsdrifnari löndum hins vest-
ræna heims. Skattar voru lágir, op-
inberi geirinn lítill og velferðarþjón-
usta miðaðist aðallega við þá sem
ekki voru bjargálna. Löndin bjuggu
við þróttmikið efnahagslíf og velferð
á flestum sviðum í samanburði við
önnur ríki. Tíðni ungbarnadauða var
með því lægsta sem þekktist, ævi-
líkur meðal þeirra hæstu í heiminum,
fátækt minni og menntunarstig
hærra en finna mátti annars staðar.
Menningin skýringarþáttur
Það sem Norðurlandaríkin hafa
haft fram yfir flest önnur
samanburðarlönd er ekki hið marg-
rómaða velferðarkerfi, enda svipar
því mjög til þess sem þekkist í fjöl-
mörgum löndum, heldur aðrir þætt-
ir. Löndin hafa nefnilega þá sérstöðu
að vera tiltölulega fámenn og einsleit
samfélög. Íbúarnir tala sama tungu-
málið og deila sömu sögu, trú og
hefðum. Menning þessara samfélaga
hefur lengst af byggst á vinnusemi,
oft við erfiðar aðstæður, og ríkri
ábyrgðarkennd. Hugsunarháttur og
lífsstíll er áþekkur, sem dregur úr
líkunum á spillingu og valdabrölti í
stjórnkerfinu. Því hefur verið frið-
samt í þessum löndum um langa
hríð.
Norrænir öflugir í BNA
Það sem enn fremur bendir til
þess að hin norræna menning sé
mun sterkari áhrifaþáttur í velgegni
Norðurlandaríkjanna en háir skatt-
ar og viðamikið velferðarkerfi er sú
staðreynd að norrænu fólki vegnar
mun betur í Bandaríkjunum en á
Norðurlöndunum, þar sem skattar
eru mun hærri. Atvinnuleysi meðal
norrænna Bandaríkjamanna er
mun minna, laun miklu hærri og
félagslegur hreyfanleiki talsvert
meiri en þekkist á Norðurlöndum.
Norræna velferðin virðist því
byggja á menningartengdum þátt-
um fremur en umfangsmiklu vel-
ferðarkerfi og ofursköttum.
Norrænir minnka báknið
Enn ein birtingarmynd þess að
norræna módelið eigi síður upp á
pallborðið nú en áður er að nú eru
mið- og hægriflokkar við völd í öll-
um Norðurlandaríkjunum, að Sví-
þjóð undanskilinni. Í Svíþjóð var
síðast við völd hægristjórn sem réð-
ist í umtalsverðar skattalækkanir
og setti hluta af menntakerfinu og
heilbrigðisþjónustunni í einka-
framkvæmd. Ekki er að sjá að sú
vinstristjórn sem síðan tók við hafi
sýnt áhuga á að snúa þeirri þróun
við með afgerandi hætti. Hugsan-
lega eru norrænir að stefna aftur til
þess kraftmikla hagkerfis og blóm-
lega samfélags sem til staðar var
upp úr miðri síðustu öld þar sem
frelsi og lágir skattar voru kjör-
orðin.
Norræna módelið
– kerfið eða menningin?
Eftir Guðmund
Edgarsson » Fyrir 1960 voru lönd
eins og Danmörk og
Svíþjóð með markaðs-
drifnari löndum hins
vestræna heims.
Guðmundur Edgarsson
Höfundur er málmenntafræðingur og
kennari og stefnir á 5. sæti í prófkjöri
Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
mbl.is