Ægir - 01.08.2017, Blaðsíða 46

46
Bláa (plast)plánetan
Heimshöfin þekja um 71% af
yfirborði jarðar og því er oft
talað um jörðina sem bláu
plánetuna. Í seinni tíð er og
farið að tala um bláa lífhag-
kerfið sem þá er tilvísun í mikil-
vægi hafsins og þeirra tæki-
færa sem þar eru talin vera til
nýsköpunar og rannsókna í
matvælaframleiðslu. Á sein-
ustu áratugum hefur plast-
framleiðsla og notkun hins veg-
ar aukist og ef svo heldur fram
sem horfir kann plast í heims-
höfunum að vega meira en
fiskistofnar árið 2050. Til þess
að koma í veg fyrir að þannig
fari og að jörðin verði að eins-
konar plastplánetu þarf mann-
skepnan að endurskoða og
draga úr notkun á plasti. Hér er
fjallað um stöðu mála og hætt-
una sem talin er stafa af auk-
inni plastmengun í heimshöf-
unum.
Plastframleiðsla og notkun
Erfitt er að ímynda sér heiminn
án plasts. Létt, sterkt og ódýrt í
framleiðslu kom plastið fram á
sjónarsviðið fyrir um eitt hundr-
að árum og var þá fagnað sem
afsprengi iðnaðaraldar. Plast er
nú notað í sambandi við hina
margbreytilegustu framleiðslu
og sífellt bætast við ný notkun-
arsvið þar sem plastið kemur í
stað hefðbundins efnis. Á sein-
ustu 25 árum hefur plastfram-
leiðsla rúmlega þrefaldast og
árið 2015 var hún 322 milljónir
tonna. Því miður fylgir fram-
leiðslunni einnig dekkri hlið og
plastið er nú orðið ein af
stærstu áskorunum umhverfis-
verndar tengdri hafinu. Stórar
iður af plasti fljóta um í heims-
höfunum og sjávardýr flækjast í
gömlum netum, éta plastpoka
og plasttægjur og svelta til
dauða með fullan maga. Smá-
sæjar plastagnir eða örplast
berst einnig um fæðuvef sjávar
og jafnvel fiskar og skeldýr eru
þegar orðin menguð af slíkum
ögnum.
Bættur efnahagur í mörgum
Asíulöndum hefur leitt til þess
að þau eru orðin stærstu fram-
leiðendur og notendur á plasti í
heiminum. Í dag er 46% af
plasti sem notað er í heiminum
framleitt í Asíu og þar á sér
einnig stað umfangsmesta los-
un á plasti í heimshöfin. Lausn á
vandanum sem tengist plastúr-
gangi er ekki í augsýn eins og
þurrlendi og hafsvæði full af
plasti um allan heim bera vitni
um. Jafnvel í löndum þar sem
úrgangslosun er talið ágætlega
fyrir komið endar stór hluti
plasts sem mengunarvaldur í
náttúrunni.
Plast um allan sjó
Frá því á miðjum áttunda ára-
tug seinustu aldar hefur verið
bannað að losa úrgang í hafið.
Þrátt fyrir þetta er plastúrgang
að finna um nær allan sjó og á
seinustu árum hefur hann bor-
ist til fjarlægra staða eins og
Norður- og Suðurheimskautsins
og djúpsjávar heimshafanna.
Plast leysist ekki upp heldur
brotnar það einungis niður í
smærri og smærri agnir. Það
tekur innkaupaplastpoka um 25
ár að brotna niður, plastflösku
um 450 ár og veiðarfæri um
600 ár.
Samkvæmt nýlegri rannsókn
eru meira en 5 trilljónir (5000
milljarðar) plastagna (frá ör-
plasti sem er minna en 4,7 mm
til plaststykkja stærri en 20 cm)
sem samtals vega um 270 þús-
und tonn taldar vera á floti við
yfirborð í heimshöfunum. Þetta
mat byggir á líkanareikningum
þar sem til grundvallar eru um
700 yfirborðstog með fínriðn-
um háfum sem og um 900
rannsóknasnið þar sem lagt var
sjónrænt mat á stærri plastleif-
ar. Straumar og vindar flytja
plastið um heimshöfin og mest
er magnið í stórum straum-
hvirflum eða ruslaskellum í Atl-
antshafi, Kyrrahafi og Indlands-
hafi. Á grundvelli þess hvernig
plast kvarnast í smærri búta
höfðu menn búist við meiri
fjölda af örplastögnum en síðan
mældust. Það gæti bent til þess
að örplastið sökkvi hraðar, ber-
ist í meira mæli upp í fjöru, sé
étið eða brotni hraðar niður en
áður hefur verið talið. Af sýni-
legu plastrusli sáust frauðplast-
bútar, „ýmis konar plast“ og
flöskur oftast en neta- og línu-
baujur, fötur og frauðplast voru
hins vegar stærstu flokkarnir
hvað þyngd varðaði.
Árið 2015 var áætlað að los-
un plastefna frá landi í heims-
höfin næmi um 9 milljónum
tonna á ári. Umhverfistofnun
Sameinuðu þjóðanna (UNEP)
telur að þetta magn myndi um
80% af rusli í sjónum en að 20%
sem upp á vantar komi frá sjáv-
artengdri starfsemi (siglingum,
fiskveiðum). Ef mannfjöldaþró-
un á strandsvæðum heldur
áfram líkt og verið hefur og ef
háttalag í samband við úr-
gangslosun breytist ekki er talið
að plast sem losað er í heims-
höfin geti 10 faldast fram til
2025. Sorpið sem sést við yfir-
borð sjávar er aðeins toppurinn
á ísjakanum þar sem að um
Ólafur S. Ástþórsson, sérfræðing-
ur hjá Hafrannsóknastofnun
skrifar.
Heybaggaplast í fjöru á Snæfellsnesi. Mynd: Tómas J. Knútsson.
V
ern
d
u
n
h
a
fsin
s