Morgunblaðið - 18.09.2019, Síða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 18. SEPTEMBER 2019
Í hagnaðardrifnu
hagkerfi þrífst ekkert
land eða byggðarlag
án arðberandi at-
vinnulífs. Vöxtur og
fjölbreytni efnahags
eru afleiður arðsemi.
Niðurgreiðslur og rík-
isstyrkir geta aðeins
tímabundið haldið
ósjálfbærum rekstri
gangandi. Nýlega las
ég að samþjöppun
íbúa á höfuðborgarsvæðinu hefði enn
aukist hlutfallslega, væri orðin 80%
af heild. Varla gleðst nokkur yfir því.
Er þetta þó ekki nýtilkomið. Frá því
að greinarhöfundur man eftir hefur
jafnvægi í byggð landsins verið opin-
ber stefna flestra ríkisstjórna. Um-
talsverðar tilfærslur fjármuna til
dreifbýlisins hafa átt sér stað.
Byggðastofnun, byggðakvóti, sér-
tækar aðgerðir í samgöngumálum og
vaxandi niðurgreiðslur á ótal sviðum
m.a. í ferðaþjónustu og nú bráðum í
fjölmiðlun og flugrekstri, hafa hvorki
né munu breyta undirliggjandi
vanda. Jafnvel misvægi atkvæða
dreifbýli í hag, sem gefur þó úrslita-
völd á Alþingi, hefur ekki megnað að
snúa þróuninni við. Það er samt
meginréttlæting þessa valdaskakka.
Færa má rök fyrir því að þungu at-
kvæðin utan Reykjavíkursvæðisins
skræli meir en þau skrýði.
Meirihluti þingmanna hugsar ekki
lengra en til næstu kosninga. Það er
alltaf stutt í þær. Afskipti þeirra
snúast að mestu um að opna ríkis-
fjárhirslur til að fylla í göt sem van-
máttugt atvinnulíf veldur og halda
með því atkvæðunum sáttum og
kerfinu óbreyttu. Stærsta mein
hinna dreifðu byggða liggur í óarð-
bærum landbúnaði, sem framleiðir
afurðir langt umfram markaðs-
þarfir. Bráðaðkallandi uppstokkun
er ekki sett á dagskrá. Ríkisgreiðsl-
ur til styrktar kjötáti Kínverja ætti
að nýta til að styðja við innviði í
dreifbýli, til landverndar og aðgerða
gegn loftslagsvá.
Offramleiðslan
rýrir lífskjör
Á þeim landsvæðum
sem höllustum fæti
standa er landbúnaður,
þ.m.t. sauðfjárrækt,
stærsta atvinnugreinin.
Beinn fjárstuðningur
ríkisins við landbúnað er
nú vel yfir 17 milljarðar
króna á ári, þar af um
fimm til sauðfjárræktar.
Þá er ekki talinn með sá
mikli styrkur sem grein-
in fær með víðtækum innflutnings-
hindrunum. Hluti þessara gagnslitlu
framlaga yrði vel þeginn í höktandi
heilbrigðisstofnanir, vanburða sam-
göngukerfi eða í kneprandi ellilaun.
Flestallir opinberir innviðir samfé-
lagsins hanga á horriminni og til
loftslagsváarinnar eru af mikilli
rausn veittir fjórir milljarðar á
þremur árum. Það svipar til liðlega
hálfs fræðahúss á Melunum. Megin-
stefna íslensks landbúnaðar, einkum
sauðfjárræktar, hefur lengi verið
framleiðsluaukning, án minnsta til-
lits til markaðsaðstæðna. Yfir 40% af
lambakjöti eru flutt niðurgreidd til
útlanda. Þótt sala lambakjöts á inn-
lendum markaði skili því miður engri
verðmætasköpun til bænda eru kjör-
in á erlendum mörkuðum enn rýrari.
Nú undirbýr Fjallalamb útflutning á
kjöti til Kína. Hvílík sóun á opinberu
fé, hvílíkt kolefnisspor til viðbótar
því sem framleiðslan sjálf hefur þeg-
ar í för með sér. Skyldi ekkert af
þeirri alvarlegu umræðu og þeim vís-
indalegu niðurstöðum, sem birtar
hafa verið, hafa komist inn á borð
forsvarsmanna afurðastöðvanna eða
bændasamtakanna? Bændur for-
dæma innflutning matvæla vegna
kolefnisspors. Hvað eru þeir sjálfir
að gera? Halda mætti að í gildi væru
óskrifuð allsherjarlög sem undan-
þægju bændur frá óþægilegum lög-
um og íþyngjandi ákvörðunum.
Heimamarkaðurinn
verði viðmiðunin
Opinber réttlæting offramleiðsl-
unnar og kolefnisþrungins útflutn-
ings er að landbúnaðurinn tryggi
byggð í dreifbýli. Margra áratuga
tölulegar staðreyndir afsanna þessa
rómantísku en fárlegu fullyrðingu.
Sauðfjár- og geitabúskapur eru tvær
óarðbærustu greinar landbúnaðar.
Frjósemi fyrrnefndra spendýra er
einfaldlega léleg. Þegar afurðarýrð,
offramleiðsla og hraklegt skilaverð
útflutnings fer saman er ríkissjóður
opnaður til að halda endaleysunni
gangandi, í stað þess að skera æxlið
af. Útflutningsóláninu þarf að linna.
Þá gætu skapast skynsamlegri að-
stæður til að reka þessa afurðarýru
búgrein. Sú byggð sem setur traust
sitt á óbreytt kerfi verður alltaf af-
rækt og fátæk og heldur áfram að
hrörna. Heimamarkaðurinn er eina
heilbrigða viðmið sauðfjárbænda.
Við eigum að setja heimamarkaðs-
þak á heildarframleiðslu lambakjöts
og greiða bændum fyrir að draga úr
eða hætta framleiðslu. Útflutningur
kjöts er byggður á glapsýn og stend-
ur í örgustu mótsögn við markmið
ríkisstjórnarinnar um kolefnisjöfn-
uð. Landbúnaður og landnotkun eru
stórtækustu orsakavaldar losunar
koltvísýrings hérlendis. Afnám of-
framleiðslunnar er hluti af og ein for-
senda þess að stöðva og binda kol-
tvísýring. Meðan ekki er tekið til
hendinni og dregið úr framleiðslu
kjöts ásamt því að stöðva losun fram-
ræsts votlendis hljóta aðrar velmein-
andi táknrænar aðgerðir á sviði
loftslagsmála að verða léttvægar
fundnar og reynast árangursrýrar.
Við þurfum að stöðva losun strax.
Eftir sextíu ár kann það að vera orð-
ið of seint.
Ógöngur og hélog
óþurftar kerfis
Eftir Þröst
Ólafsson
» Þegar afurðarýrð,
offramleiðsla og
hraklegt skilaverð út-
flutnings fer saman er
ríkissjóður opnaður til
að halda endaleysunni
gangandi.
Þröstur
Ólafsson
Höfundur er hagfræðingur.
Er það þjóðhags-
lega hagkvæmt að
styðja við græna ný-
sköpun, bæði fyrir
þjóðarbúið og lífs-
kjör hins almenna
borgara og umhverf-
ið á sama tíma?
Svarið er mjög lík-
lega já! Til dæmis er
einn stærsti
kostnaðarliður fyrir
íslenska þjóðarbúið olía og elds-
neyti.
Áætlað er að Íslendingar kaupi
inn í kringum 700 til 800 þúsund
tonn á ári sem eru um 100 til 150
milljarðar króna á ári sem er fjár-
magn sem fer beint úr landi,
ásamt því að skapa neikvætt kol-
efnisspor hér á landi.
Við getum minnkað það með því
að breyta samsetningu á bílaflot-
anum frá bruna yfir í rafmagn. En
hvað um skip og flugvélar sem eru
nauðsynleg fyrir afkomu þjóðar-
búsins?
Hvað getum við, sem þjóð, gert
svo við getum áfram stundað fisk-
veiðar flutt vörur inn og út úr
landinu og ferðast milli landa með
flugi?
Við gætum framleitt eldsneyti
úr kolefnum frá andrúmsloftinu og
vetni. Sú lausn er græn og er sí-
fellt að verða hagkvæmari kostur.
Það kostaði nær 80 þúsund að
taka 1 tonn af kolefni úr andrúms-
loftinu.
Núna er kostnaðurinn nær 10
þúsund og gæti lækkað enn frekar
þegar stærðarhagkvæmni byrjar
að skila sér.
Ofureinfölduð útskýring: Það er
hægt að hreinsa kolefni úr and-
rúmsloftinu með hreinsunarbúnaði,
síðan blanda saman við vetni með
smá hita, þrýstingi og efnafræði
sem kallast Fischer-Tropsch-
aðferðin og var fundin upp 1925 en
hún býr til eldsneyti. Nú þegar er
verksmiðja í Squamish í Bresku
Kólumbíu í Kanada að vinna að
stækkun til þess að
framleiða meira af
kolefnishlutlausu elds-
neyti sem valkost.
Við erum nú þegar
að taka kolefni frá
jarðorkuverum og
breyta í stein. Hvað um
að breyta kolefni úr
andrúmslofti í eldsneyti
og halda þessum 100
milljörðum kr. á ári
fyrir innlenda fram-
leiðslu?
Ætti þetta að vera einka-
framtak? Nei! Þetta verður að
vera þjóðarframtak, samvinna
orkugeirans, hins opinbera, há-
skóla og iðnaðar þar sem Ísland
væri í fararbroddi með þessa
tækni fyrir heildarsamfélag.
Ætti þetta að vera eitthvað sem
Ísland gerir sjálft? Nei! Það þarf
tækni, þekkingu og fjármagn er-
lendis frá. Til að byggja upp þekk-
ingu, getu og reynslu í kolefn-
ishlutlausa eldsneytisframleiðslu
hérlendis.
Við getum valið að hafa sömu
hugsjón og Noregur hafði þegar
þeir byrjuðu með sinn olíuiðnað og
myndað samvinnugrundvöll milli
opinberra aðila og einkaaðila til að
nýta íslenska orku og auðlind fyrir
íslensku þjóðina.
Með grænni nýsköpun getur ís-
lenskur iðnaður byggt upp billjón
kr. kolefnishlutlausan eldsneytis-
markað ásamt tæknilegri getu,
þekkingu og störfum sem á sama
tíma hjálpa til að leysa þjóð undan
því að vera háð mengandi olíu-
iðnaði og stuðla að orkuöryggi
landsins á vistvænan hátt.
Er grænt þjóðhags-
lega hagkvæmt?
Eftir Hörð
Sveinsson
Hörður Sveinsson
» Við gætum framleitt
eldsneyti úr kolefn-
um frá andrúmsloftinu
og vetni.
Höfundur er framkvæmdastjóri
hjá Nýlausn.
hordur@nylaun.is
Í grein sem formað-
ur Miðflokksins, Sig-
mundur Davíð Gunn-
laugsson, skrifaði í
Morgunblaðið sl. laug-
ardag kvartar hann
sáran undan loftslags-
vísindunum. Hann sér
samsæri í hverju horni
gegn þeim sem „vilja
leysa málin með hlið-
sjón af vísindum og al-
mennri skynsemi“, og
sæti fyrir það fordæmingu, svo sem
fyrir að „efast um ofsann“. Þessir
efasemdarmenn séu útilokaðir og
„fordæmdir sem villutrúarmenn“.
Hann er augsýnilega fórnarlamb
loftslagsvísindanna.
Upphaf þessa máls er að Sig-
mundur Davíð Gunnlaugsson sagði
frá því í ræðu sinni á Alþingi um
stefnuræðu forsætisráðherra 11.
september sl. að „Alþjóða-
veðurfræðistofnunin [WMO] varaði
nýverið við ofstæki í loftslags-
málum. Það er til að mynda ekki
rétt,“ hélt hann áfram, „sem for-
sætisráðherra hefur haldið fram að
fellibyljir séu orðnir tíðari og öflugri
en áður“.
Það er með ólíkindum að WMO
hafi gefið út slíka viðvörun þvert á
yfirlýsta stefnu Sam-
einuðu þjóðanna, enda
reyndust heimildir
ræðumanns um þetta
einkar ótraustar.
Furðu sætir raunar að
alþingismaður og for-
maður stjórnmála-
flokks gíni við slíku og
flytji í ræðu á Alþingi.
Þá liggur beint við að
skilja ummæli hans um
fellibylji svo að hún sé
einnig úr ranni WMO,
sem er auðvitað frá-
leitt.
Í yfirlýsingu sem framkvæmda-
stjóri WMO, Petteri Taalas, sendi
frá sér daginn eftir kannast hann
ekki við að hafa látið þau orð falla
sem Sigmundur Davíð hefur eftir
honum. Í yfirlýsingunni leggur
framkvæmdastjóri WMO áherslu á
þetta: „Til þess að hindra að hitastig
í heiminum aukist um minna en 2
gráður á Celsius miðað við fyrir iðn-
byltingu þarf að þrefalda aðgerðir
[til að draga úr losun gróðurhúsa-
lofttegunda]. Og til að koma í veg
fyrir hlýnun umfram 1,5 gráður þarf
að fimmfalda þær.“
Í viðtali við fréttastofu RÚV á
föstudaginn bætti framkvæmda-
stjórinn svo um betur og fullyrti að
ummæli hans í finnskum fjölmiðlum
hefðu „vísvitandi verið rangtúlkuð
af þeim sem efast um að loftslags-
breytingar séu af mannavöldum“.
Afstaða Morgunblaðsins
Annað fórnarlamb vísindanna er
ritstjóri Morgunblaðsins sem í leið-
ara sl. föstudag ber sig illa, líkt og
oft áður, yfir því að þeim sem efast
um taktinn í loftslagsbreytingunum
hafi „í vaxandi mæli [þótt] öruggara
að hafa lágt um sig og geyma [gagn-
rýnar spurningar] hjá sér þar til
ofsafengin umræðan hefði náð há-
marki og efasemdir um háværustu
kenningarnar þættu ekki til marks
um mannvonsku og glæpi í senn“.
Kæti ritstjórans varð því næsta
takmarkalaus þegar Sigmundur
Davíð afhjúpaði að framkvæmda-
stjóri Alþjóðaveðurfræðistofnunar-
innar hefði lýst áhyggjum sínum yfir
ofstæki þeirra sem lengst vildu
ganga til að hægja á loftslagsbreyt-
ingum. „Er mönnum nóg boðið?“
spurði ritstjórinn fullur vandlæt-
ingar í fyrirsögn og vænti tímamóta
í umræðunni.
Þau tímamót eru ekki á næsta
leiti, því öfugt við það sem ritstjór-
inn heldur fram er framkvæmda-
stjóri WMO ekki einn þeirra sem
hann reyndi að verja í leiðara sínum
á föstudaginn: Efasemdarmenn sem
að ósekju hefðu verið uppnefndir
„afneitunarmenn,“ fyrir það eitt að
„leyfa sér að spyrja um raunveru-
legar röksemdir [og sem] væru með
því atferli að leggja sitt af mörkum
til að jörðin tortímdist“.
Allt frá því að önnur skýrsla milli-
ríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna
um loftslagsbreytingar (IPCC) var
gefin út árið 1995 hefur öllum mátt
vera ljóst að hvorki raunveruleg rök
né falsrök geta breytt þeirri stað-
reynd að hlýnun jarðar veldur lofts-
lagsbreytingum og að afleiðingarnar
geta orðið skelfilegar.
Í minnisblaði umhverfisráðherra
fyrir ríkisstjórn Íslands frá því í jan-
úar 1996 eru tekin saman helstu at-
riðin í skýrslu IPCC. Er meðal ann-
ars bent á þetta: „Skýrsla
ráðgjafahópsins dregur upp alvar-
legri mynd af þeim umhverfisvanda
sem vaxandi gróðurhúsaáhrif
valda,“ en fram kom í I. skýrslu
milliríkjanefndarinnar frá árinu
1990.
Ennfremur segir í minnisblaði
umhverfisráðherra: „Loftslags-
breytingar sem vísindamennirnir sjá
fyrir geta breytt búsetuskilyrðum
ýmissa lífvera og valdið með því mik-
illi röskun á lífríki jarðar. Hætta er á
að margar plöntu- og dýrategundir
deyi út vegna þess hversu hratt
þessar loftslagsbreytingar ganga yf-
ir. Öll skilyrði til matvælafram-
leiðslu munu breytast mikið og land-
kostir sumra svæða versna til muna
en batna á öðrum.“
Ritstjóri Morgunblaðsins hafði
greiðan aðgang minnisblöðum ráð-
herra um miðbik tíunda áratugar
síðustu aldar. Sá hann þá einhver
raunveruleg rök sem mæltu gegn því
að þær upplýsingar sem fram komu í
minnisblaðinu stæðust? Telur hann
að framkvæmdastjóri WMO, Petteri
Taalas, hafi rangt fyrir sér um að
fimmfalda verði aðgerðir alþjóða-
samfélagsins til að takmarka hlýnun
jarðar við 1,5°C? Telur ritstjórinn að
unnt sé að beita „raunverulegum
röksemdum“ gegn því að súrnun
sjávar umhverfis Ísland mælist hröð
og sé hættuleg lífríkinu? Ef svo er –
hvar eru rannsóknarniðurstöður
þeirra vísindamanna sem þessa dag-
ana liggja lágt vegna ótta við for-
dæmingu?
Eftir Árna Finnsson » Furðu sætir raunar
að alþingismaður og
formaður stjórnmála-
flokks gíni við slíku og
flytji í ræðu á Alþingi.
Árni Finnsson
Höfundur er formaður
Náttúruverndarsamtaka Íslands.
Fórnarlömb vísindanna
Þjónustuauglýsingar Fáðu Tilboð hjá söluráðgjafa í síma569 1390 eða á augl@mbl.is