Morgunblaðið - 08.02.2022, Blaðsíða 29

MENNING 29
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 8. FEBRÚAR 2022
E
inleikurinn Það sem er er annað
verkið eftir danska leikskáldið Pet-
er Asmussen sem ratar á svið hér-
lendis á örfáum árum. Fyrir sex
árum lék María Ellingsen í tvíleiknum Enginn
hittir einhvern í Norræna húsinu en núna
tekst hún á við einleikinn sem Auður Jóns-
dóttir þýðir af miklu öryggi. Bæði verkin eru
sterklega lituð af ákveðinni tómhyggju, en
Asmussen hefur látið hafa eftir sér að hann
hafi aldrei átt erfitt með að horfast í augu við
að lífið sé fullkomlega merkingarlaust og
fáránlegt, brjálað og fullt af sársauka.
Það sem er var þriðja skáldsaga Asmussens,
sem hann sendi fá sér 2012. Bókin saman-
stendur af bréfum sem austurþýska konan
Renata skrifar danska manninum Tom síðustu
þrjú árin áður en Berlínarmúrinn fellur, en sé
danski titillinn (Det der er) sagður hratt
hljómar hann eins og DDR sem var skamm-
stöfun þýska alþýðulýðveldisins. (Þeir lesend-
ur blaðsins sem ekki vilja láta spilla fyrir sér
einleiknum eru hvattir til að sleppa því að lesa
næstu málsgrein.) Í inngangi bókarinnar lýsir
höfundur því hvernig hann hafi fundið bréfin í
náttborði Toms, frænda síns, eftir andlát hans
og greinir frá orðrómi innan fjölskyldunnar
þess efnis að frændinn hafi unnið fyrir leyni-
þjónustuna, en sambærilegar upplýsingar
koma ekki fram fyrr en undir lok einleiksins.
Asmussen vann sjálfur einleikinn upp úr
bók sinni og var hann frumsýndur í Kaup-
mannahöfn 2015, aðeins ári áður en leikskáldið
lést aðeins 59 ára að aldri. Í einleiknum heyrist
aðeins rödd Renötu sem fjallar um líf sitt í mis-
löngum myndum sem í sviðsetningu Ólafs
Egils Egilssonar í Tjarnarbíói eru brotnar upp
með áhrifshljóðum og tónlist Ólafs Björns
Ólafssonar til að gefa til kynna þann tíma sem
líður milli bréfanna. Af bréfaskrifunum má
ljóst vera að Renata hefur kynnst Tom í vinnu-
ferð hennar sem túlkur stjórnvalda DDR til
Kaupmannahafnar og þau átt einnar nætur
gaman sem kveikt hefur hjá henni mikla ást.
Hún á sér draum um að geta verið með Tom
aftur, en sér samt ekki fyrir sér að flýja yfir
landamærin enda vill hún ekki valda eigin-
manni sínum, Hermanni, og börnunum Maike
og Tino þeim sársauka sem því myndi fylgja.
Á milli ástarjátninganna lýsir Renata heim-
ilislífi sínu, vinum, ættingjum og nágrönnum.
Við heyrum hvernig hún dróst að Hermanni
vegna þeirrar angurværðar sem hvílir yfir
honum og hvernig henni hafi aldrei tekist að
milda sorg hans yfir tilverunni. Hún lýsir einn-
ig hamingjustundum þeirra hjóna þegar þeim
tekst að gleyma öllu þessu óbærilega og láta
eins og þau séu hvergi og heimurinn sé ekki.
Renata deilir óttanum sem felst í því að búa í
Austur-Þýskalandi þar sem njósnarar og svik-
arar eru á hverju strái og vandséð hverjum
hægt sé að treysta. Yfir og allt um kring í lýs-
ingum hennar ríkir hins vegar ákveðinn létt-
leiki og glaðværð þar sem hún sér fegurðina í
hinu smáa og gleðst yfir því hversdagslega
hvort heldur það er baðleikur fjölskyldunnar,
þeir kostir kertalýsingar að fela rakaskemmd-
irnar á veggjunum eða fegurðin sem birtist í
því þegar frosið vatn sprengir rörin í húsinu
með krafti sínum. Líkt og faðir hennar virðist
Renata hafa tileinkað sér lögmálið að ekkert
sé til einskis og þvingar merkingu í sársauk-
ann til að lifa hann af. Óneitanlega getur sú
hugsun læðst að þeim sem heyra eða lesa bréf
Renötu að hve miklu leyti hún sviðsetur sig og
líf sitt fyrir Tom og þá jafnframt hversu langt
sé á milli sviðsetningarinnar og raunveruleik-
ans. Sjálf virðist Renata vera sér meðvituð um
þversögnina sem einkennir leynisambandið
þegar hún skrifar Tom að mögulega lifi sam-
band þeirra út af ómöguleikanum sem felst í
aðskilnaðinum. Eftir því sem á bréfaskrifin líð-
ur hættir Tom greinilega að svara Renötu sem
veldur henni hugarangri og þegar múrinn fell-
ur og allir möguleikar opnast hættir drauma-
maðurinn alfarið að svara bréfum hennar.
Í ákveðnum skilningi er ótrúverðugt hversu
ástsjúk Renata virðist hafa orðið eftir einn ást-
arfund með manni sem hún þekkir í raun lítið
sem ekkert. Af þeim sökum er freistandi að
túlka verkið ekki bókstaflega heldur táknrænt
og sjá ástarþrá Renötu sem drauminn sem
aldrei getur orðið að veruleika. Það tengist aft-
ur vangaveltum höfundar um hvað það þýðir
að vera til staðar í eigin lífi, hvaða hlutverk við
göngum inn í og leikum, hvaða áhrif lygar og
svik hafa í samskiptum, hverjir múrarnir og
hindranirnar í lífi okkar eru og hver við værum
ef allir möguleikar og öll veröldin opnuðust.
Höfundur býður upp á áhugaverðar speglanir
milli persóna og athafna þeirra. Þannig eiga
hjónin Renata og Hermann það sameiginlegt
að halda framhjá, spegla má heimilisvininn
Felix í ástmanninum Tom og vinkonuna Sylviu
í Renötu, en báðar eiga vingott við mann hin-
um megin múrsins með ólíkum afleiðingum.
María Ellingsen flytur okkur einleikinn
klædd svörtu frá toppi til táar, sem gefur okk-
ur tilfinningu fyrir sorgarklæðum. Allan ein-
leikinn situr hún á sama stólnum á upphækk-
uðum palli umkringd nálægum kösturum sem
gefur áhorfendum tilfinningu fyrir því að
Renata sé í yfirheyrslu. Lýsing Björns Berg-
steins Guðmundssonar er frábærlega útfærð
til að skapa ólíka stemningu í textabrotunum
sem flutt eru. Hugmyndin um yfirheyrsluna
virkar vel sem konsept, en verður hins vegar
takmarkandi til lengdar auk þess sem spyrja
má sig hversu einlæg manneskja í yfirheyrslu
getur leyft sér að vera. María rýfur aldrei
fjórða vegginn og nær þannig aldrei neins kon-
ar trúnaðarsambandi við áhorfendur. Að sama
skapi setur það leikaranum óþarflega þröngar
skorður að geta lítið sem ekkert nýtt líkams-
tjáninguna til að miðla persónu verksins held-
ur vera aðeins bundin við raddbeitinguna og
svipbrigði. Þá vaknar óneitanlega sú spurning
hversu vel verkið hentar fyrir svið þegar út-
varpið hefði mögulega verið réttari miðill. Sá
draumkenndi blær sem einkennir verkið
kemst vel til skila í meðförum Maríu og verkið
veitir vissulega innblástur til vangaveltna um
drauma okkar, frelsi, hamingjuleit, skyldur og
skorður. Textinn býður hins vegar ekki upp á
mikla dramatík eða spennu, því áhorfendum er
með öllu hulið hversu langt bilið milli raun-
veruleika og sviðsetningar Renötu á eigin lífi
er og af þeim sökum hreyfir efniviðurinn
minna við áhorfendum en efni standa til.
Ekkert er til einskis
Ljósmynd/Christopher Lund
Draumkenndur blær „Sá draumkenndi blær sem einkennir verkið kemst vel til skila í meðförum
Maríu,“ segir í rýni um einleikinn Það sem er eftir Peter Asmussen sem sýndur er í Tjarnarbíói.
Tjarnarbíó
Það sem er bbbnn
Eftir Peter Asmussen. Íslensk þýðing: Auður Jóns-
dóttir. Leikstjórn: Ólafur Egill Egilsson. Búningar:
Filippía I. Elísdóttir. Leikmynd: Snorri Freyr Hilm-
arsson. Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmundsson.
Tónlist: Ólafur Björn Ólafsson. Sviðshreyfingar:
Anna Kolfinna Kuran. Leikgervi: Guðrún Erla Sigur-
bjarnadóttir. Leikari: María Ellingsen. Annað svið
frumsýndi í Tjarnarbíói 20. janúar 2022.
SILJA BJÖRK
HULDUDÓTTIR
LEIKLIST