Morgunblaðið - 22.05.2019, Side 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 22. MAÍ 2019
Rigningardagur Það hafa skipst á skin og skúrir í höfuðborginni að undanförnu og viðbúið að svo verði áfram.
Þessar voru við öllu búnar á ferð sinni um Blönduhlíð og litríkar regnhlífarnar lífguðu upp á umhverfið.
Hari
Hinn 19. desember 2017 voru
kveðnir upp tveir dómar í Hæsta-
rétti sem voru með miklum ólík-
indum. Þar voru tveimur umsækj-
endum um dómarastöður við
Landsrétt dæmdar miskabætur
fyrir að hafa ekki verið skipaðir í
stöðurnar. Þeir voru meðal þeirra
fjögurra umsækjenda sem ráð-
herra felldi brott af forgangslista
dómnefndar þegar gerð var tillaga
til Alþingis um hverja skipa
skyldi.
Ég skrifaði stutta grein um
þessa dóma sem birtist í Morg-
unblaðinu 10. febrúar 2018 og
Eyjunni sama dag. Erindi grein-
arinnar var að benda á að þessir
dómar stæðust ekki lögfræðilega
aðferðafræði, sem dómstólum er
skylt að beita við úrlausnir sínar.
Þeir væru hins vegar greinilega
liður í valdabaráttu dómenda við
handhafa framkvæmdavalds um
hver skyldi ráða vali milli um-
sækjenda þegar skipað væri í
dómarastöður. Dómaraelítan vildi
ráða þessu og sýndi þarna að hún
var tilbúin til að misbeita dóms-
valdi sínu í þágu baráttunnar um
völdin.
Grímulaus
valdbeiting
Í grein minni sagði
meðal annars:
„Dómarnir í desem-
ber standast ekki lög-
fræðilegar lágmarks-
kröfur. Þeir fela í sér
grímulausa valdbeit-
ingu gegn dóms-
málaráðherra og þeim
er einungis ætlað að
refsa honum fyrir að
lúta ekki fyrirmælum.
Með þessum gjörðum
sínum sýna dómarar að þeir hika
ekki við að misbeita dómsvaldi
sínu í þágu baráttu við ráðherra
um valdið til að velja nýja dómara
að dómstólum landsins. Það er
mikið áfall fyrir alla sem unna
hugmyndinni um hlutlausa dóm-
stóla að þurfa að verða vitni að
þessu.“
Rökleiðslur greindar
Þessa dagana er verið að dreifa
nýjasta hefti af Tímaritinu Skírni.
Þar er að finna greinina „Ólíku
saman að jafna – Tilraun til rök-
legrar greiningar á lögfræði-
drama“ eftir Gunnar Harðarson
prófessor við sagn-
fræði- og heim-
spekideild Háskóla
Íslands. Í grein sinni
tekur höfundur sér
fyrir hendur að
greina rökleiðslur
þessara hæstarétt-
ardóma, texta þeirra
og rökfræðina sem
þeir byggjast á. Er
skemmst frá því að
segja að greining
prófessorsins af-
hjúpar dómana. Eftir
að menn hafa kynnt
sér hana hljóta þeir að skilja að
ekki stendur steinn yfir steini í
rökfærslu þessara dóma.
Það er mjög alvarlegt mál að
æðsti dómstóll landsins skuli hafa
tekið upp baráttu við aðra hand-
hafa ríkisvalds um meðferð valds
á sviðum sem hreint ekki heyra
undir dómstóla. Í stjórnarskránni
er mælt svo fyrir að dómendur
skuli í embættisverkum sínum
fara einungis eftir lögunum. Þeir
njóta ótímabundinnar skipunar í
embætti og þeim verður ekki úr
embættum komið nema með dómi.
Ástæðan fyrir þessari skipan er
vitaskuld sú að dómstólar eru
stofnanir sem taka ekki stjórn-
valdsákvarðanir. Það gera ráð-
herrar samkvæmt 14. gr. stjórn-
arskrár. Dómarar eiga bara að
dæma eftir lögum og þá auðvitað
bestu vitund sinni um skýringu á
lögum. Ef þeim væri falið vald til
„huglægra“ ákvarðana myndu
auðvitað fylgja reglur um ábyrgð
þeirra á slíkum ákvörðunum og þá
reglur um endurnýjað umboð sem
þeir yrðu að leita reglulega eftir.
Vanhæfir í erindrekstri
Í þessum tveimur málum sátu
ekki aðrir af föstum dómurum
Hæstaréttar en forseti réttarins.
Enginn þarf hins vegar að efast
um að hinir fjórir sem kallaðir
voru til setu í dómunum gengu
bara til þeirra verka sem til var
ætlast af þeim, enda allir innvígðir
í valdaelítuna miklu. Í grein í Við-
skiptablaðinu 26. mars sl. var í
þokkabót sýnt fram á að þessir
lögfræðingar hefðu átt, vegna
beinna tengsla sinna við sak-
arefnið, að teljast vanhæfir til
setu í þessum málum samkvæmt
almennum reglum um það efni.
Dómstóllinn sýnir sig í að vera
tilbúinn til að misbeita valdi sínu í
þágu hagsmunatengdrar valdabar-
áttu í stað þess að dæma eftir lög-
um. Hvarvetna í hinum vestræna
heimi yrði það talið til stórtíðinda
ef dómstólar yrðu uppvísir að mis-
notkun dómsvalds á borð við þá
sem hér greinir. En ekki á Ís-
landi. Hér þegja fjölmiðlar þunnu
hljóði. Það er eins og öllum sé
sama um misnotkun dómsvaldsins,
hversu augljós sem hún verður.
Líklega mun það samt ekki ná svo
langt að menn haldi áfram að
þegja þunnu hljóði þegar og ef
þessi misnotkun valds beinist að
þeim sjálfum. Hver veit?
Eftir Jón Steinar Gunnlaugsson »Er skemmst frá
því að segja að
greining prófessorsins
afhjúpar dómana.
Eftir að menn hafa
kynnt sér hana hljóta
þeir að skilja að ekki
stendur steinn yfir
steini í rökfærslu
þessara dóma.Jón SteinarGunnlaugsson
Höfundur er lögmaður.
Staðfesting á misnotkun dómsvalds
Ríkisstjórnin hefur
komið Íslandi í eitt
fremsta sætið þegar
kemur að frjálslyndi í
fóstureyðingum eins og
það er orðað með mót-
sagnakenndum hætti.
Þessi umdeildi árangur
náðist með því að keyra
svokallað þung-
unarrofsmál að miklu
leyti órannsakað í gegn-
um Alþingi með óvönd-
uðum og ólýðræð-
islegum vinnubrögðum.
Beiðnir um að flýta sér
hægt svo fara mætti í
djúpa samfélagslega
umræðu um þýðing-
armikið og viðkvæmt
málefni voru að engu
hafðar. Siðfræðistofnun
Háskólans lagði til að
málinu yrði frestað og
sama gerði Þroska-
hjálp. Biskup sagði
ótækt að samþykkja
frumvarpið óbreytt.
Málið á sér lækn-
isfræðilegar, sið-
fræðilegar og trúarlegar hliðar. Í lýð-
ræðisríki þar sem vönduð vinnubrögð
eiga að vera hornsteinn lagasetn-
ingar ber að ræða allar hliðar máls-
ins. Öll sjónarmið eiga rétt á sér.
Engin umræða fór fram um trúarlega
hlið málsins í velferðarnefnd og hafði
formaður nefndarinnar „engan
áhuga“ á því að fá umsagnir frá trú-
félögum og bætti við að „heilbrigð-
ismál kvenna ættu ekki heima í hönd-
um trú- og lífsskoðunarfélaga“. Hér
talar sú sem valdið hefur og aðrir
skulu beygja sig undir. Eðlilegt hefði
verið að bjóða biskupi að koma fyrir
nefndina, sem hefur m.a. gagnrýnt
hugtakið þungunarrof og telur að það
vísi á engan hátt til hins mannlega lífs
sem sannarlega vex og dafnar í móð-
urkviði.
Umræðunni um málið var aug-
ljóslega fyrirfram stýrt, sjálfsákvörð-
unarréttur kvenna skyldi það vera.
Réttur fósturs til lífs var aldrei nefnd-
ur á nafn af fylgjendum málsins, sem
sögðu feðrum ekki koma málið við
enda væru þeir ekki
annað en sæðisgjafar.
Engar áhyggjur voru af
heilbrigðisstarfsfólki,
sem þarf að fram-
kvæma verknaðinn. Í
þingsal var flissað að
þingmönnum sem
nefndu trúarhugtakið.
Sjálfstæðisflokkur
niðurlægður
Auk Miðflokksins og
Flokks fólksins greiddu
átta þingmenn Sjálf-
stæðisflokksins, þar
með talið formaður
flokksins, atkvæði gegn
frumvarpinu. Atkvæða-
greiðsla sjálfstæð-
ismanna vakti athygli.
Það sem veldur hins
vegar mestum von-
brigðum er að flokk-
urinn skyldi ekki hafa
stöðvað málið í rík-
isstjórn, sem hann hefði
haft í hendi sér að gera.
Sjálfstæðisflokkurinn á
sér athyglisverða sögu í
baráttunni gegn fóstur-
eyðingum, saga sem nú
hefur fengið dap-
urlegan endi. Í raun má segja að
flokkurinn hafi verið niðurlægður í
málinu af samstarfsflokknum Vinstri
grænum og síðan stjórnarand-
stöðuflokknum Pírötum. Beiðni þing-
manns Sjálfstæðisflokksins um að
málið yrði sent aftur í nefndina, til
þess að ná sáttum um viknafjöldann,
var hundsuð. Að endingu sagði for-
sætisráðherra, sem kveðst vilja heim-
ila fóstureyðingar fram að fæðingu,
að málið væri frá Sjálfstæð-
isflokknum runnið. Undir þessu
máttu sjálfstæðismenn sitja gneypir
og hljóta sumir hverjir að hafa spurt
sig í hvaða félagsskap þeir hafa ratað
í þessu máli. Mál þetta snertir djúpar
tilfinningar fólks. Það á sér margar
hliðar, er umdeilt og viðkvæmt.
Vinnubrögðin eru Alþingi til
minnkunar og málið ríkisstjórninni
ekki til blessunar.
Eftir Birgi
Þórarinsson
»Umræðunni
um málið
var augljóslega
fyrirfram stýrt,
sjálfsákvörð-
unarréttur
kvenna skyldi
það vera. Rétt-
ur fósturs til lífs
var aldrei
nefndur á nafn.
Birgir
Þórarinsson
Höfundur er þingmaður
Miðflokksins.
birgirth@althingi.is
Þungunarrofsfrum-
varp – vinnubrögð
Alþingi til minnkunar