Morgunblaðið - 17.05.2021, Síða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 17. MAÍ 2021
Braggahverfin og fráveitan
Við hernám Íslands vorið 1940
fjölgaði íbúum í höfuðborginni óvænt
og skyndilega úr hófi fram. Herskála-
hverfi risu út um öll holt og inni í bæn-
um hvar sem autt rými fannst. Árið
1941 voru 17.800 breskir hermenn í
Reykjavík og nágrenni. Megin-
liðstyrkur breska hersins hélt á brott
1942 en þá var bandarískur her kom-
inn í staðinn. Árið 1943 náðu hern-
aðarumsvif
Bandaríkjanna á
landinu hámarki.
Þá voru á landinu
öllu um 50 þúsund
bandarískir her-
menn, þar af mikill
fjöldi í Reykjavík
og nágrenni.
Fækka tók í
herliðinu á síðari
hluta árs 1943 en bæjarsjóður hóf þá
að kaupa yfirgefna bragga og leigja
fólki í húsnæðisneyð. Skólpleiðslur frá
bröggunum voru ýmist engar eða
mjög frumstæðar en bæjaryfirvöld
vildu lítið gera í þeim málum því litið
var á braggana sem bráðabirgða-
húsnæði eins og áður sagði. Búseta
Reykvíkinga í braggahverfum átti þó
eftir að vera mikil næstu tvo áratugi
og aðbúnaðurinn sem fólk þurfti að
búa við í þeim oft gagnrýndur. Lýs-
ingar á sóðaskapnum í braggahverf-
unum, ekki síst vegna skólpfráveitu
frá þeim, ófullnægjandi vatnsveitu og
óþrifalegra útikamra, minna helst á
lýsingar á Reykjavík fyrir daga vatns-
veitu og holræsa.
Skólp flóir yfir umhverfið
Strax í mars 1944 var ástand í einu
af braggahverfum bæjarins milli Sölv-
hólsgötu og Skúlagötu gert að umtals-
efni í Þjóðviljanum. Því hafði verið út-
hlutað fólki af svokallaðri húsaleigu-
nefnd bæjarins sem hafði með slík mál
að gera. Blaðamaðurinn sem heim-
sótti braggana skrifaði:
„Íbúar skálanna þarna verða allir
að taka neysluvatn á sama stað í skúr
sem stendur yst í hverfinu. Í þessum
sama skúr er niðurfall, en það er stífl-
að og svo mun hafa verið lengi. En fátt
er svo með öllu illt að ekki fylgi nokk-
uð gott – gat er á veggnum og rennur
skólpið þar út og síðan undan hall-
anum meðfram skálunum. Fyrir utan
fyrrnefndan skúr var sorpþró, en lítið
sést fyrir henni nú því hún er full af
skólpi sem flóir yfir umhverfið svo
þarna hefur myndast skólptjörn sem
hefur afrennsli meðfram skálunum.“
Blaðamaðurinn fann fleira at-
hugavert en bætti svo við:
„Íbúar sumra skálanna fá stundum
meira vatn en þeir óska, enda þótt
þeir séu allir um neysluvatn úr sama
krana, en það vatn sem íbúarnir kæra
sig ekki um kemur inn um – dyrnar!
Sumir skálanna standa það lágt að ef
vatn safnast fyrir utan í rigningum þá
rennur það inn um dyrnar.“
Sveinn Þormóðsson blaðaljós-
myndari bjó í bragga við Einarsstaði
um 1950. Hann segir í endurminn-
ingum sínum:
„Einn morguninn er ég vaknaði eft-
ir mikla rigningarnótt og skutlaði mér
fram úr rúminu fann ég mér til skelf-
ingar að ég var í vatni upp í miðja
kálfa. Það lá við að flæddi upp í rúmin
og skór og annað lauslegt flaut um
braggann. Það tók marga daga að
losna við vatnið og fá gólfið þurrt aft-
ur.“
Frá bröggunum við Sölvhólsgötu
streymdi skólpið niður í húsaport við
Nýborg við Skúlagötu og sat þar
kyrrt en þar voru Áfengisverslun rík-
isins og Lyfjaverslun ríkisins til húsa.
Þetta varð til þess að Kristinn Stef-
ánsson læknir hjá lyfjaversluninni
skrifaði einnig kvörtunarbréf til heil-
brigðisfulltrúa bæjarins sem fram-
sendi það síðan til húsaleigunefndar.
Hún svaraði skriflega og kvaðst hafa
farið fram á það við bæjarverkfræðing
að ástandið, sem væri auðvitað alger-
lega óþolandi, yrði bætt sem fyrst. Í
bréfinu var reyndar reynt að varpa
ábyrgðinni á sóðaskapnum á bragga-
búa sjálfa. Í því sagði:
„Þá vill nefndin vekja athygli yðar á
því herra heilbrigðisfulltrúi að henni
er ekki grunlaust um að sá vísir til
frárennslis sem kann að vera þarna á
staðnum (í sama litla skúrnum, sem
vatnshanarnir eru í) mun sífellt vera
stíflaður af mannavöldum, þ.e.a.s. ein-
hverra af íbúum hverfisins sennilega,
sem þangað munu bera allan þann úr-
gang, sem fyrir fellur á heimilum
þeirra, jafnt á nóttu sem degi. Væri
mjög æskilegt ef hægt væri að koma í
veg fyrir þann ósóma og áminna til
dæmis íbúana í skála nr. 14 þarna í
hverfinu um það, hvað gæti af slíkum
örnagöngum hlotist, kynni þeim að
fljúga í huga að gjöra eitthvað slíkt. –
Það skal tekið fram að engar sannanir
eru fyrir hendi um það, að nefndir
íbúar eigi sök á stíflu frárennslisins,
en allur er varinn góður.“
Í Harrowgate Camp við Sund-
laugaveg bjuggu 15 íslenskar fjöl-
skyldur sumarið 1944. Einn íbúinn
sendi heilbrigðisfulltrúanum í
Reykjavík harðort bréf þetta sumar
og sagði að hann og aðrir íbúar hefðu
kvartað hvað eftir annað, bæði munn-
lega og skriflega, til yfirvalda yfir
slæmu ástandi í bröggunum þar en
hvorki hefði þeim kvörtunum verið
svarað né neitt gert til úrbóta. Hann
sagði að íbúarnir yrðu að hella öllu
skólpi í tvær opnar þrær, 90x70 sentí-
metra að stærð:
„Má öllum ljóst vera hvernig loftið
verður kringum þessar þrær og aðra
þá staði sem sorp fellur á og hvílíkur
háski slíkt er fyrir smábörn. Vatn, sal-
ernahreinsun og sorpílát eru líka í
mesta ólagi.“
Skólavörðuholtið
Bæjaryfirvöldum var auðvitað
ljóst hversu bágborið ástand vatns-
veitu og fráveitu var í braggahverf-
unum. Í apríl 1945 fól t.d. borgar-
stjóri Ágústi Jósefssyni að koma með
tillögur til úrbóta í hinu stóra bragga-
hverfi á Skólavörðuholti. Um
frárennslismálin sagði hann: „Skólp-
leiðslur hafa frá upphafi verið mjög
lítilfjörlegar, en dugðu þó hermönn-
unum með góðri umgengni og dag-
legu eftirliti og hreinsun á leðjuþróm
jafnóðum og nokkur teppa kom í ljós.
Alls munu vera þarna þrjár leðju-
þrær og þrír ræsabrunnar, sem eru í
sambandi við skólpleiðslur á aust-
anverðu braggasvæðinu. Íbúar verða
að bera allt skólp í þessar þrær og
brunna. Með skólpinu fylgja oft ým-
iss konar óhreinindi, tuskur og
matarleifar o.fl., og teppist því frá-
rennslið iðulega, og verður af þessu
hinn mesti óþrifnaður, og smám sam-
an myndast þarna mjög daunillar
forarvilpur. Nú eru allar skólpleiðsl-
urnar stíflaðar, og sumar e.t.v.
brotnar.“
Og Ágúst heldur áfram:
„Allar gömlu leiðslurnar þyrfti að
taka upp, og gera góða leiðslubrunna
á hentugum stöðum með steyptum
þróm í kringum þá, sem skólpinu
væri hellt í. Tveim af leiðslubrunn-
unum hefur verið breytt þannig, en
með því ekkert eftirlit er með þeim
hafa þeir stíflast, og kringum þá safn-
ast alls konar óþverri, því haldið hef-
ur verið áfram að hella í brunnana,
þótt sýnilegt ætti að vera, að leiðsl-
urnar væru stíflaðar. Í braggahverf-
inu fyrir sunnan Eiríksgötu er engin
skólpleiðsla, en skólpinu hellt í vilpur,
sem myndast hafa í suðurhluta hverf-
isins. Þarna þyrfti að leggja eina
skólpleiðslu úr miðju hverfinu austur
í Mímisveg með tveimur leiðslu-
brunnum, sem íbúarnir gætu hellt í
skólpi sínu, og myndu þá hætta að
hella í götuniðurföllin við Mímisveg,
en það hefur átt sér stað að undan-
förnu.“
Stærsti kampurinn
Stærsta braggahverfið var Camp
Knox við Kaplaskjólsveg í Vestur-
bænum. Í það fluttu fyrstu íslensku
fjölskyldurnar í ársbyrjun 1947 en
fimm árum síðar var búið þar í 133
bröggum og íbúarnir orðnir yfir 600
talsins. Heilbrigðisfulltrúi bæjarins
skrifaði harðort bréf um ástandið í
Camp Knox til lögreglustjórans í
Reykjavík vorið 1947. Það hljóðaði
svo:
„Undanfarið hafa borist margar
kvartanir frá íbúum við Kapla-
skjólsveg um óþrifnað í sambandi við
umgengni og frárennsli frá Camp
Knox. Heilbrigðislögreglan hefur at-
hugað ástandið á staðnum og komist
að raun um að kvartanirnar eru á
rökum reistar … Skólpleiðsla sú er
setuliðið lagði frá hverfinu á sínum
tíma er nú ónýt eða að minnsta kosti
svo léleg að hún flytur ekki skólpið.
Eru því allir skurðir fullir af for og er
það mjög bagalegt fyrir þá sem eiga
lóðir þarna að, t.d. barnaheimilið
[Grund]. Einn aðalskurðurinn liggur
fram með veginum heim að barna-
heimilinu, er þetta ástand því hættu-
legt umferð barnanna. Dýpt forar-
innar er yfir hálfan metra í
skurðinum, svo er þetta hinn mesti
viðbjóður og sóðaskapur sem heil-
brigðislögreglunni er nú kunnugt um
hér í bæ. Það skal tekið fram að
heilbrigðislögreglan hefur þráfald-
lega farið fram á lagfæringar á þessu
ástandi við verkstjóra bæjarins sem
þessi mál heyra undir, svo og skrif-
stofu bæjarverkfræðings, en þessir
aðilar hafa ekki treyst sér að bæta úr
ástandinu. Þar sem ekki má dragast
að úr þessu sé bætt, tilkynnist yður
hér með herra lögreglustjóri.“
Barnavinafélagið Sumargjöf sem
rak barnaheimilið Grund sendi bæj-
arverkfræðingi einnig harðort bréf
yfir ástandinu sem varð til þess að
seinna þetta sama sumar var ráðist í
að leggja nýtt skólpræsi frá Camp
Knox.
Hinn mesti viðbjóður og sóðaskapur
Bókarkafli | Í bókinni
Cloacina – Saga frá-
veitu rekur sagnfræð-
ingurinn Guðjón Frið-
riksson sögu fráveitu
Veitna í Reykjavík og
aðkomu fyrirtækisins
að sams konar rekstri
á Akranesi og í
Borgarbyggð.
Ljósmynd/Myndasafn Jóns Bjarnasonar
Braggalíf Börnin í Camp
Knox, fjölmennasta
braggahverfinu. Allt skólp
fór í opna skurði sem voru
fullir af for. Úr því var þó
bætt sumarið 1947.
Nú finnur
þú það sem
þú leitar að
á FINNA.is