Morgunblaðið - 08.02.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 8. FEBRÚAR 2022
Aðdráttarafl Lóndrangar á Snæfellsnesi eru konfekt í augum ljósmyndara, að sumri sem vetri, þó að þeir séu um leið dálítið ógnvænlegir hraundrangar út við sjó.
Kristinn Magnússon
Nú er hálf öld liðin
frá því að umhverfis-
mál komu fyrst fyrir
almenningssjónir sem
viðfangsefni er varðar
framtíð alls mannkyns.
Árið 1972 birtist mönn-
um rit Rómarsamtak-
anna Limits to Growth
sem brátt kom einnig
út í íslenskri þýðingu
undir heitinu Endi-
mörk vaxtarins. Að
samtökunum stóð hópur ein-
staklinga úr öllum heimsálfum,
kvaddur saman af ítalska iðnjöfr-
inum Aurelio Peccei. Einnig kom út
þetta sama ár rit svissneska verk-
fræðingsins Ernsts Baslers sem á
þýsku bar heitið Strategie des
Wachstums eða Forsendur vaxtar.
Þar var kynnt hugmyndin um sjálf-
bærni (Sustainability, á þýsku Nach-
haltigkeit) sem grundvöllur fyrir
farsælli framtíð. Á þessu sama ári,
1972, efndu Sameinuðu þjóðirnar til
fyrstu stóru ráðstefnunnar um
manninn og umhverfi hans í Stokk-
hólmi undir kjörorðinu Only one
earth. Þar var deilt um veigamikil
atriði en þó grunnur lagður að því
starfi Sameinuðu þjóðanna sem skil-
aði á Ríó-ráðstefnunni 20 árum síðar
stóru alþjóðasamningunum um
loftslag og lífríki.
Margföldun
mannfjöldans
Ein af stórum breyt-
um síðustu 100 árin er
gífurleg aukning
mannfjölda. Um er að
ræða fjórföldun á þess-
um tíma, frá 2,5 upp í
um átta milljarða þeg-
ar á yfirstandandi ári.
Þótt fátækasti hluti
þjóða heims búi við
hungurmörk leggur
hann sitt til um við-
komu. Stærsti þátt-
urinn til að ná sæmilegu jafnvægi í
fólksfjölda er tvímælalaust að bæta
hvarvetna réttarstöðu kvenna þann-
ig að konur öðlist vald yfir eigin lík-
ama og fjölskyldustærð. Þrátt fyrir
réttarbætur ganga þær umbætur
víða alltof hægt og því gera spár um
þróun fólksfjölda ráð fyrir að hann
vaxi a.m.k. upp í 11 milljarða í lok
þessarar aldar sem eykur óhjá-
kvæmilega á þann vanda sem við er
að fást.
Ógnin af hlýnun loftslags
Umræðan á síðasta ári um lofts-
lagssamning Sameinuðu þjóðanna er
mönnum væntanlega í fersku minni.
Þar náðist ákveðinn áfangi á 26. árs-
fundi samningsaðila í nóvember sl. í
Glasgow. Til upprifjunar má nefna
að sameiginleg meginniðurstaða
þeirra 197 ríkja sem þar áttu hlut að
máli var að leitast skuli við að tak-
marka meðaltalshlýnun við 1,5°C og
að ná kolefnishlutleysi sem víðast
fyrir eða um miðja öldina. Ísland
hefur sett sér slíkt markmið ekki
síðar en árið 2040. Hjá hverju aðild-
arríki og alþjóðlega verður horft til
þess hvernig til tekst frá ári til árs
sem og um þá aðstoð við þróunarríki
sem fyrirheit eru gefin um. Veiru-
faraldurinn sl. tvö ár hefur vissulega
skyggt á alþjóðaumræðu um vand-
ann af völdum hlýnunar, en hann
minnir hins vegar stöðugt á sig með
æ voveiflegri hætti.
Eðlilega hafa skuggalegar horfur
og óvissa mest áhrif á þá sem nú eru
að vaxa úr grasi. Framganga Gretu
Thunberg hefur vakið alheims-
athygli og hreyfingin Fridays for
future minnir reglulega á hvað í húfi
er. Upplýsingar sem Fréttablaðið
hafði 1. febrúar sl. eftir Kristjáni
Vigfússyni, sérfræðingi við við-
skiptadeild Háskólans í Reykjavík,
um kvíða ungs fólks vegna loftslags-
málanna eiga ekki að koma á óvart
og þær styðjast við alþjóðlegar
kannanir. Hann benti þar réttilega á
að stjórnvöld verði hér að bregðast
við með auknum krafti og segir: „Við
erum kannski að tala um stærsta
markaðsbrest sem mannkynið hefur
staðið frammi fyrir. Hið kapítalíska
hagkerfi ræður ekki við verkefnið.
Það er þörf á aukinni miðstýringu.
Ríkið þarf að stíga fastar inn og
setja sérstaklega fyrirtækjum fast-
ari skorður.“
Hraðfara fækkun tegunda
Samningur Sameinuðu þjóðanna
um líffræðilega fjölbreytni frá 1992
hefur verið nokkuð í skugga út af
áhyggjunum vegna þróunar lofts-
lagsmála. Þessi samningur fær nú
hins vegar æ meiri athygli, ekki síst í
ljósi fækkunar og útdauða fjöl-
margra tegunda lífvera. Af um átta
milljónum lífverutegunda, dýra og
plantna er nú um ein milljón talin í
útrýmingarhættu vegna áhrifa
manna á umhverfi jarðar. Hátt í 200
ríki eru aðilar að þessum samningi,
sem Ísland gerðist formlegur aðili
að og lögfesti árið 1994. Lengi vel
var ákvæðum hans hins vegar lítill
gaumur gefinn hérlendis. Árið 2010
samþykktu aðildarríki samningsins
heimsmarkmið um net verndaðra
svæða og um viðkvæm vistkerfi sem
mikilvæg eru fyrir líffræðilega fjöl-
breytni. Nýlega voru síðan á 15. ráð-
stefnu aðildarríkja þessa samnings
(COP-15) sett fram 21 áhersluatriði
til að keppa að á næstu árum; verða
þau væntanlega til umræðu í Genf í
næsta mánuði og til staðfestingar
aðildarríkja á framhaldsfundi í Kína
síðar á þessu ári. Þessar áherslur
varða m.a. víðtækar friðlýsingar á
sjó og landi og baráttu gegn dreif-
ingu framandi innfluttra tegunda,
sem alaskalúpína er þekktast dæmi
um hérlendis. Fulltrúar fjögurra
ráðuneyta hafa unnið að undirbún-
ingi á afstöðu og framlagi Íslands til
þessara tillagna. Hefur m.a. verið
kallað eftir mati Náttúrufræðistofn-
unar og Hafrannsóknastofnunar á
stöðu og þróun lífríkis á landi og sjó
við Ísland með hliðsjón af samningn-
um. Að þessari vinnu þarf að gefa
aukinn gaum.
Umhverfisvernd
og stjórnmálastefnur
Saga síðasta mannsaldurs sýnir
okkur að ráðandi öfl í flestum ríkjum
heims hafa ekki reynst læs á það
umhverfi sem máli skiptir fyrir
framtíð og velferð mannkyns sem
hluta af lífríki jarðar. Hugmyndin
um manninn sem herra jarðarinnar,
æðri öðrum lífverum, hefur reynst
svikult veganesti. Auðsöfnun á
kostnað umhverfis og almannahags
hefur leitt Homo sapiens í þá blind-
götu sem hann nú er staddur í. Þetta
blasti við sjáandi einstaklingum fyr-
ir 50 árum og nú er ekki seinna
vænna að ná áttum.
Eftir Hjörleif
Guttormsson »Hugmyndin um
manninn sem herra
jarðarinnar, æðri öðrum
lífverum, hefur reynst
svikult veganesti.
Hjörleifur
Guttormsson
Höfundur er náttúrufræðingur.
Mannkyn í tvísýnni glímu við eigin umhverfisáhrif