Morgunblaðið - 01.10.2022, Blaðsíða 26

26 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 1. OKTÓBER 2022
S
tóri bróðir er alþekktur úr bókinni 1984 eftir George Orwell,
sem var rituð 1948 og kom út í nýrri þýðingu Þórdísar Bach-
mann 2015. Stóri bróðir er alltumlykjandi yfirvald sem fylgist
með hverri hreyfingu og hugsun þegna framtíðarríkisins.
Einkunnarorð stjórnvalda þar eru Stríð er friður, Frelsi er fjötur og
Fáfræði er máttur. Merking slagorðanna felur í sér þverstæðu, sem er
mikilvægt einkenni á nýmáli
(e. newspeak) sem öllum í
Flokknum er skylt að temja
sér (vitaskuld er aðeins einn
Flokkur). Annað dæmi er
gleðibúðir, þ.e. þrælkunar-
búðir.
Stjórn framtíðarríkisins
er hjá ráðuneytum sem sinna verkefnum þvert á það sem nöfnin gefa
til kynna. Sannleiksráðuneytið framleiðir áróður og lygar, m.a. öreiga-
fóður, dægrastyttingu, falsfréttir og ómerkileg klámrit handa lágstétt-
inni (e. proles). Friðarráðuneytið skipuleggur stríð. Nægtaráðuneytið
viðheldur fátækt, sem er nauðsynleg svo að íbúar fái ekki næði til að
hugsa sjálfstætt. Loks sér Ástarráðuneytið um pyntingar og yfir-
heyrslur. Innan múra þess er herbergi 101 þar sem er að finna „það
versta í heimi“ – í tilviki söguhetjunnar Winstons Smith eru það rott-
ur.
Meðal annarra hugtaka í nöturlegri framtíðarsýn Orwells eru hugs-
analögregla (stytt „hugslög“), hugsanaglæpur („glæphugs“, að hugsa
glæpsamlegar hugsanir – skilgreindar mjög vítt), svipglæpur (óviðeig-
andi svipbrigði sem lýsa t.d. efasemdum þegar skýrt er frá hernaðar-
afrekum), tveggja-mínútna-hatur (útrás fyrir reiði gegn óvinum ríkis-
ins) og tvíhyggja (að hafa tvær skoðanir samtímis, vita að þær eru
mótsagnakenndar og trúa báðum). Orðið eimaður (e. vaporized) er
notað um einstakling sem hefur verið gerður að engu og er þar með
ekki lengur til heldur orðinn „ei-maður“ (e. unperson).
Orwell lýsir málfræði nýmáls býsna nákvæmlega. Óreglu skal út-
rýmt úr málinu. Fleirtala allra nafnorða er mynduð með -s, t.d. maðurs
í stað menn. Lýsingarorðið góður stigbreytist góðari – góðast. Sterk
beyging sagna er felld úr gildi; ekki er lengur sagt stela – stal – stolið,
gefa – gaf – gefið heldur eru þátíð og lýsingarháttur þátíðar eins: stel-
að, gefað.
Í málstaðli framtíðarríkisins er ofuráhersla lögð á að einfalda orða-
forðann og þrengja þannig hugsanasviðið. Fráleitt er að tala um kalt
og heitt; í stað hins síðarnefnda nægir að segja ókalt. Mjög kalt er
plúskalt og gríðarlega kalt er tvíplúskalt. Sjálfstætt markmið með ný-
máli er að fækka orðum svo að þau verði á endanum óþörf. Tvíplúsgóð-
ur árangur í málræktarstarfinu er að nýjasta útgáfa nýmálsorðabók-
arinnar er mun þynnri en sú síðasta sem fyrir sitt leyti var þynnri en
sú á undan henni. Lokatakmarkið er að orðum verði útrýmt með öllu
en í staðinn berist hljóð úr barkanum án þess að æðri heilastöðvar
komi þar við sögu.
Sem betur fer er 1984 bara skáldsaga. Slíkt gæti aldrei gerst í veru-
leikanum, er það nokkuð?
Nýmál Orwells
Tungutak
Þórhallur Eyþórsson
tolli@hi.is
Stóri bróðir Óþarfur þegar við höfum fésbókina.
G
asleiðslurnar Nord Stream 1 og Nord Stream 2
voru lagðar á botn Eystrasalts til að flytja gas
frá Rússlandi til Vestur-Evrópu. Hvor leiðsla er
tvö rör, samtals fjögur rör í báðum leiðslum.
Vitað er að nú leka þrjú rör.
Annað rörið í Nord Stream 2 gasleiðslunni fyrir suð-
austan Borgundarhólm var eyðilagt með sprengju (1,9
stig) klukkan 02.03 aðfaranótt mánudags 26. september
2022. Klukkan 19.04 sama mánudag urðu tvær spreng-
ingar (2,3 stig) og eyðilögðust bæði rör Nord Stream 1 fyr-
ir norðaustan Borgundarhólm.
Frá þessu var sagt þriðjudaginn 27. september en
fimmtudaginn 29. september skýrðu sænsk yfirvöld frá
fjórða lekanum, hann væri einnig á Nord Stream 1. Það er
því heilt rör á Nord Stream 2. Enginn veit hvenær verður
unnt að stöðva lekann eða hvort gert verður við rörin.
Rörin eru á 70 til 90 m dýpi, um 12 cm þykk, úr stáli og
steypu. Göt á þeim geta ekki myndast fyrir slysni, til dæm-
is vegna þess að skipsakkeri lendi á þeim. Sérfræðingar
benda á ýmsar leiðir til að sprengja þau. Til dæmis megi
nota flutningaskip sem sendi frá sér lítinn kafbát að rör-
unum með sprengju.
Báðar leiðslurnar voru fullar af
gasi. Hvorug þeirra var opin.
Sama dag og fréttir af lekanum
bárust var hátíðleg athöfn í Stettin
í Póllandi með þátttöku ráðherra
frá Noregi, Danmörku og Póllandi
til að fagna gasflutningi með leiðsl-
unni Baltic Pipe frá Noregi um
Danmörku til Póllands: Pólverjar
eru ekki lengur háðir rússnesku
gasi.
Frá upphafi stríðsaðgerða Vladi-
mírs Pútins í Úkraínu var ljóst að hann mundi beita orku-
vopninu utan Úkraínu til að knýja evrópska ráðamenn til
að halda aftur af stuðningi við stjórnina í Kíev og her henn-
ar. Áhrifamesti þrýstingurinn í lýðræðisríkjum kæmi frá
heimafólki sem sætti sig ekki við ofurverð og orkuskort í
vetrarkuldum.
Ríkisstjórnir Norðurlandanna hafa undanfarin ár sam-
ræmt viðbrögð sín við fjölþátta (e. hybrid) atvikum. Sam-
staða þeirra birtist glöggt strax og fréttir skýrðust og fyrir
lá hvað gerst hafði við Svíþjóð og Danmörku.
Hvorki Magdalena Andersson, fráfarandi forsætisráð-
herra Svía, né Mette Frederiksen, forsætisráðherra Dana,
drógu í efa að unnið hefði verið skemmdarverk í efnahags-
lögsögu landa þeirra. Undir það var tekið í höfuðborgum
annars staðar á Norðurlöndunum.
Að kvöldi miðvikudags 28. september efndu fjórir
finnskir ráðherrar til blaðamannafundar undir forystu
Sönnu Marin forsætisráðherra sem sagði lekana valda
„gífurlegum áhyggjum“. Þar væri um ásetningsverk að
ræða sem kynni að vera þáttur í „stærri fyrirætlunum um
að grafa undan evrópsku öryggi“. Finnski varnarmálaráð-
herrann tók af skarið um að þetta væri skemmdarverk
sem yrði rætt á vettvangi NATO.
Að morgni fimmtudags 29. september sendu fastafull-
trúar NATO-ríkjanna í Brussel frá sér yfirlýsingu þar sem
lýst er miklum áhyggjum vegna tjónsins á gasleiðslunum
tveimur á alþjóðlegu hafsvæði í Eystrasalti. Allt bendi til
að um sé að ræða „markvisst, ófyrirleitið og ábyrgðarlaust
skemmdarverk“. Hætta steðji að siglingum og umtalsvert
umhverfistjón hafi orðið. Lýst er stuðningi við rannsóknir
til að upplýsa málið. Þá segir:
„Við höfum sem bandamenn skuldbundist til að vera við
því búnir að setja skorður við og verjast, sé beitt
þvingunarráðum í krafti orku eða með öðrum fjölþátta að-
ferðum af hálfu ríkja eða annarra gerenda. Sérhverri
markvissri árás á mikilvæga innviði bandalagsríkis verður
svarað einhuga og ákveðið.“
Þennan sama fimmtudagsmorgun sagði Katrín Jakobs-
dóttir forsætisráðherra á alþingi að skemmdarverkið á
gasleiðslunum færði „ógnina mjög nærri okkur“. Ríkis-
stjórnin mundi „bregðast við í samræmi við þau gögn“ sem
hún fengi frá nágrannaríkjum okk-
ar. Þá drægju „atburðirnir á
Eystrasalti“ fram mikilvægi nor-
ræns samstarfs og varnar- og ör-
yggismálayfirlýsingarinnar sem
norrænu forsætisráðherrarnir
sendu frá sér 15. ágúst 2022.
Undanfarið hefðu íslensk stjórn-
völd aukið þátttöku sína „í sameig-
inlegum aðgerðum á vettvangi Atl-
antshafsbandalagsins“. Öll þátt-
taka okkar væri hins vegar á
borgaralegum forsendum.
Í Noregi beinir skemmdarverkið athygli að því að und-
anfarið ár hefur ýmislegt dularfullt gerst undan ströndum
landsins, liður í fjölþátta stríði, átökum á gráu svæði milli
stríðs og ekki-stríðs, eins og það er stundum orðað, þegar
um er að ræða blöndu af hefðbundnum hernaðaraðgerðum
og öðrum aðgerðum, netárásum og skemmdarverkum.
NRK, norska ríkisútvarpið, nefndi þessi dæmi:
Í fyrra hvarf neðansjávarstrengur fyrir utan Bø í Vest-
erålen. Í janúar 2022 rofnaði neðansjávarnetstrengur milli
Svalbarða og Norður-Noregs. Nú í september hefur sést
til ókunnra dróna í nágrenni við norska olíuborpalla á
Norðursjó.
Enginn veit með vissu hver stendur að baki því sem hér
er lýst. Það er hins vegar talinn „kosturinn“ við fjölþátta
hernað að gerandinn getur farið leynt.
Nú reynir á hæfnina við að upplýsa fjölþátta skemmdar-
verk þegar reynt er að sanna hver eyðilagði Nord Stream
rörin þrjú. Hafi eitt rör verið skilið eftir gefur það til kynna
að skemmdarvargurinn vilji, þrátt fyrir allt, geta flutt gas
frá Rússlandi til Þýskalands.
Hafi Rússar sjálfir staðið að eyðileggingunni á Nord
Stream leiðslunum, eins og flesta grunar, sýnir það að Pút-
in er til alls vís úti í horni. Orkuvaldið og stríðsöxin eru eitt
í hans augum.
Það er rétt mat hjá forsætisráðherra: Ógnin færist nær.
Fjölþátta stríð kallar á árvekni stjórnvalda og rétt mat á
aðstæðum.
Fjölþátta stríð á Eystrasalti
Þennan sama fimmtudags-
morgun sagði Katrín Jak-
obsdóttir forsætisráðherra á
Alþingi að skemmdarverkið
á gasleiðslunum færði „ógn-
ina mjög nærri okkur“.
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
Það var fróðlegt á dögunum að
gista tvær gamlar verslunar-
borgir í Evrópu, Tallinn í Eistlandi
og Split í Króatíu. Báðar liggja þær
vel við siglingum, önnur um Eystra-
salt og hin um Adríahaf, og báðar
voru þær öldum saman undir stjórn
útlendinga, Tallinn þýskrar riddara-
reglu og Split feneyskra kaup-
manna. Íslendingar eiga aðeins einn
nágranna, Ægi konung, og má segja,
að hann ógni okkur ekki lengur, því
að árið 2008 var fyrsta árið í Íslands-
sögunni, þegar enginn íslenskir sjó-
maður drukknaði. En Eistlendingar
og Króatar hafa ekki verið eins
heppnir með nágranna. Rússar úr
austri og Þjóðverjar úr vestri hafa
löngum setið yfir hlut Eistlendinga,
og Króatía var um skeið á valdi Fen-
eyinga, síðan soldánsins í Miklagarði
(Istanbúl), þá Habsborgarættar-
innar og fylgdi Ungverjalandi, en
loks Serba.
Í Split standa rústirnar af veg-
legri höll Díókletíanusar keisara,
sem ríkti í Rómaveldi 284-305 e. Kr.
Þótt hann friðaði ríki sitt með hörku,
átti hann sinn þátt í að grafa undan
þessu mikla Miðjarðarhafsveldi, því
að hann lagði á nýja skatta, nefskatt
og landskatt, og setti á verðlagshöft,
sem náðu auðvitað ekki tilgangi sín-
um. Jafnframt batt hann bændur við
átthaga sína og takmarkaði kost
manna á að færa sig milli atvinnu-
greina. Hann hleypti líka af stað síð-
ustu og mestu ofsóknunum, sem
kristnir menn sættu í Rómaveldi.
Í Split fræddi ég nemendur í
stjórnmálaskóla, sem tvær hug-
veitur héldu, hins vegar á því, að
þeir Snorri Sturluson og heilagur
Tómas af Akvínas hefðu báðir talið,
að konungar yrðu að lúta sömu lög-
um og þegnar þeirra og að afhrópa
mætti þá, ef þeir virtu ekki arfhelg
réttindi.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Split, september 2022
Lerkidalur 26, 260 Reykjanesbæ
Nánari upplýsingar á skrifstofu s. 420 6070 eða eignasala@eignasala.is
Mjög nýlegt og fallegt 3ja herbergja raðhús á einni hæð byggt árið 2018.
Afgirt baklóð, með sólpalli og heitum potti.
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali
s. 864 9677
Júlíus M Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali
s. 899 0555
Bjarni Fannar Bjarnason
Aðstoðamaður fasteignasala
s. 773 0397
Verð 62.400.000 kr. Stærð 104 m2