Morgunblaðið - 11.04.2022, Qupperneq 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 11. APRÍL 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Frans páfi
hvatti í gær
til vopnahlés
í Úkraínu um
páskana til að
leggja grunn að
„raunverulegum
samningaviðræðum“ um frið.
Eflaust geta flestir tekið undir
hvatningu páfa en jafn ljóst er
að litlar vonir eru um að vopna-
hlé verði að veruleika á næstu
dögum. Pútín forseti Rússlands
hefur skipað nýjan yfirmann
hersins til að samhæfa betur að-
gerðir innrásarhersins og liðs-
safnaður hans og sprengingar
benda ekki til annars en að
þungi innrásarinnar í austur-
héruðum Úkraínu muni aukast á
næstunni.
Nýi herforinginn tók við eftir
að í ljós kom að innrásin gengi
ekki sem skyldi. Rússneski her-
inn er farinn frá Kænugarði,
sem tæpast var ætlunin, þó að
sagt hafi verið að markmiðum
þar hafi verið náð og talsmaður
Pútíns haldi því nú fram að
brottförin sé til að sýna sátta-
vilja. Ömurleg ummerkin sem
rússneski herinn skildi eftir sig
og sprengjuflaugar sem sendar
voru á sama tíma benda þó til
annars.
Ekki þarf að koma á óvart að
umræður um stríðsglæpi hafi
farið af stað eftir að voðaverk
rússneskra hermanna komu í
ljós á þeim svæðum sem þeir
hafa yfirgefið. Þau verk verða
aldrei réttlætt með þeim rökum
sem Pútín forseti hefur sett
fram fyrir innrásinni, enda er
það ekki einu sinni reynt. Þvert
á móti er reynt að skella sökinni
á varnarliðið, svo ótrúlegt sem
það er.
Í nýjasta tölublaði The
Spectator er grein eftir Michael
Bryant, prófessor og höfund
bókar um stríðsglæpi í gegnum
tíðina, A World History of War
Crimes: From Antiquity to the
Present. Höfundurinn fer þar
stuttlega í gegnum þau viðhorf
sem ríkt hafa til stríðsátaka og
þess hvað leyfilegt sé í slíkum
átökum og byrjar þá umfjöllun
fyrir þúsundum ára. Þá nefnir
hann sem dæmi að á miðöldum
hafi konungur Bretlands sett
reglur um stríð sem hafi falið í
sér að vernda almenning fyrir
óhæfuverkum. Þetta hafi þróast
áfram en eftir síðari heimsstyrj-
öld hafi einstaklingar í fyrsta
sinn sætt ákærum fyrir stríð-
glæpi og þá hafi til dæmis Genf-
arsáttmálinn verið gerður árið
1949.
Það hafi svo verið á síðasta
áratug síðustu aldar sem aftur
hafi verið ákært vegna stríðs-
glæpa, bæði vegna voðaverka í
fyrrverandi ríkjum Júgóslavíu
og í Rúanda. Árið 1998 hafi
Sameinuðu þjóðirnar í fyrsta
sinn sett á fót varanlegan stríðs-
glæpadómstól. En eitt er að elta
stríðsglæpamenn í litlum ríkjum
á Balkanskaga eða í Afríku,
annað að ætla sér að beita
stríðsglæpadómstóli á hermenn
eða stjórnendur í
Rússlandi. Michael
Bryant telur það
ekki útilokað, en
óhætt er að segja að
það sé að minnsta
kosti langsótt. Um-
ræður um þetta og mögulegar
málshöfðanir geta þó orðið til að
draga úr vilja einstakra her-
manna eða herforingja til að
sýna glæpsamlega grimmd. Þeir
kunna til dæmis að hugsa með
sér að ef til vill vilji þeir geta
heimsótt önnur lönd eftir stríð
án þess að þurfa að óttast hand-
tökur. Að málshöfðanir hafi
mikil áhrif á þá sem ráða ferð-
inni um framhald innrásarinnar
er þó harla ólíklegt sem stend-
ur.
Eins og áður segir bendir allt
til þess að átökin í austurhér-
uðunum fari harðnandi, eins og
flótti almennings þaðan er til
marks um. Og þau átök geta
orðið býsna þýðingarmikil fyrir
þróun Evrópu næstu áratugi.
Brýnt er að Úkraínumenn fái
þar alla þá aðstoð vesturveld-
anna sem þeir óska eftir og
mögulegt er að veita þeim, en
felur ekki í sér að þau ríki verði
að beinum þátttakanda í átök-
unum.
Á það ekki síst við um þau ríki
Evrópu, sem trössuðu fram til
síðustu stundar að veita Úkra-
ínumönnum aðstoð, og neituðu
jafnvel að gera nokkuð það sem
gæti „styggt björninn“ og egnt
hann til innrásar, sem Rússar
höfðu greinilega ætlað sér að
gera hvort sem var. Í því sam-
bandi er ekki síst horft til
Þýskalands, sem segist raunar
búið að tæma megnið af þeim
birgðageymslum sem landið geti
gripið til, en telja verður ólík-
legt að ríki með framleiðslugetu
Þýskalands, meðal annars á
sviði vopnaframleiðslu, geti ekki
haldið áfram að útvega vopn til
varnar Úkraínu.
Í því sambandi gætu ríki á
borð við Þýskaland tekið sér
Bretland til fyrirmyndar, en það
hefur sýnt meira frumkvæði en
flestar þjóðir í þessum átökum
og staðið þétt við bak Úkraínu-
manna, ekki aðeins í að útvega
vopn heldur einnig í því að tak-
marka kaup á orku frá Rúss-
landi, sem Þýskaland treystir
sér ekki til að gera vegna alvar-
legra afleikja í orkumálum á síð-
ustu árum. Í óvæntri heimsókn
forsætisráðherra Bretlands til
Kænugarðs um helgina kom
fram að Bretland hygðist auka
aðstoð sína við úkraínska her-
inn, meðal annars með bryn-
vörðum ökutækjum, flug-
skeytum og drónum.
Aðstoð af þessu tagi getur
skipt sköpum og verður vonandi
til að Rússar átti sig á að sigur á
Úkraínu verður þeim of dýr-
keyptur. En þó að vona verði að
friður náist hið fyrsta er ekki
þar með sagt að það sé líklegt.
Því miður er líklegra að barist
verði með miklu mannfalli yfir
páskana og raunar mun lengur.
Þó að beðið sé fyrir
friði í Úkraínu er
ekki mikil von um
frið á næstunni}
Lítil friðarvon
Þ
að er haft fyrir satt að klókt fólk
læri af reynslu annarra, meðan
aðrir læri af eigin reynslu. Það var
með þetta í huga sem ég fór til
Færeyja í liðinni viku. Færeyingar
hafa stundað fiskeldi um áratuga skeið og
greinin, stjórnsýslan og samfélagið lært mikið.
Færeyingar hafa gengið í gegnum erfiðar krís-
ur, m.a. vegna laxasjúkdóma. Í dag hins vegar
stendur greinin vel, hún skapar drjúgan hluta
af útflutningstekjum þeirra og fjöldann allan af
störfum í þjónustu og tengdum rannsóknum.
Færeyingar tóku okkur frábærlega
Móttökurnar sem við fengum hjá þessari
vinaþjóð okkar voru frábærar og jafnt
stjórnmálamenn, embættismenn og aðilar úr
greininni voru ófeimnir að miðla til okkar af
reynslu sinni. Það er einmitt vegna þess að ég vil læra af
reynslu annarra sem ég setti af stað vinnu við að kortleggja
það sem hefur verið gert þegar ég tók við ráðuneyti mat-
væla. Í þeim tilgangi leitaði ég eftir því að Ríkisendur-
skoðun myndi hefja stjórnsýsluúttekt á fiskeldi. Á það hefur
stofnunin fallist og niðurstöðu er að vænta í haust. Þá stend-
ur til að fá stórt ráðgjafarfyrirtæki til þess að aðstoða við að
stilla upp þeim áskorunum og tækifærum sem fyrir eru í
greininni svo hægt sé að móta stefnu fyrir næstu skref.
Eftir þessa heimsókn til Færeyja, þar sem við skoðuðum
lokaðar kvíar, rafmagnsknúna báta og metnaðarfull áform
stjórnvalda og fyrirtækja að gera sífellt betur stendur eftir
hversu mikilvægt það er að byggja þessa grein
rétt upp. Það er greinilegt að stór hluti af virðis-
aukningunni sem verður af þessari starfsemi
hjá nágrönnum okkar er við afleidd störf. Það
getur verið ýmiskonar þjónusta við greinina, við
skipasmíðar, sölu, nýsköpun og fleira. Það er
talsverð ábyrgð sem fylgir þeim forréttindum
að hafa fengið leyfi til þess að nýta firði við Ís-
land til þess að rækta lax. Hluti af þeirri ábyrgð
er skilgreindur í lögum og í skilmálum leyfanna.
En annar hluti snýr að samfélagslegri ábyrgð
sem snýst um að greinin skilji eftir sem mest
verðmæti á Íslandi. Að það verði til fjölbreytt
störf til hliðar við iðnaðinn, við nýsköpun, við
framleiðslu fóðurs, við nýtingu afurða og svona
mætti lengi telja. Þessa samfélagslegu ábyrgð
þarf greinin að axla – en stjórnvöld geta skapað
ákveðinn ramma.
Greinin þarf að axla samfélagslega ábyrgð
Ég tel að stjórnvöld þurfi að stilla upp ramma fyrir
greinina sem tryggi vernd náttúrunnar, bæði staðbund-
ins lífríkis og líffræðilegan fjölbreytileika, en tryggi jafn-
framt það að greinin byggist upp á grundvelli verðmæta-
sköpunar frekar en magnframleiðslu. Þannig vonast ég
til að við lærum af reynslu Færeyinga og byggjum upp
fiskeldi í sátt við umhverfi, efnahag og samfélag. Það er
til mikils að vinna.
Svandís
Svavarsdóttir
Pistill
Lærum af nágrönnum okkar
Höfundur er matvælaráðherra. svandis.svavarsdottir@mar.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
H
eimsfaraldur kórónuveir-
unnar hafði gríðarmikil
áhrif á gestakomur í
þjóðgarðinn á Þingvöll-
um. Ferðamönnum hafði fjölgað ört á
seinasta áratug og náði fjöldi gesta í
þjóðgarðinum hámarki 2018 þegar
rúmar 1,6 milljónir gesta gengu um
Almannagjá. Eftir að faraldurinn
reið yfir taldi gönguteljari í Al-
mannagjá rúmlega 300 þúsund gesti.
„Síðustu fimm ár hafa verið mjög
krefjandi í starfsemi þjóðgarðsins
vegna mikillar fjölgunar ferðamanna
og svo algerrar fækkunar ferða-
manna í kjölfar heimsfaraldurs Co-
vid-19 sem hafði gríðarleg áhrif á
starfsemi þjóðgarðsins,“ segir í um-
fjöllun á vef þjóðgarðsins, þar sem
greint er frá því að nýkjörin Þing-
vallanefnd hafi nýverið haldið sinn
fyrsta fund og lagt fram starfs-
skýrslu fráfarandi nefndar fyrir árin
2017-2021.
Fram kemur í formála Ara
Trausta Guðmundssonar, formanns
fráfarandi nefndar, að á síðasta fundi
hennar var óformlega rætt um ná-
læga framtíð þjóðgarðsins. „Þar kom
fram von um að lögð yrði áhersla á
fornleifarannsóknir í þinghelginni, á
nýtt deiliskipulag og frekari stefnu-
mótun sem snertir stækkun þjóð-
garðsins, bætt aðgengi á austursvæð-
inu og þolmörk þjóðgarðsins,“ segir
hann.
Starfsskýrslan varpar ljósi á
hversu mikil áhrif fækkun ferða-
manna hafði á tekjur og rekstur þjóð-
garðsins. Á árinu 2020 þegar fækk-
unin var mest var 281 milljónar kr.
halli á rekstrinum en á árinu á undan
15 milljóna kr. afgangur. Áætlanir
benda svo til að snúist hafi til betri
vegar í fyrra og 38,6 milljóna kr. af-
gangur verið af rekstrinum.
Með auknum fjölda ferðamanna
2017-2019 jukust sértekjur þjóð-
garðsins verulega en útgjöldin sömu-
leiðis. Með fækkun gesta hrundu svo
tekjurnar. Þannig minnkuðu t.a.m.
þjónustutekjur af bílastæðum úr 186
milljónum 2019 í 45,8 milljónir á
árinu á eftir en jukust svo á ný í fyrra
og voru 81 milljón. Miklar sviptingar
voru einnig í starfsmannamálum.
„Þetta kemur glöggt fram í árs-
verkum en árið 2018 voru ársverkin
orðin 38,5. Í lok ársins 2020 og í byrj-
un 2021 var tala starfsmanna hins
vegar komin niður í 5,“ segir í starfs-
skýrslunni. Á umliðnu ári hefur þó
snúist til betri vegar og margir
starfsmenn verið endurráðnir.
Í dag eru 70 sumarhús í einka-
eigu með gildan lóðarleigusamning í
þjóðgarðinum en þjóðgarðurinn er
skráður fyrir 19 lóðum sem áður voru
í útleigu. Kemur fram að hann hefur
leyst til sín tíu sumarhús á árunum
2017 til 2021 og eru m.a. allar lóðir og
eignir á austurhluta svæðisins í um-
sjón þjóðgarðsins. „Bústaðirnir verða
allir fjarlægðir fyrir utan einn sem
verður nýttur sem aðstaða fyrir þjóð-
garðinn á austursvæðinu.“ Gengið
var í fyrra frá nýjum lóðarleigusamn-
ingum við eigendur sumarhúsa innan
þjóðgarðsins og sett inn skilyrði um
að óheimilt sé að leigja þá út til lengri
eða skemmri tíma, þ.m.t. til Airbnb.
Gestum fjölgar á ný
eftir krefjandi tíma
Fjöldi gesta í þjóðgarðinum á Þingvöllum
Mánaðarlegur fjöldi á gönguteljurum frá ársbyrjun 2017
2,0
1,5
1,0
0,5
0
2018 2019 2020 2021
Kárastaðastígur í Almannagjá
Stekkjargjá (Öxarárfoss)
Milljónir
Heimild: Þingvallanefnd
Morgunblaðið/Eggert
Almannagjá Ferðamönnum fjölgaði
á ný í fyrra eftir mikinn samdrátt.
Stefnt verður að því í nýju deili-
skipulagi sem kynna á á þessu
ári að almenningsvagnar knúnir
rafmagni gangi um innan þjóð-
garðsins á Þingvöllum á 15-30
mínútna fresti milli kl. 9-17 alla
daga og komi við á Haki, við
nýju þjónustumiðstöðina, Leir-
ur/tjaldsvæði, Furulund, Flosa-
gjá, Silfru og Valhallarplan.
Þetta kemur fram í starfs-
skýrslu þjóðgarðsins. Munu
gestir þjóðgarðsins sem koma á
einkabílum geta lagt þeim við
Hakið eða nýju þjónustu-
miðstöðina og farið um þjóð-
garðinn með litlum eða meðal-
stórum almenningsvögnum.
Ný þjónustumiðstöð og stórt
bílastæði á skv. þessum hug-
myndum að vera norðan við nú-
verandi bílastæði við Hakið.
Mögulega verði reist veit-
ingahús sem jafnframt geti ver-
ið fundarstaður, m.a. fyrir Al-
þingi, suðvestan við Hakið með
góðu útsýni yfir þinghelgina og
vatnið. Þá eru áætlanir um að
meginaðstaða þeirra sem bjóða
upp á köfun í Silfru verði í nýrri
þjónustumiðstöð við Langastíg
og gestir ferjaðir þaðan með
rafknúnum vögnum.
Rafvagnar og
veitingahús
NÝTT DEILISKIPULAG