Morgunblaðið - 06.05.2022, Síða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 6. MAÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Það er ein-
kennilegt,
og svolítið
kúnstugt, hversu
sumir áhugamenn
um íslensk stjórn-
mál, sem hafa týnt
áttum, hafa bundið
sig á klafa hug-
myndar, sem kemur ekki vel
frá reynslunni. Þeir láta eins
og þeim sé fúlasta alvara með
fullyrðingum um að allra meina
bót sé fyrir hverja þjóð á svæð-
inu að sogast inn í ESB. Samt
sjá allir sem vilja, að reynslan
skrifar ekki undir það.
Þannig blasir við öllum nema
pólitískt alblindum að aðild
Grikklands að evrusvæði gekk
nærri þeirri þjóð efnahagslega.
Og enn er hún, meira en áratug
síðar, illa löskuð og verður ára-
tugi í fjötrum skulda sem þetta
samband kom henni í. Þar var
dæmið um litlu þjóðina í mynt-
bandalagi og hvernig það fór
með hana.
Bretland asnaðist inn í ESB,
þrátt fyrir miklar efasemdir og
var síðar platað inn í þrengra
samstarf, þrátt fyrir eindregin
loforð manna eins og forsætis-
ráðherranna Gordons Brown
og síðar David Cameron um að
það yrði ekki án samþykktar
þjóðarinnar í atkvæðagreiðslu.
Það var svikið og ýtti undir úr-
sögn úr ESB.
Lengi var látið eins og að Ís-
land fengi ekki þrifist með „ör-
mynt sinni“. Hún væri tilneydd
til að vera hluti af
„stórmynt“. Þeirri
sömu og gekk
nærri frá Grikkj-
um. Meginatriðið
með mynt er að
hún endurspegli
veruleika eigin
þjóðar, en ekki
annarra sem er frábrugðinn
hennar. Ítalía var iðulega í
vandræðum með sína líru,
vegna glannalegrar notkunar
stjórnmálamanna á henni. Það
átti að breytast með evrunni.
Síðustu árin hafa vandræðin
með evru, sem ekki tekur mið
af ítölskum efnahag, orðið til
þess að vaknað hafa ákafar
kröfur þar um að koma sér
undan myntinni eða byrja að
keyra saman tvær myntir, líru
og evru. Þýskaland og Ítalía
eru fjarri því að ganga í takt.
Ekki af því að þau lönd geti það
ekki, heldur vegna þess að þau
vilja það ekki.
Verðbólguhorfur í Þýska-
landi annars vegar og Banda-
ríkjunum hins vegar eru nú
óefnilegri en á Íslandi. Þýska-
land er ekki sjálfbært í orku-
málum eins og reynt er að ota
Íslandi í með athæfi orkupakk-
ans. Seðlabankinn leitast við
með sínum tækjum að rétta
kúrs verðbólgu af miðað við
talnaverk þjóðarinnar sjálfrar.
En jafnvel Þýskaland sem ráð-
ið hefur för ESB nær ekki að
tryggja að banki evrunnar lagi
sig að efnahagsástandi þess.
Leiðandi ríki evru
stefnir í ógöngur og
undirstrikar um leið
eyðileggingarmátt
sameiginlegrar
myntar ólíkra þjóða}
Málið eina virkar illa
Morgunblaðið
sagði frá því í
gær að fulltrúum í
sveitarstjórnum
hefði fækkað um
sautján, sem gæti
út af fyrir sig verið
jákvæð þróun nema af þeirri
ástæðu að þessi fækkun stafar
aðeins af sameiningu sveitarfé-
laga. Það er sem sagt ekki verið
að fækka í sveitarstjórnum, því
eins og fram kom í fréttinni þá
verður fjölgun í þremur sveitar-
stjórnum í þessum kosningum. Í
Vestmannaeyjum verður fjölg-
að úr sjö í níu og í Mosfellsbæ
og Árborg úr níu í ellefu.
Í hlaðvarpi Dagmála Morg-
unblaðsins þar sem rætt var við
forystumenn framboðanna í
Vestmannaeyjum kom fram
gagnrýni oddvita Sjálfstæð-
isflokksins á þessa þróun og sú
gagnrýni á fullan rétt á sér.
Engin ástæða er til að fjölga
bæjarfulltrúum þar frekar en
annars staðar og afleiðingar
þess verða ekki aðrar en aukinn
kostnaður vegna meiri launa-
greiðslna, líkt og fyrrnefndur
oddviti benti á, og jafnvel líka
minni skilvirkni í stjórnsýslunni
og aukinn kostn-
aður þess vegna.
Reykjavíkurborg
þurfti eftir laga-
breytingu, sem var
meirihluta vinstri-
manna mjög þókn-
anleg, að fjölga borgarfulltrú-
um úr 15 í 23 í síðustu
kosningum. Þessu fylgdi veru-
legur viðbótarkostnaður, en
eins og Reykvíkingar hafa orðið
varir við hefur stjórn borg-
arinnar ekkert batnað, nema
síður sé.
Þessi aukni fjöldi borgar- og
bæjarfulltrúa gerir vitaskuld
ekkert fyrir íbúana þó að hann
veiti fleira fólki vinnu, sums
staðar hlutastarf, en jafnvel
býsna góða fulla vinnu eins og á
við í Reykjavík.
Ærin ástæða er til að ráðast í
það að spara í sveitarfélögum
landsins og ágæt skilaboð í þeim
efnum væri að byrja á fækkun
fulltrúa í sveitarstjórnum. Þörf-
in er brýnust í Reykjavík, en
víða annars staðar mætti fækka
um tvo til fjóra fulltrúa og ná
þannig bæði fram lægri launa-
kostnaði og aukinni skilvirkni í
yfirstjórninni.
Ástæða er til
að vinda ofan af
sífelldri fjölgun í
sveitarstjórnum}
Fækkun kjörinna fulltrúa
Á
rið 2012 setti Alþingi lög um sölu á
eignarhlutum ríkisins í fjármála-
fyrirtækjum. Fjármálaráðherra
fær þar m.a. heimild til að selja Ís-
landsbanka, að fenginni heimild í
fjárlögum. Flokkur fólksins var eini flokkurinn
á Alþingi sem var á móti sölunni á Íslands-
banka.
Það er fjármálaráðherra sem selur Íslands-
banka og enginn annar. Hann tekur ákvörðun
um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafn-
að og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins
um sölu eignarhlutarins, líkt og segir í lög-
unum. Hann ber ábyrgð á sölunni.
Fjármálaráðherra er m.a. vanhæfur til að
selja föður sínum hlut í bankanum. Það er brot
á vanhæfisreglum stjórnsýslulaga, sem kveða á
um vanhæfi vegna skyldleika.
Lögin kveða á um að Bankasýslan annist sölumeðferð
eignarhluta fyrir hönd ríkisins í samræmi við ákvörðun
ráðherra. Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Banka-
sýslan skila ráðherra rökstuddu mati á þeim.
Fyrir útboðið gerði Bankasýslan sölusamning við sölu-
ráðgjafa, sem byggist á stöðluðu samningsformi og gilda
um hann ensk lög. Samkvæmt samningnum skulu allar
deilur aðila fara fyrir gerðardóm í London. Ríkið gæti því
farið í mál vegna samningsins í mál við sjálfan sig fyrir
gerðardómi í London, en Landsbanki og Íslandsbanki eru
aðilar að samningnum. Þótt samningurinn sé á stöðluðu
formi gat íslenska ríkið auðveldlega gætt hagsmuna sinna.
Slíkt er alvanalegt en það virðist ekki hafa verið gert.
Engu er líkara en að einkaaðilar hafi verið að semja sín á
milli um sölu á hlutabréfum í einkabanka en ekki í rík-
isbankanum Íslandsbanka, þar sem sérstök lög gilda um
söluna sauk stjórnsýslulaga.
Bankasýslan samdi við þrjá erlenda og fimm innlenda
söluráðgjafa, þar á meðal Landsbanka og Íslandsbanka.
Átta starfsmenn Íslandsbanka eða ein-
staklingar þeim tengdir keyptu í bankanum.
Íslandsbanki var söluráðgjafi í umboði Banka-
sýslunnar og innti af hendi störf sem fjár-
málaráðherra bar sem seljandi ábyrgð á. Kaup
starfsmanna Íslandsbanka standast því ekki
vanhæfisreglur stjórnsýslulaga.
Við söluna var ekki kveðið á um vanhæfi til-
boðsgjafa samkvæmt stjórnsýslulögum. Eng-
ar kröfur voru til kaupenda aðrar en þeir væru
fagfjárfestar, sem þurfa að uppfylla tvö af
þremur skilyrðum; a) haft viðskipti á markaði
sl. ár, að meðaltali tíu sinnum á ársfjórðungi;
b) átt meira en 500.000 evrur; c) starfað í fjár-
málageiranum sem krefst þekkingar á við-
skiptunum. Söluráðgjafar seldu hins vegar
einungis fagfjárfestum af viðskiptamannalist-
um sínum.
Meginreglur um sölumeðferðina í sölulögunum kveða á
um að áhersla skuli lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlut-
lægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað
sé hæsta verðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði
sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti
jafnræðis. Þá skal kappkosta að efla virka og eðlilega sam-
keppni á fjármálamarkaði. Ekkert af þessu var virt.
Íslandi sem samfélagi hefur ekki tekist að skapa þróað
nútímafjármálakerfi. Salan á Íslandsbanka sýnir að lær-
dómurinn af hruninu 2008 og einkavæðingu bankanna
2003 virðist enginn. Vanræksla, fúsk og prinsippleysi
klíkusamfélagsins er enn allsráðandi. Ekki hefur heyrst
orð frá háskólasamfélaginu eða fjármálamarkaðnum
vegna sölunnar. Þrátt fyrir ný lög hefur í raun ekkert
breyst. Þess vegna á rannsóknarnefnd Alþingis að rann-
saka Íslandsbankasöluna án tafar.
Eyjólfur
Ármannsson
Pistill
Ólögleg bankasala fjármálaráðherra
Höfundur er þingmaður fyrir Flokk fólksins
og 2. varaformaður fjárlaganefndar.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
A
ðeins lítill hluti sveitarfé-
laga á landinu tryggir
börnum leikskólapláss
þegar þau verða tólf mán-
aða gömul og eftir að fæðingarorlofi
lýkur. Umönnunarbilið svokallaða á
milli fæðingarorlofs og leikskóla er
því enn langt í flestum tilfellum eða
að jafnaði fimm og hálfur mánuður á
landinu öllu. Það er þó mislangt eftir
því hvar á landinu fólk er búsett.
Nú liggur fyrir að aðeins um 7%
barna komast að á leikskóla strax að
loknu fæðingarorlofi eða fyrr. 27%
komast inn þegar þau eru 12,5 til 18
mánaða en mikill meirihluti barna,
eða 66%, kemst að á leikskóla á aldr-
inum 18,5 til 24 mánaða.
Þetta kemur fram í niðurstöðum
úttektar BSRB á leikskólamálum
sveitarfélaga sem kynntar voru með
útgáfu skýrslu í gær. „Meirihluti
barnafjölskyldna á landinu býr við
bið eftir öruggu leikskólaplássi sem
er sex til tólf mánuðir og það er auð-
vitað allt of langt,“ sagði Dagný Ósk
Aradóttir Pind, lögfræðingur hjá
BSRB, við kynningu á skýrslunni í
gær.
Risastórt jafnréttismál
Ástand þessara mála hefur víð-
ast hvar batnað ef mið er tekið af nið-
urstöðum sambærilegrar könnunar
BSRB sem tók stöðuna á árinu 2017
en Sonja Ýr Þorbergsdóttir, formað-
ur BSRB, benti á við kynninguna í
gær að umönnunarbilið er enn óbrú-
að. Í dag sé staðan ennþá sú að mun-
ur er á milli sveitarfélaga hvenær
börn komast inn á leikskóla eða allt
frá níu mánaða aldri til rúmlega
tveggja ára aldurs. Það ríki ójafn-
ræði á milli fjölskyldna eftir því hvar
þær búa og það sé risastórt jafnrétt-
ismál að leysa úr þessum málum.
Konur eru líklegri til að minnka við
sig vinnu en karlar við þessar að-
stæður eða lengja fæðingarorlof og
benti Sonja á að um þriðjungur
kvenna á vinnumarkaði væri í hluta-
starfi. Þegar þær eru frá vinnumark-
aði til lengri tíma vegna barneigna
hefur það áhrif á starfsþróunar-
möguleika, atvinnuþátttöku, ævi-
tekjur þeirra og síðar meir á réttindi
hjá lífeyrissjóðum.
„Umönnunarbilið er mislangt
eftir því hvar á landinu fólk er bú-
sett. Það er að jafnaði um fimm og
hálfur mánuður á landinu öllu. Bilið
er minnst, um eða innan við mánuð-
ur, á Norðurlandi vestra, Vest-
fjörðum, Austurlandi og Vesturlandi.
Umönnunarbilið er fjórir mánuðir á
Norðurlandi eystra, tæpir fimm á
Suðurlandi, sex á höfuðborgarsvæð-
inu og níu mánuðir á Suðurnesjum,“
segir í niðurstöðum skýrslunnar.
Biðtíminn hefur minnkað í
mörgum sveitarfélögum
Fram kemur að annars staðar á
Norðurlöndunum sé engin umræða
um umönnunarbil því þar er réttur
barna til leikskólavistar eða dagvist-
ar frá tilteknum aldri lögbundinn,
sem haldist í hendur við rétt foreldra
til fæðingarorlofs. Þar er því tryggð
samfella fæðingarorlofs og leikskóla
eða dagvistar að loknu fæðing-
arorlofi.
Dagný sagði í gær að mörg
sveitarfélög hefðu frá 2017 minnkað
verulega biðtímann eftir leikskóla-
plássi. Þá hefur sveitarfélögum sem
hafa sett sér reglur um inntökualdur
á leikskóla fjölgað verulega. Hafa
alls 47 sveitarfélög gert það en þar
býr 81% allra barna. Viðmiðið sem
tekur til flestra barna er 18 mánuðir
en Dagný segir að töluverður fjöldi
sveitarfélaga hafi sett sér tólf mán-
aða aldursviðmið en þar sé þó yfir-
leitt um lítil sveitarfélög að ræða. Þá
hefur þeim sveitarfélögum fækkað
sem miða við 24 mánaða aldur á leik-
skóla. En umönnunarbilið er enn
langt og meirihluti barna á landinu
þarf að bíða eftir leikskólaplássi.
Einnig kom á daginn að sveitar-
félögum tekst ekki alltaf að uppfylla
þau aldursviðmið sem þau hafa sett
sér um inntökualdur barna á leik-
skóla og þarf meirihluti barna að
bíða lengur eftir plássi eftir að inn-
tökualdri er náð.
Einnig kemur fram að dagfor-
eldrum fer fækkandi á landinu. Þeir
eru starfandi í tæplega þriðjungi
sveitarfélaga þar sem búa um 85%
barna. Er talið að um sex dagfor-
eldrar séu við störf á hver 100 börn á
aldrinum 6-18 mánaða í þeim sveitar-
félögum þar sem finna má starfandi
dagforeldra.
Flest börn þurfa að
bíða í 6 til 12 mánuði
14%
42%
59%
33%
27%26%
Aldur barna við inntöku í leikskóla
Eftir aldurhópum
Munur á aldursviðmiði og raunaldri barna við inntöku
75%
50%
25%
0%
75%
50%
25%
0%
Hlutfall sveitarfélaga Hlutfal barna
Innan við 12 mánaða 12 mánaða 12,5 til 18 mánaða 18,5 til 24 mánaða
Samræmi er milli viðmiðunar-
og innritunaraldurs
Munurinn er
innan við 3 mánuðir
Munurinn er
meiri en 3 mánuðir
Heimild: BSRB
14%
5%
37% 27%31%
66%
18%
2%