Velferð - 01.06.2019, Qupperneq 20

20 Málgagn Hjartaheilla
Í Velferð hefur áður verið  allað um
rafrettur og lýst áhyggjum af því hversu
mikil aukning virðist vera á notkun þeirra
hérlendis. Margir telja þetta vera góðan
kost fyrir stórreykingamenn sem vilja
hætta sígarettureykingum og almennt
er talið að rafrettur séu snöggt um skárri
kostur en sígarettur. Margar rannsóknir
benda þó til þess að rafretturnar komi
sjaldnast alveg í stað reyktóbaksins, nema
þá helst fyrst í stað, en þær endi síðan sem
viðbót við aðrar reykingar, ef mönnum
tekst ekki að hætta þeim alveg.
Minna má á það að Íslendingar eru
fremstir meðal þjóða í tóbaksvörnum og á
hálfri öld hefur hlutfall þeirra sem reykja
daglega fækkað um 70%. Það er umtals-
verður árangur, en nú er talið að um 89%
landsmanna reyki daglega. Vonir manna
standa til þess að þetta hlutfall fari enn
lækkandi á næstu árum, með eða án þess
að rafrettur komi við sögu. Þessi mikli
árangur á undanförnum árum náðist án
þeirra og engin ástæða er til að ætla að svo
gæti ekki verið áfram.
Í umræðum um rafrettur sem fram hefur
farið á RÚV og einnig á síðum dagblaðanna
að undanförnu hefur komið fram að það sé
margt að varast varðandi notkun á rafrett-
um eða veipi eins og þær eru oft nefndar
sem túlkun á enska orðinu Vape.
Krabbameinsfélagið hefur lýst miklum
áhyggjum af vaxandi notkun unglinga og
ungs fólks á rafrettum. Nýlegar fréttir eru af
því að fi mm einstaklingar hafi þurft að leita
á Landspítalann á árinu með gat á lunga
eftir rafrettureykingar. Það gefi vísbendingu
um hversu alvarlegar afl eiðingar notkun
þeirra getur haft.
Tómasar Guðbjartsson, prófessor og
læknir á hjarta- og lungnaskurðdeild
Landspítala hefur meðhöndlað þessa
sjúklinga og hann lýsir ástandinu þannig í
viðtali við Mbl.: „Þetta er í fl estum tilfellum
ekki lífshættulegt ástand, en getur verið
býsna alvarlegt og er óþægilegt fyrir þann
sem fyrir þessu verður,“ segir hann.
Í  órum tilvikum féll annað lungað
saman, en það kallast loftbrjóst og hjá ein-
um sjúklingi myndaðist svokallað loftmið-
mæti. „Þá klýfur loftið sig inn miðmætið,
sem liggur á milli lungnanna og umlykur
hjartað, barkann og vélindað,“ segir Tómas.
Hann segir að í öllum þessum tilvikum
hafi verið um að ræða unga karla þar sem
innöndun ertandi veipgufu virðist koma
við sögu. „Veipgufan er ertandi, hún veldur
hóstakasti og yfi rþrýstingi í lungum og
getur rofi ð gat á þau. Svipuðum tilfellum
hefur verið lýst erlendis eftir kannabis- og
krakkreykingar, enda er reynt að halda
reyknum eins lengi í lungunum og hægt er
til að fá sem mest áhrif af því efni sem verið
er að reykja,“ segir Tómas.
Að sögn Tómasar hafa langtímaáhrif
rafrettna á lungu lítið verið rannsökuð.
„Það er þó talsvert af rannsóknum í gangi á
þessu núna þar sem m.a. er verið að skoða
astma og áhrif á lungnaþembu,“ segir hann.
„Það er þó alveg ljóst að rafrettur geta
engan veginn talist heilsusamlegar, hvað þá
fyrir þá sem eru með viðkvæm lungu.“
Rannsóknir hafa sýnt að hátt í helmingur
nemenda í 10. bekk grunnskóla hefur reykt
rafrettur og að tæpur  órðungur reykir þær
daglega. Hlutfall barna og unglinga sem
veipa hefur aukist ár frá ári og hefur það
m.a. verið rakið til þess að vökvinn hefur
verið markaðssettur sem litríkt sælgæti.
Í útvarpsþættinum Samfélagið á Rás 1
var á dögunum rætt við Eddu Olgudóttur
um veipvökva og bragðefni sem bætt er í
hann að gera hann meira aðlaðandi. Edda
segir að reyndar megi færa rök fyrir því að
rafrettur séu langtum skaðminni en tóbaks-
reykingar. Veipið sé hins vegar markaðssett
sem meinlaus staðgengill sígarettanna og
geti því komið þeirri hugmynd inn hjá
ungu fólki að þetta sé skaðlítill kostur og í
lagi.
Edda segir í fyrrgreindu viðtali að ekki
séu fyrirliggjandi næg gögn til að fullyrða
að veip sé skaðlaust. Hún telur rétt að
gjalda varhug við þeim bragðefnum sem
blandað er í veipvökvann. Flest þeirra
hafi verið prófuð áður og þá sem matvæli.
Þannig hafi þau yfi rleitt staðist prófi ð sem
skaðlaus eða skaðlítil í því formi. Það gefi
hins vegar ekki rétta mynd, þar sem í notk-
un þeirra við veipið breytist þau í gufu og
við hitann geti orðið efnabreytingar í þeim.
Upphafl egar rannsóknir á þeim hafi miðast
við notkun þeirra sem matvæla þar sem
leið þeirra liggur í gegn um meltingarfærin.
Við veip hitna þessi bragðefni, þá geta orðið
efnabreytingar á þeim og leið gufunni ligg-
ur um lungun sem eru mun viðkvæmari en
meltingarfærin.
Edda vitnaði í rannsókn sem gerð hefur
verið í Portland State University og leiðir
þessar efnabreytingar í ljós þegar bragðefn-
in eru hituð og breytt í gufu eins og gerist í
rafrettunum. Gufan getur þá verið ertandi
fyrir lungun og jafnvel geta komið fram
eiturefni sem ekki voru til staðar án hitunar.
Þetta er þó mjög mismunandi eftir bragð-
efnum og tegundum.
Enn skortir verulega á frekari rannsóknir
á rafrettum og bragðefnum sem notuð eru í
þeim. Þar sem rafrettur eru tiltölulega nýtt
fyrirbæri liggja engar langtímarannsóknir
fyrir á skaðsemi eða skaðleysi þeirra.
Edda sagðist telja að bragðefnin væru
frekar markaðssett fyrir nýja notendur
heldur en þá sem væru að reyna að hætta
reykingum. Ætla mætti að reykingamenn
sem væru að reyna að hætta settu ekki
fyrir sig tóbaks bragðið og leituðu síður
eftir bragðefnunum. Unglingum fyndist
e.t.v. veip með ávaxtabragði eða öðru
góðu bragði ekki jafn skaðlegt og veip með
tóbaksbragði, en það kann að vera þveröf-
ugt.
Í skýrslu frá Norrænu velferðarmiðstöð-
inni, um áhrif bragðefna á notkun á reyk-
lausu tóbaki og rafrettum, kemur fram að
Íslendingar nota rafrettur meira en þegnar
annarra Norðurlandaþjóða. Hlutfall Ís-
lendinga 18 ára og eldri sem nota rafrettur
daglega er 4,8%. Notkunin er enn meiri í
aldurshópnum 18-24 ára en 5,5% þeirra
nota rafrettur daglega.
Lög um rafrettur og áfyllingar fyrir
rafrettur tóku gildi 1. mars s.l. Neyt-
endastofa fer með markaðseftirlit með
rafrettum og áfyllingum fyrir þær.
Meðan rannsóknir skortir á heilsufars-
áhrifum af notkun rafrettanna er ástæða
til að gæta varúðar við notkun þeirra og
halda úti öfl ugu fræðslustarfi meðal ung-
menna um skaðsemi nikótíns almennt. Sá
góði árangur sem náðst hefur hér á landi í
tóbaksvörnum er of dýrmætur til að hann
fari forgörðum.
Pétur Bjarnason tók saman.
Rafrettur – eru bragðefnin varasöm?