Morgunblaðið - 22.07.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 22. JÚLÍ 2022
Útivera Margt er að skoða á svæðinu við ströndina á Akranesi og Akranesvita. Þegar veðrið er gott, eins og það hefur verið í vikunni, leggur fjöldi fólks leið sína þangað.
Arnþór Birkisson
Heimsskortur á
matvöru er yfirvofandi
svo að stjórnmálamenn
hvaðanæva þurfa að
hugsa alvarlega um
hvernig hægt sé að
gera matvöru ódýrari
og auka framleiðsluna.
Það þýðir að það þarf
að framleiða meiri
áburð og sá betri fræj-
um, svo hægt sé að há-
marka framleiðsluna og nýta þá
möguleika sem erfðabreytt fræ veita
og hörfa frá þráhyggju heimsins í
dag um að allt þurfi að vera lífrænt
ræktað.
Hrikalegt stríð Rússlands í Úkra-
ínu er stór þáttur í matarskorti
heimsins, því báðar þjóðirnar hafa
verið framleiðendur meira en fjórð-
ungs alls hveitiútflutnings, auk þess
sem þær hafa flutt út mikið af byggi,
korni og jurtaolíu. Samhliða því að
færast fjær markmiðum um við-
bragð gegn hnatthlýnun hefur verð
á áburði, orku og samgöngum snar-
hækkað og matvælaverð hefur
hækkað um 61% undanfarin tvö ár.
Stríðið hefur dregið huluna af erf-
iðum sannleika. Evrópa, sem vill
halda í þá ímynd að álfan sé braut-
ryðjandi í grænni vistvænni orku, er
í reynd mjög háð orku frá Rússlandi,
ekki síst þegar sólin skín ekki og
vindinn lægir. Stríðið hefur dregið
fram enn einu sinni að jarðgas er
nauðsynlegt fyrir meirihluta orku-
notkunar heimsins.
Síðan dregur matvæla-
krísan í dag fram ann-
an sannleika: Lífræn
ræktun getur ekki
brauðfætt heiminn og
gæti jafnvel gert stöð-
una verri í komandi
áföllum í matvælafram-
leiðslu heimsins.
Lengi hefur 1%
umhverfisverndar-
sinna haldið fram
þeirri heillandi hug-
mynd að lífræn ræktun
geti komið í veg fyrir hungur í heim-
inum. Evrópusambandið hefur lagt
mikla áherslu á að auka lífræna
ræktun í álfunni um þriðjung fyrir
árið 2030 og meirihluti Þjóðverja tel-
ur að lífræn ræktun geti verið lykil-
atriði í að fæða heiminn.
Hins vegar hafa rannsóknir sýnt
óyggjandi að lífræn ræktun skilar
mun minni framleiðslu en hefð-
bundin ræktun á hvern hektara
lands. Þar að auki þurfa bændur líf-
rænna býla að færa til jarðveg vegna
framleiðslunnar fyrir beitiland og
láta akra bíða til að endurnýja gæði
moldarinnar, allt þættir sem hamla
framleiðslunni. Þegar allt er tekið
saman skilar lífræn ræktun allt frá
fjórðungi til helmings minni fram-
leiðslu heldur en hefðbundin og vís-
indaknúin ræktun.
Þetta þýðir að ekki eingöngu
verður verð á lífrænt ræktuðum
vörum hærra, heldur þurfa bændur í
lífrænni ræktun miklu meira land til
að geta brauðfætt jafnmarga og
hægt væri með hefðbundinni rækt-
un, líklega allt að helmingi meira
land. Þegar haft er í huga að í dag
eru 40% af landsvæði (sem ekki er
þakið jöklum) heimsins notuð til
ræktunar, myndi aukin lífræn rækt-
un eyðileggja stóran hluta af land-
svæðum heimsins fyrir ræktun sem
gefur minni árangur.
Stórslysið sem er að gerast fyrir
framan okkur í Srí Lanka í dag, ætti
að vekja fólk til umhugsunar. Ríkis-
stjórn landsins keyrði í gegn full-
komna breytingu á allri ræktun yfir
í lífræna ræktun. Settir voru ráð-
gjafar úr hópi talsmanna lífrænnar
ræktunar, líka þeir sem tengja, án
nægilegra sannana, heilsuvandamál
við hefðbundna ræktun. Þrátt fyrir
háværar fullyrðingar þess efnis að
lífræn ræktun myndi skila sama
magni og hefðbundin tók aðeins
mánuði að sýna fram á hið gagn-
stæða, með tilheyrandi eymd og
fimmföldun matvælaverðs.
Srí Lanka hafði verið sjálfbjarga
um hrísgrjónarækt í áratugi, en nú
hafa þeir þurft að flytja inn hrís-
grjón fyrir 450 milljónir bandaríkja-
dala. Te, sem er helsta útflutnings-
vara landsins og færði landinu
mestar gjaldeyristekjur, er nú rústir
einar og talið er að tapið sé 425 millj-
ónir bandaríkjadala. Áður en
ástandið í landinu leiddi af sér of-
beldi og afsagnir stjórnmálamanna,
var ríkisstjórnin þvinguð til að borga
200 milljónir bandaríkjadala til
bænda og að auki 149 milljónir
bandaríkjadala í styrki.
Tilraun Srí Lanka til að gera alla
ræktun lífræna hefur mistekist
hrapallega, sérstaklega vegna einn-
ar staðreyndar: Það er ekki nægjan-
legt landsvæði í landinu til að rækta
sama magn með lífrænum áburði í
stað framleidds köfnunarefnis-
áburðar. Til þess að framleiðsla gæti
haldist sú sama með lífrænni ræktun
þyrfti 5-7 sinnum meiri lífrænan
áburð en til er í landinu.
Tilbúinn köfnunarefnisáburður,
sem er að mestu búinn til úr jarð-
efnagasi, er nútímakraftaverk og er
bráðnauðsynlegur til að fæða heim-
inn. Það er þessum tilbúna áburði að
þakka að framleiðsla jókst þrefalt á
síðari helmingi síðustu aldar á sama
tíma og fólksfjöldinn tvöfaldaðist.
Tilbúinn áburður og nútímaræktun
er ástæða þess að fólki sem vinnur á
bændabýlum hefur fækkað í öllum
ríkum löndum. Það fólk getur þá
nýtt starfskraftana í annan mikil-
vægan rekstur.
Í raun og veru er ljóta leyndarmál
lífrænnar ræktunar það að í ríkum
löndum er meirihluti ræktunarinnar
háður innfluttu köfnunarefni sem er
unnið úr dýraáburði sem, þegar
grannt er skoðað, kemur úr jarð-
efnaeldsneyti sem notað er í hefð-
bundinni ræktun.
Án þessa innflutnings, ef eitt land
eða heimurinn allur ætlaði að stunda
lífræna ræktun eingöngu, myndi
skortur á köfnunarefni fljótlega
verða hræðilegur, alveg eins og við
höfum séð í Srí Lanka. Þess vegna
hafa rannsóknir sýnt að heildar-
yfirfærsla yfir í lífræna ræktun
myndi aðeins geta brauðfætt helm-
ing núverandi íbúa jarðarinnar. Líf-
ræn ræktun myndi hafa í för með
sér dýrari matvöru, minni fram-
leiðslu á sama tíma og sífellt meira
land færi undir framleiðsluna.
Til þess að geta brauðfætt heim-
inn og tekist á við áföll framtíðar
þurfum við að geta framleitt mat á
betri og ódýrari máta. Sagan hefur
kennt okkur að leiðin til þess er að
betrumbæta fræ, þar með að nota
erfðabreytt fræ og nýta okkur tilbú-
inn áburð, skordýraeitur og vatns-
veitur á ræktunarsvæðin. Það mun
gera okkur kleift að framleiða meiri
mat, lækka verð, minnka hungur og
bjarga náttúrunni.
Eftir Bjorn
Lomborg » Þrátt fyrir háværar
fullyrðingar þess
efnis að lífræn ræktun
myndi skila sama magni
og hefðbundin tók að-
eins mánuði að sýna
fram á hið gagnstæða,
með tilheyrandi eymd
og fimmföldun mat-
vælaverðs.Björn Lomborg
Höfundur er forseti hugveitunnar
Copenhagen Consensus og gestapró-
fessor hjá Hoover-stofnun Stanford-
háskóla. Síðasta bók hans er „Fölsk
viðvörun: Hvernig hræðslan við
hnatthlýnun kostar okkur trilljónir,
kemur niður á fátækum og hefur mis-
tekist að heila jörðina.“
Lífræn ræktun er ekki svarið