Morgunblaðið - 07.11.2020, Síða 26

SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
Þingmenn höfðu hraðarhendur í vikunni og af-greiddu frumvarpið umtekjufallsstyrki sem lög
með 48 samhljóða atkvæðum. Efna-
hags- og viðskiptanefnd lagði til
verulegar breytingar á frumvarpinu
fyrr í vikunni þar sem skilyrði til að
fá styrkina voru útvíkkuð og voru
lögin samþykkt með þeim breyt-
ingum.
Styrkjunum er fyrst og fremst
ætlað að bæta einstaklingum og
litlum fyrirtækjum í atvinnurekstri
eða sjálfstæðri starfsemi upp tekju-
tapið sem þeir hafa orðið fyrir í
veirufaraldrinum frá í vor til 31.
október. Er talið að einyrkjar og
fyrirtæki í ferðaþjónustu og menn-
ingargreinum muni einkum njóta
góðs af tekjufallsstyrkjunum.
Fjármálaráðuneytið hefur lagt
mat á hversu margir muni líklega
uppfylla skilyrðin til að fá styrki og
hvað það muni kosta ríkissjóð.
Heildarkostnaðurinn er áætlaður að
hámarki 23,3 milljarðar.
14,5 milljarðar vegna mögu-
legra umsókna í ferðaþjónustu
Á minnisblaði til þingsins kem-
ur fram að mesta lækkun á virðis-
aukaskattskyldri veltu milli ára hef-
ur orðið hjá ferðaskrifstofum,
ferðaskipuleggjendum og annarri
bókunarþjónustu (-84%), fyrir-
tækjum í rekstri gististaða (-69%), í
flutningi með flugi (-63%),
einstaklingum og fyrirtækjum
starfandi í menningarstarfsemi,
fjárhættu- og veðmálastarfsemi
(-53%) og atvinnumiðlun (-41%).
Hvað ferðaþjónustuna varðar
telur ráðuneytið að ef miðað sé við
að öll fyrirtæki sem uppfylla skilyrði
um tekjufall sæki um úrræðið og fái
hámark tekjufallsstyrksins miðað
við fjölda stöðugilda á árinu 2019 sé
áætlað að úrræðið gæti kostað ríkis-
sjóð allt að 14,5 milljarða kr. vegna
ferðaþjónustunnar einnar.
Auk þess er talið að greiðslur til
einyrkja í ferðaþjónustu verði að há-
marki 300 milljónir kr. ef tekið er
mið af rekstrarkostnaði þeirra í
fyrra.
Í mati á þörfinni í listum og
annarri menningarstarfsemi kemur
fram að skv. upplýsingum Skattsins
voru alls 1.964 einyrkjar og 715
fyrirtæki starfandi í menningar-
greinum í fyrra. Könnun sem BHM
lét gera leiddi í ljós að 79% ein-
staklinga í lista- og menningar-
greinum hafa orðið fyrir tekjufalli og
helmingur þeirra taldi tekju-
samdráttinn vera a.m.k. 50%. Skv.
lögunum þurfa einstaklingar og
fyrirtæki að hafa orðið fyrir a.m.k.
40% tekjufalli á sjö mánaða tímabili
frá apríl sl. til októberloka til að eiga
rétt á tekjufallsstyrk. Tekjufallið
miðast þá við meðaltekjur hans á sjö
mánaða tímabili í fyrra.
Fjármálaráðuneytið áætlar
núna að einyrkjar í listum muni fá
greidda tæplega 2,5 milljarða kr. í
tekjufallsstyrki samkvæmt nýju lög-
unum og fyrirtæki í menningar-
starfsemi fái 5,8 milljarða.
2.679 einstaklingar og fyrirtæki
sem starfa í lista- og menningar-
greinum gætu því ef allir uppfylla
skilyrðin fengið samtals 8,3 millj-
arða af þeim 23,3 milljörðum sem
áætlað er að þessar stuðnings-
aðgerðir kosti ríkissjóð.
Þeir sem starfa í öðrum grein-
um en menningu, listum og ferða-
þjónustu gætu einnig átt rétt á
styrkveitingum. Að mati ráðuneyt-
isins og byggt á gögnum Skattsins
gætu 41 einyrki og 113 fyrirtæki átt
rétt á að sækja um styrkina sem
myndu kosta allt að 1,65 milljarða ef
allir sækja um og eiga rétt á þeim.
Ef umsækjendur um styrkina
hafa hins vegar líka fengið lokunar-
styrk, greiðslu launa á uppsagnar-
fresti og hlutabætur lækkar styrk-
fjárhæðin sem þeir eiga rétt á.
8,3 milljarða styrkir í
menningargeiranum
Áætlaðir tekjufallsstyrkir eftir atvinnugreinum
Atvinnugreinar sem eru líklegar til að hafa orðið fyrir nægu tekjufalli
Heimild: fjármála- og efnahagsráðuneytið
Atvinnugrein Tekjufall
Fjöldi einyrkja/
fyrirtækja
Styrkjafjár-
hæðir, ma.kr.
Ferða þjónusta
Félög
Veitingastaðir á
suðvesturhorninu 40-70%
1.523 14,5
Önnur félög í
ferðaþjónustu 70-100%
Einyrkjar 70-100% 201 0,3
Menningarstarfsemi 40-70% 2.679 8,3
Aðrar greinar 40-70% 21 0,3
Alls 4.424 23,3
23,3 ma.kr. að hámarki eru áætluð heildar-áhrif tekjufallsstyrks á ríkissjóð
Gögn notuð í greiningu eru
frá KPMG og Skattinum
26
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 7. NÓVEMBER 2020
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Blikur eru álofti írekstri
hjúkrunarheilmila
og þjónustu við
aldraða um þessar
mundir. Upp-
bygging á hjúkrunarheim-
ilum hefur verið allt of hæg og
miklir erfiðleikar eru í rekstri
þeirra flestra þar sem dag-
gjöld frá ríki duga ekki fyrir
kostnaði.
Undanfarna daga hefur
Helgi Bjarnason blaðamaður
farið yfir stöðu hjúkrunar-
heimila í Morgunblaðinu og
dregið upp dökka mynd af
ástandinu. Niðurstaða loka-
greinar hans í blaðinu í dag er
sú að sveitarfélög séu lögð á
flótta frá verkefninu.
Þar kemur fram og eru ekki
ný tíðindi að þrátt fyrir að
viðurkennt sé að verkefnið sé
heilbrigðisþjónusta og á verk-
sviði ríkisins en ekki sveitar-
félaga séu daggjöldin svo lág
að sveitarfélögin hafi þurft að
greiða með rekstrinum.
Gísli Páll Pálsson, forstjóri
Grundarheimilanna og for-
maður Samtaka fyrirtækja í
velferðarþjónustu, hefur ver-
ið óþreytandi að gagnrýna
ástandið. Hann bendir á að
margt hafi breyst frá því sem
áður var. Þeir sem flytjist inn
á hjúkrunarheimili nú séu
veikari en áður og það út-
heimti sífellt meiri og flóknari
læknis- og hjúkrunarþjón-
ustu. Þá séu heimilin orðin
líknarstofnanir að hluta. Áður
hafi veikir heimilismenn iðu-
lega verið sendir á sjúkrahús,
en nú deyi þeir nánast allir á
sínu hjúkrunarheimili.
Forstjórar hjúkrunarheim-
ila gagnrýna að ekki fáist
bætur vegna aukins kostn-
aðar á borð við launahækk-
anir. Þess í stað sé þeim nú
sett hálfs prósents hagræð-
ingarkrafa líkt og fjögur und-
anfarin ár. Í raun sé verið að
lækka framlög til umönnunar
heimilisfólks.
Gísli Páll bendir á að á
sama tíma fái nær öll önnur
heilbrigðisþjónusta hækkanir
umfram launa- og verðlags-
hækkanir.
María Fjóla Harðardóttir,
forstjóri Hrafnistu, kallar eft-
ir því í greinaflokkinum að
ríkið geri grein fyrir því hvað
það borgi eigin stofnunum og
nefnir Vífilsstaði. Þeir veiti
eðli sínu samkvæmt minni
þjónustu en hjúkrunarheimili
þar sem fólk fái varanlega bú-
setu. Fullyrt hefur verið að
daggjöld þar séu 52 þúsund
krónur, en dag-
gjöld hjúkr-
unarheimila án
húsnæðisliðar 38
þúsund. Standist
þetta má líta á það
sem viðurkenn-
ingu ríkisins á því að dag-
gjöldin dugi ekki.
Niðurstaðan er sú að sveit-
arfélög hafa ákveðið að segja
upp þjónustusamningum við
ríkið um rekstur hjúkrunar-
heimila eða eru að íhuga það.
Ofan á þetta bætist að mun
færri komast að en vilja. Bið
eftir plássi á hjúkrunarheim-
ili er nú um hálft ár. Það er
allt of langur tími og ljóst að
það getur haft neikvæð áhrif
á heilsu að þurfa að bíða
lengi. Þá þarf að fá færni- og
heilsumat til að komast á bið-
lista og það getur líka tekið
sinn tíma, þannig að líkast er
hinn raunverulegi biðtími
nokkuð lengri.
Ef ekki verður breyting á
mun þetta ástand versna á
næstu árum. Eldri borgurum
mun fjölga hratt á næstu ár-
um. Samkvæmt mannfjölda-
spá Hagstofunnar mun fjöldi
fólks yfir áttræðu tvö- til þre-
faldast á næstu 30 árum á
sama tíma og íbúum landsins
mun fjölga um 15%. Þetta
kallar á að reisa þurfi eitt til
tvö ný hjúkrunarheimili á ári
um leið og gefa þarf í til að
þjónustan verði viðunandi.
Hjúkrunarheimilin eru orð-
in aðþrengd og þrákelkni
stjórnvalda veldur því að
spyrja má hvort rekstrar-
formið eigi þar einhvern hlut
að máli. Hér verður að leita
allra leiða til þess að finna
viðunandi lausn. Í greina-
flokknum er meðal annars
fjallað um hugmyndir um
einkaframkvæmd. Getur ver-
ið að þar megi finna lausn til
úrbóta? Það verður að skoða.
Ríkið hefur borið því við að
beðið sé niðurstöðu úr vinnu
verkefnahóps heilbrigðis-
ráðherra og greiningu á raun-
verulegum kostnaði við rekst-
ur hjúkrunarheimila og í
kjölfarið verði gripið til að-
gerða.
Sú vinna er seint á ferð.
Vandinn hefur lengi verið
ljós. Ekki bætir úr skák að
svigrúmið til að bregðast við
með viðeigandi hætti er
minna núna vegna kórónu-
veirunnar en áður var. Það
bætir hins vegar ekkert að slá
hlutunum á frest. Það verður
bara til þess að vandinn
magnast og verður ískyggi-
legri.
Fjöldi fólks yfir átt-
ræðu mun tvö- til
þrefaldast á næstu
þrjátíu árum}
Öldrunarþjónusta
í öngstræti
F
ramhaldsskólar hafa starfað með
óhefðbundnu sniði frá því sam-
komutakmarkanir voru fyrst
boðaðar í mars. Fjölbreytni skól-
anna kristallast í áskorunum sem
skólastjórnendur, kennarar og nemendur
mæta á hverjum stað, allt eftir því hvort um
bók- eða verknámsskóla er að ræða, fjöl-
brautaskóla eða menntaskóla með bekkja-
kerfi. Aðstæður eru mismunandi, en í grófum
dráttum hefur verklegt nám farið fram í stað-
kennslu en bóklegt nám almennt í formi fjar-
kennslu. Margir skólanna hafa breytt náms-
mati sínu, með aukinni áherslu á símat en
minna vægi lokaprófa, og sýnt mikla aðlög-
unarhæfni. Með henni hefur tekist að tryggja
menntun og halda nemendum við efnið, þótt
aðstæður séu svo sannarlega óhefðbundnar.
Allt frá því að faraldurinn braust út hef ég verið í mikl-
um samskiptum við skólastjórnendur, fulltrúa kennara
og ekki síst framhaldsskólanema. Af samtölum við nem-
endur má ráða að þeirra heitasta ósk sé að komast í skól-
ann sinn og efla sinn vitsmuna- og félagsþroska samhliða
náminu. Hér skal tekið fram, að margir hafa náð góðum
tökum á fjarnáminu og því ekki farið á mis við námsefnið
sjálft, en félagslega hliðin hefur visnað og núverandi fyr-
irkomulag er að mínu mati ekki sjálfbært. Það tekur
hressilegan taktinn úr daglegu lífi unga fólksins, eykur
líkurnar á félagslegri einangrun, andlegri vanlíðan og
skapar jafnvel spennu í samskiptum þeirra við foreldra.
Sóttvarnareglur veita skólastjórnendum
lítið svigrúm, en við ætlum að nýta tímann vel
og lenda hlaupandi um leið og tækifæri gefst
til aukins staðnáms. Í því samhengi höfum við
skoðað ýmsar leiðir, fundað með landlækni og
sóttvarnalækni um horfur og mögulegar
lausnir, kannað hvort leiga á viðbótarhúsnæði
myndi nýtast skólunum – t.d. ráðstefnusalir,
kvikmynda- og íþróttahús sem nú standa tóm
– og hvernig megi tryggja stöðugleika í skóla-
starfinu óháð Covid-sveiflum í samfélaginu.
Þeirri vinnu ætlum við að hraða og styðja
skólastjórnendur með ráðum og dáð. Öllum
hugvekjandi tillögum má velta upp, hvort
sem þær snúa að tvísetningu framhaldsskól-
anna, vaktafyrirkomulagi í kennslu eða nýt-
ingu grunnskólahúsnæðis sem er vannýtt
hluta dagsins.
Í gömlu lagi segir að fátt sé svo með öllu illt að ei boði
gott – að finna megi út úr öllu ánægjuvott. Þannig sýna
mælingar framhaldsskólanna að brotthvarf sé minna nú
en oft áður. Að verkefnaskil og undirbúningur fyrir próf
gangi vel. Að nemendur sem ekki komast úr húsi sofi
meira og hvílist betur en félagslyndir framhalds-
skólanemar gera að öllu jöfnu. Slíkar fréttir eru góðar en
breyta ekki þeirri staðreynd að félagsstarf og samskipti
við aðra er órjúfanlegur þáttur í góðri menntun.
liljaa@althingi.is
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
Pistill
Nýtum tímann og finnum leiðir
Höfundur er mennta- og menningarmálaráðherra.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
Vð mat fjármálaráðuneytisins á
því hversu mörg fyrirtæki í
ferðaþjónustu gætu átt rétt á
úrræðinu sem lögin um tekju-
fallsstyrki kveða á um kemur
fram að samkvæmt gagna-
grunni KPMG, sem byggist á
upplýsingum úr ársreikningum,
uppfylla 1.523 fyrirtæki skilyrði
um veltu og fjölda launamanna.
Á minnisblaði ráðuneytisins er
bent á að veltusamdrátturinn
milli ára sé breytilegur og dæmi
séu um veitingastaði á Suðvest-
urlandi sem hafa orðið fyrir
minna en 40% tekjufalli en veit-
ingastaðir úti á landi sem stól-
uðu meira á erlenda eftirspurn
hafi orðið fyrir meira en 70%
tekjufalli.
Starfandi hefur fækkað
um tæp 12 þúsund
Samkvæmt gögnum Hagstof-
unnar voru 26.392 einstaklingar
við störf í einkennandi greinum
ferðaþjónustu í lok árs 2019 en
á þriðja ársfjórðungi yfirstand-
andi árs hafði þeim fækkað í
14.551. Á sama tíma fækkaði
launagreiðendum úr 2.037 í
1.779.
Tekjufallið
oft yfir 70%
VELTAN DRÓST SAMAN