Morgunblaðið - 13.10.2022, Blaðsíða 13

Ljósmynd/Dagný Hermannsdóttir
Prjónaferð Íslenskar prjónakonur prjóna við bjálkakofa í Lettlandi.
linga í kistil sinn. Ekki var litið á
unga stúlku sem góðan kvenkost ef
hún var ekki flink að prjóna, svo þær
kepptust við að vera með flottustu
vettlingana, flóknustu munstrin, fín-
gerðustu prjónana og flottustu lita-
samsetningarnar. Áður fyrr var
garnið einvörðungu í sauðalitum og
jurtalitað, en þegar kemísku litirnir
komu til sögunnar þá urðu til
skemmtilegar hefðir með litasam-
setningar. Jafnvel eru dæmi um að
vettlingar séu prjónaðir með fimm
liti í einu, sem er brjálæðislega erfitt,
en af því má sjá hve metnaðurinn er
gríðarlegur. Einnig liggur metnaður
í að prjóna vettlingana með örfínum
prjónum sem bogna við það eitt að
prjónað sé með þeim. Þá er hver
lykkja agnarsmá,“ segir Dagný og
bætir við að hluti af þjóðbúningahefð
í Lettlandi sé að karlmenn láti fagra
vettlinga sína hanga við belti sitt.
„Þetta gerðu þeir líka til að
grobba sig af því hversu vel giftir
þeir væru.“
Tjáðu tilfinningar með prjóni
Dagný segir að fram á síðustu
öld hafi sá siður verið viðhafður í
brúðkaupum í Lettlandi að brúðurin
þurfti að gefa allri tengdafjölskyld-
unni, prestinum og öllum sem sáu
um brúðkaupsveisluna fagra vett-
linga að launum sem hún hafði prjón-
að sjálf.
„Brúðkaupsvettlingar sem
brúðurin gaf brúðguma þurftu að
vera hvítir, afar fíngerðir fingravett-
lingar með miklu munstri efst. Þegar
nýgift kona flutti með manni sínum á
nýjan stað, oftast á bóndabæ, þá fór
hún með vettlinga á mikilvæga staði,
til dæmis við brunninn og út í gripa-
húsin, og skildi vettlingana þar eftir.
Hún lagði þá eins og fórnargjöf til að
auka líkur á að hafa alltaf aðgang að
góðu vatni og að búskapur gengi
vel,“ segir Dagný og bætir við að ein
af gömlu vettlingahefðunum hafi
verið sú að ef stúlku leist vel á pilt,
þá bauð hún honum að gjöf skraut-
lega vettlinga sem hún hafði sjálf
prjónað.
„Þannig gat hún tjáð tilfinn-
ingar sínar og sýnt eigin verðleika í
prjónafærni. Vandaðir vettlingar
sem mikið er lagt í, bæði í munstri og
litavali, þykja enn í Lettlandi vegleg
gjöf og góð, tákn um virðingu og
væntumþykju. Mikil merking er enn
á bak við þá.“
Prjónað fyrir eigin jarðarför
Dagný segir að áður fyrr hafi
lettneskar konur byrjað að prjóna
vettlinga fyrir eigin jarðarför á
miðjum aldri.
„Lágmarkið var tíu til tólf vett-
lingapör, helst fleiri, því sá sem tók
gröfina þurfti eitt par, allir sem báru
kistuna þurftu hver sitt par, prest-
urinn sem jarðsöng fékk eitt par, líka
tónlistarfólk og aðrir sem komu að
vinnu við jarðarförina. Breytilegt
var eftir héruðum hvaða litir voru
taldir við hæfi í slíka jarðarfarar-
vettlinga, en vettlingarnir voru arf-
leifð sem hin látna kona skildi eftir
hjá því fólki sem fékk þá að gjöf frá
henni í hennar eigin jarðarför.“
Dagný segir að prestar sem áttu
mikið af uppsöfnuðum sparivett-
lingum hafi getað skipt á þeim fyrir
hverskonar þjónustu og vörur.
„Þeir voru þannig líka gjaldmið-
ill, enda veglegir og þóttu mikið
skart. Sumir prestar söfnuðu þess-
um gersemum yfir ævina og lúrðu á
þeim. Þannig eru sum vettlingasöfn
tilkomin í dag í Lettlandi, úr fórum
presta sem pössuðu vel upp á dýr-
gripina sem þeir fengu að gjöf við
brúðkaup og jarðarfarir,“ segir
Dagný og bætir við að þó svo að ung-
ar stúlkur séu löngu hættar að
prjóna með örfínum prjónum fimm-
tíu til tvö hundruð vettlingapör í
heimanmund sinn, þá séu enn til
handavinnukonur, sérstaklega í Kur-
zeme-héraði, sem prjóni jarðar-
fararvettlinga.
„Algengt er að eldri konur sjái
fyrir sér að talsverðu leyti með vett-
lingaprjóni, enda er ellilífeyrir rýr í
Lettlandi. Það þykir enn mjög flott
að vera flink að prjóna munstraða
vettlinga og mikið er selt af hand-
prjónuðum vettlingum í Lettlandi.“
Næsta prjónaferð til Lettlands
verður í byrjun júní 2023, nánar á
mundo.is.
Ljósmynd/Dagný Hermannsdóttir
Gestgjafar Þessar tvær tóku á móti hópnum í þjóðbúningum og sungu.
DAGLEGT LÍF 13
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 13. OKTÓBER 2022
Hafa turnar
heilbrigðis-
kerfisins reynst
þér ókleifir?
Umsóknarfrestur er til ogmeð31. október.
Frekari upplýsingar og umsóknarformmá
finna á vefsíðu ráðuneytisins, www.hvin.is.
ÞÁKÖSTUMVIÐTIL
ÞÍNFLÉTTUNNI!
Fléttan eru styrkir
sem veittir eru til
nýsköpunar-
fyrirtækja sem
skapað hafa
áhugaverðar
lausnir til að
bæta þjónustu
við sjúklinga,
stytta biðlista og
auka skilvirkni kerfisins. Styrkveitingin er háð því skilyrði að
nýsköpunarfyrirtækin eigi í nánu samstarfi við stofnanir eða
fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu sem skuldbinda sig til að innleiða
þá nýsköpun sem styrkur er veittur til.
Um er að ræða 60 m.kr. sem Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir,
háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra mun veita til
verkefnisins og lögð verður sérstök áhersla á að styðja við
samstarf milli hins opinbera og einkaaðila um land allt.