Morgunblaðið - 30.11.2022, Side 17

MINNINGAR 17
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 30. NÓVEMBER 2022
✝
Jóhannes
Björn Lúðvíks-
son fæddist í
Reykjavík 30. nóv-
ember 1949. Hann
varð bráðkvaddur
á heimili sínu í New
York 13. mars
2022.
Foreldrar hans
voru hjónin Jónína
Jóhannesdóttir frá
Kálfsárkoti í Ólafs-
firði, f. 1912, d. 2004, húsfreyja,
og Lúðvíg Eggertsson frá
Klukkulandi í Dýrafirði, f. 1914,
d. 1995, kaupmaður og
fasteignasali í Reykjavík. Jó-
hannes Björn var yngstur í
stórum hópi systkina, sem hann
óst upp með í foreldrahúsum á
Hverfisgötu 32 í Reykavík. Þau
eru: Sonja, f. 1938, Ævar, f.
1940, d. 1942, Hrefna, f. 1942,
Ævar, f. 1944, og tvíburarnir Rí-
key og Elsa, f. 1946.
Jóhannes kvæntist tvisvar.
Fyrri kona hans var Þóra Ás-
björnsdóttir ritari, f. 1952. Lágu
leiðir þeirra saman 1974 og
eignuðust þau soninn Róbert, f.
skrifaði hann ljóðabók og fékk
hann einnig ungur áhuga á
blaðamennsku og var um tíma
við greinaskrif á Mánudags-
blaðinu.
Upp úr tvítugu hélt hann ut-
an, til Svíþóðar og Englands.
Þar lagði hann stund á félags-
fræði með áherslu á hagfræði,
fjármál og stjórnmál. Á því sviði
stundaði hann kerfisbundnar
rannsóknir og birtust nið-
urstöður þeirra í bókum hans,
eins og í fyrstu fræðibókinni,
Falið vald, sem kom út 1979.
Hann stundaði þar einnig nám í
óhefðbundnum fræðum. Starf-
aði hann við það í Los Angeles
og um árabil í New York.
Með árunum áttu ritverk
hans sem rithöfundur og
greinahöfundur vaxandi fylgi
að fagna og fór hann að koma
fram í sjónvarpi og útvarpi sem
álitsgjafi. Þá var Jóhannes virk-
ur á vefsíðu sinni, sem og á sam-
félags- og fjölmiðlum og vann á
tímabili sem pistlahöfundur fyr-
ir Stundina. Einnig fékkst hann
við ýmis verkefni sem tengdust
viðskiptum, t.d. fjárfestingar og
fasteignir, ýmist í samstarfi eða
á eigin vegum.
Jóhannes hélt áfram að skrifa
allt undir það síðasta, sem og að
stunda skáklistina við ýmis
tækifæri.
Bálför fór fram í New York.
1978, sem Jóhannes
lætur eftir sig. Jó-
hannes flutti til
Bandaríkjanna
1984 eftir skilnað
þeirra Þóru og
drengurinn var hjá
móður sinni.
Seinna þegar Ró-
bert var á ellefta
aldursári fór hann
út til föður síns,
hélt þar áfram
námi, lauk langskólanámi og
starfar sem hugbúnaðarsér-
fræðingur.
Seinni kona Jóhannesar, sem
hann lætur eftir sig, er Beth Sue
Rose og býr hún í New York.
Jóhannes tók hefðbundið
grunnskólapróf í Miðbæjarskól-
anum og fór í landspróf. Hann
kynntist ungur ljóð- og skáklist-
inni, og var mikið upptekinn við
það á unglingsárum sínum.
Varð hann Reykjavíkurmeistari
í skák 16 ára, keppti á Evrópu-
móti unglinga árið 1969 í Amst-
erdam og árið 1972 vann hann
til verðlauna í meistaraflokki á
Skákþingi Íslands. Árið 1970
Lífshlaup og heimspeki föður
míns, Jóhannesar Bjarnar, hefur
haft djúp áhrif á allt mitt líf.
Rannsóknarvinna og skrif voru
ætíð efst í þínum huga, og mínar
mikilvægustu minningar tengj-
ast samræðulist þar sem tekist
var á um ólíkar skoðanir. Þú
varst alltaf til staðar og leiðsögn
þín og viska var mikils metin.
Það er óhætt að segja að bók
þín, „Falið vald“, sem gefin var
út árið 1979, hafi verið langt á
undan sinni samtíð. Með gagn-
rýnni hugsun tókstu á við þann
sannleika sem samfélagið hafði
lengi gengið út frá sem vísu.
Ýmsar ábendingar og niðurstöð-
ur bókarinnar hafa síðar sannað
sig og fengið viðurkenningu. Á
þeim tíma voru fáir meðvitaðir
um þau málefni sem þú dróst
fram í dagsljósið.
Þú nefndir eitt sinn að kaflinn
um peninga og upphaf þeirra
hefði mætt mestum efasemdum,
jafnvel á meðal virtustu hag-
fræðinga. Í dag er annað hljóð
komið í strokkinn og sagan þér
hliðholl, þar sem flestir gera sér
grein fyrir hvaða áhrif miðstýr-
ing peningakerfisins hefur á
skuldir og verðbólgu og sam-
félagið í heild.
Þú rannsakaðir undirliggjandi
orsakir og hreyfiafl atburða
heimsins, settir spurningar-
merki við frásagnarmátann og
þau öfl og áhrifavalda sem að
baki liggja. „Hver segir sög-
una?“ var þér ætíð ofarlega í
huga. Vegna þessara áhrifa geri
ég mér skýra grein fyrir því að
fréttaflutningur er einungis ein
rödd af mörgum og ekki hinn
eini raunveruleiki.
Þinn styrkur var þín skarpa
vitund og hæfileiki til að sund-
urgreina óreiðuna og komast að
kjarna málsins. Þú gerðir þér
grein fyrir því að eina leiðin í
gegnum völundarhús sannleik-
ans væri að kanna sjálfur þær
staðreyndir sem lágu fyrir með
það að leiðarljósi að rata til baka
út úr því völundarhúsi sem fylgir
okkur frá fæðingu. Þú veittir
mér þá bestu kennslu sem völ
var á og kenndir mér að leggja
áherslu á gagnrýna hugsun. Ég
á þér að þakka þann skýrleika
hugsana og vitundar.
Þú skilur eftir þig mikið tóma-
rúm, en þeir neistar sem þú hef-
ur kveikt hafa snert marga og
halda áfram að lýsa til framtíðar.
Þinn sonur,
Róbert.
Í dag, 30. nóvember, er af-
mælisdagur þinn og hefðir þú
orðið 73 ára. Þú varst of ungur
þegar kallið kom og enn varstu
hraustur. Þú varst þægilegur í
umgengni og fjölskylda þín tók
mér opnum örmum. Ef eitthvað
vantaði komu þau færandi
hendi. Eins og þegar Róbert
fæddist, þá komu systur þínar,
ásamt Guðrúnu, konu bróður
þíns, með fullt af ungbarnaföt-
um, vagn og vöggurúm. Ekki
gleymi ég heldur móður þinni
sem á seinni árum byrjaði að
mála ævintýralega flottar mynd-
ir.
Tíminn með þér var ekki tíð-
indalaus. Við bjuggum saman í
þremur löndum og var England
þeirra eftirminnilegast. Á vegi
okkar þar urðu námsmenn úr
öllum heimsálfum. Vinur þinn,
Sverrir, var einnig úti í námi á
þessum tíma. East Grinstead,
þar sem við bjuggum, var ekki
svo langt frá London og vorum
við fljót með lest þangað til að
fara og sjá hljómsveitir sem við
héldum upp á, eins og Genesis
og Jethro Tull, sem voru þarna
á toppnum kringum 1976. Ekki
síst er í minningunni tónlistin
sem hljómaði enn í eyrum og þá
í bland við „taktfastan rythma
lestarinnar“ á leiðinni til baka.
Fyrir síðari dvöl okkar í Eng-
landi 1979 og 1980 hafði sonur
okkar, Róbert, komið í heiminn
og vantaði okkur þá aðeins
meira pláss með þann litla, en
um hríð bjuggum við ansi
þröngt. Þá varð á vegi okkar
Þjóðverji nokkur, sem átti fast-
eignir i Englandi, og það flaug
út úr mér í samtali við hann að
okkur vantaði íbúð. Þarna bjóst
ég ekki við að við hefðum ekki
bara fundið íbúð heldur hús með
fimm herbergjum og kom þetta
því eins og himnasending. Við
gátum leigt út nokkur herbergi
svo nú var þetta eins konar
„mini hostel“ og þarna gekk allt
upp eins og í sögu. Samskiptin
einkenndust af þægilegu and-
rúmslofti og urðu sum hver var-
anleg. Var t.d. einn leigjenda
okkar indverskur læknir og ef
eitthvað kom upp dró hann ein-
faldlega fram læknatólin sín á
„mini hostelinu“ okkar.
Okkur fannst alltaf jafn-
spennandi að fara á útimarkað-
inn á laugardögum og upplifa að
„hverfa inn í“ allt það fjöruga
mannlíf sem þar var að finna og
að versla inn fyrir vikuna. Segja
má að þetta hafi verið okkar
„aðalafþreying“ vikunnar. Þarna
keyptum við t.d. alltaf risastór-
an bakka með brúnum lífrænum
eggjum frá hænum sem fengu
lífrænt fóður og hinn ungi sonur
okkar hafði líklega mest gaman
af að fylgjast með þeim er þær
spígsporuðu frjálslega um.
Ljóðelskur varstu og kunnir
öll ljóð utanbókar. Við andláts-
fregn þína tók ég fram bók þína,
Blástjörnur, og þegar ég opnaði
hana kom ég af tilviljun niður á
ljóðið sem ég sendi þér hér.
Megi minningin um þig lifa og
að þú hljótir blessun í landi frið-
ar í æðri tilvist:
Einn dag þú gekkst um eðalkrýnda
borg
Og elfa himins mildum geislum stráði
En sá sem ræður allri heimsins sorg
Í skugga ljóssins einnig þér hann
náði
(úr bók höfundar)
Þóra.
Jóhannes Björn byrjaði
snemma á samsæriskenningum
sínum í portinu á Laugavegi 19.
Þar messaði hann yfir okkur
leikbræðrunum og lagði út frá
fjármálaspillingu heimsins eins
og hann átti eftir að gera marg-
oft síðar á lífsleiðinni. Í bakgarði
bernskunnar voru leikir frá
morgni til kvölds enda ekki ann-
að að hafa. Þá var bara ein út-
varpsstöð, ekkert sjónvarp, eng-
ar tölvur, engir gemsar og
ekkert kynslóðabil. Vaðnes-
hringurinn afmarkaðist af
Laugavegi, Smiðjustíg, Hverfis-
götu og Klapparstíg. Við strák-
arnir hlupum gjarnan hringinn
og tókum tímann. Jóhannes var
snemma frár á fæti. Hann setti
met sem stendur enn.
Hverfisgata 32 var æsku-
heimili Jóhannesar. Meðal
minnisstæðra leigjenda í húsinu
var Eggert Gilfer skákmeistari
og píanóleikari. Í bakhúsinu
bjuggu Jakob, bróðir Gilfers og
Þórarins fiðluleikara, jafnan
kallaður Kobbi kleina, og Lína
spákona. Hann krækti oft stafn-
um í börnin og dró þau til sín.
Sannkallaður krakkaskelfir. Gil-
fer, eða Gilli, eins og við nefnd-
um hann, var hins vegar ljúf-
lingur. Hann sagði gamansögur
sem börnin botnuðu ekkert í en
hló sjálfur dillandi hlátri.
1953 stofnuðum við JBL Smá-
meistaraklúbbinn ásamt nokkr-
um félögum. Við tefldum
grimmt í fyrstu og fögnuðum
fertugs- og fimmtugsafmælum
með veglegum skákmótum. Á
næsta ári verður vafalaust hald-
ið upp á sextugsafmælið í minn-
ingu fallinna félaga.
Jóhannes Björn var mjög
efnilegur skákmaður og tefldi á
Evrópumóti unglinga 1969.
Nokkrar skákir hans birtust í
þýska tímaritinu Schach-Echo.
Eftir að hann byrjaði að tefla
fyrir alvöru og Gilfer fallinn frá
sögðu gárungar í Taflfélaginu að
Gilfer tefldi í gegnum Jóhannes!
Jóhannesi Birni var margt til
lista lagt. Hann var m.a. dans-
stjóri í forföllum í Alþýðuhús-
kjallaranum við lítinn fögnuð
söngvarans því þegar Jóhannes
tilkynnti að næst yrði dansaður
svellandi polki var hljómsveitin
að spila hægan vals!
Jóhannes var snjall penni
eins og bækur hans „Falið vald“
og fleiri bera með sér. Eldskírn-
ina fékk hann þó á Mánudags-
blaðinu hjá Agnari Bogasyni.
Þar var hann lausapenni um
skeið eftir að búið var að reka
mig af blaðinu! Jóhannes reit
margar eftirminnilegar greinar í
blaðið og tamdi sér stíl Agnars,
sem skrifaði gjarnan þegar
hrikti í: „Fólk er orðið lang-
þreytt á ástandinu!“
1974 stofnuðum við vikublaðið
Hraðtíðindi, HT, sem varð því
miður ekki langlíft. Í blaðinu er
m.a. að finna bráðskemmtilega
grein JBL hvar hann færir
sterk rök fyrir því að nýr Gamli
sáttmáli væri í uppsiglingu milli
Íslands og Noregs!
Við brölluðum margt í gegn-
um tíðina; tefldum, ortum og
skáluðum. JBL var mikill fag-
urkeri sem mat lífsins lysti-
semdir. Hann rak áróður fyrir
heilbrigðum lífsstíl en stóðst
sjaldan óhollustu á borð við sæt-
indi af ýmsu tagi! Jóhannes
kunni að lifa lífinu minnugur
orða Lúthers: „Sá óð ei elskar,
vín né víf/hann verður glópur
allt sitt líf,“ (þýð. sr. Guðm.
Sveinsson).
Það er sannarlega sjónar-
sviptir að vini mínum Jóhannesi
Birni. Hann var einstakur.
Ég færi Beth og Robert og
öðrum aðstandendum mínar
innilegustu samúðarkveðjur.
Gunnar Finnsson.
Við vorum átta ára gamlir
þegar fundum okkar bar saman
í fyrsta sinn. Ég var nýfluttur
inn í Vaðneshringinn, sem var
umvafinn af Laugavegi, Klapp-
arstíg, Hverfisgötu og Smiðju-
stíg, en hlaut síðar nafngiftina
Sirkusreiturinn og nefnist í dag
Hjartatorg. Jóhannes Björn var
að sýsla hjá dúfnakofa sem eldri
bróðir hans hafði reist í bak-
garðinum. Ég staldraði við þeg-
ar hann leit upp með glettnis-
svip og spurði: „Hvað heitir
mamma þín?“ Vinskapur okkar
átti eftir að þroskast og þróast
og var afar náinn alla tíð.
Jóhannes Björn var góðum
gáfum gæddur, óvenju hug-
myndaríkur, og hafði sterkar
skoðanir á flestum hlutum. Í
stað þess að ganga mennta-
skólaveginn lagðist hann í bók-
lestur, einkum skáldsagna og
ljóða, og naut þess að leiða mig
inn í þá veröld með sinni ein-
stöku frásagnargáfu. Það tók oft
á tíðum óratíma fyrir mig að
komast heim eftir ferðalag frá
eldhúsi, inn í stofu, fram á gang
og út á götu. Húsið hafði margar
vistarverur og ýmislegt átti sér
stað sem ekki var einfalt að út-
skýra. Jónína sá fleira en flestir
og las stundum framtíð fólks í
gegnum kaffibolla.
Okkar vinskapur varð til þess
að ég gat leitað til Jóhannesar
Bjarnar þegar mig vantaði ljóð
við lög sem ég var að semja eða
vinna með. Einnig er minnis-
stætt framhaldsleikritið „Inn-
rásin frá Markab“, sem hann
samdi fyrir þætti sem ég vann
fyrir Ríkisútvarpið á sínum
tíma. Ég er þakklátur fyrir að
hafa kynnst Róberti, syni Jó-
hannesar Bjarnar og Þóru Ás-
björnsdóttur, þegar ég kenndi
honum í Fossvogsskóla, og hef
fylgst vel með honum í gegnum
árin. Ekkjunni, Beth Sue Rose,
kynntist ég síðar þegar ég
dvaldi hjá þeim hjónum í nokkra
daga á heimili þeirra í New
York, á leið minni til Kaliforníu
og Japans.
Jóhannes Björn hafði mikinn
áhuga á manntafli og var afar
öflugur skákmaður. Hann varð
unglingameistari Reykjavíkur í
skák 16 ára að aldri og tók þátt í
alþjóðlegu skákmóti í Hollandi
fyrir Íslands hönd. Það hlaut að
koma að því að hann gæfi út
bók, og ungur að árum gaf hann
út ljóðabókina „Blástjörnur“.
Síðar ritaði Jóhannes Björn þá
merkilegu bók „Falið vald“, sem
má segja að hafi sett „hrunið
2008“ í hnotskurn löngu áður en
það átti sér stað. Það kom því
ekki á óvart að hann yrði kall-
aður heim frá New York sem
samfélagsrýnir hjá sjónvarpi og
fjölmiðlum, til þess að kafa ofan
í kjölinn og taka ríkan þátt í
þeirri umræðu og uppbyggingu,
sem átti sér stað í kjölfar hruns-
ins.
HORFNIR DRAUMAR
haustið fellur að
brátt flæðir veturinn yfir
blóðrauðir runnar
á snævi þaktri jörð
ég opna hellinn til hálfs
horfi til hafs
gegnum hvít ríslandi lauf
sem hvísla í golunni
kertið hefur brunnið ofan í kviku
síðasta andvarp logans
fyllir vitin höfgum ilmi
löngu horfinna drauma
(Sverrir Guðjónsson)
Megi allar góðar vættir
vernda þig um ókomnar aldir,
kæri vinur.
Við hjónin, ásamt sonum okk-
ar, vottum syninum Róberti og
ekkjunni Beth Sue Rose, systk-
inum og öllum ástvinum Jóhann-
esar Bjarnar samúð okkar.
Sverrir Guðjónsson,
Elín Edda Árnadóttir,
Ívar Örn Sverrisson,
Daði Sverrisson.
Ég minnist þess á sínum
tíma, þá ég var að gutla í leigu-
bílabransanum á árunum um
1980, að einn góður félagi minn
benti mér á ritið Falið vald eftir
Jóhannes Björn Lúðvíksson.
Þetta var fyrir mig gjörsamlega
nýtt og auðvitað varð ég hug-
fanginn af efninu og efnistök-
unum. Nokkrum árum síðar
kom ritið Skákað í skjóli Hitlers.
Höfundurinn fletti ofan af upp-
lýsingum sem mjög fáir vissu af
enda aðgengi að þeim vandlega
falið. Þessi rit fjalla um skugga-
hliðar efnahagslífsins þar sem
siðlausir fjárplógsmenn fjár-
festa í afkastamiklum fyrirtækj-
um sem einkum framleiða her-
gögn fyrir valdagráðuga og
sjúka einvaldsherra. Það er eins
og alltaf sé markaður fyrir
vörur sem þessar þó svo að
framleiðsla þeirra varpi hræði-
legum skugga á samskipti þjóða
eins og nú má sjá í Austur-Evr-
ópu. Eftir að hafa kynnst ritum
Jóhannesar hefi ég lesið rit ann-
arra erlendra rannsóknarblaða-
manna eins og Þjóðverjans
Bengt Engelmann sem ritað
hefur ótalmargt um þessi
skuggalegu mál.
Fyrst þótti mér dálítið und-
arlegt hvernig þetta hefur verið
framkvæmanlegt. Þannig voru
hergögn framleidd í Þýskalandi
af bandarísku fyrirtæki eins og
ekkert hefði verið sjálfsagðara.
Oft hefur veröldin okkur vonds-
lega blekkt og þá oftast í boði
umdeildra stjórnmálamanna. Ég
komst síðar að því að fjölmiðlar
á Íslandi hafa ekkert verið of
fljótir að segja frá ýmsu sem
okkur þykir sjálfsagt að vita eða
fá vitneskju um í dag. Þar má
nefna þá atburði sem nú ber efst
í heimsfréttunum. Þannig varaði
Eisenhower forseti bandarísku
þjóðina og þar með allan heim-
inn við hergagnaiðnaðinum í
kveðjuræðu sinni í Hvíta húsinu
í ársbyrjun 1961. Íslenskir fjöl-
miðlar sögðu ekki frá henni fyrr
en áratugum síðar. Oft fáum við
að heyra það sem máli skiptir
einna síðust allra.
Jóhannes Björn Lúðvíksson
opnaði nýja veröld fyrir okkur
sem viljum taka þátt í umræðum
tengdum alþjóðasamfélaginu.
Ég hitti Jóhannes einu sinni og
átti mjög gott samtal við hann.
Við eigum honum margfalt
þakklæti sem því miður við get-
um vart sýnt nema í fátæklegum
minningarorðum.
Öllum ættingjum sem og vin-
um eru sendar huglægar sam-
úðarkveðjur vegna fráfalls hans
sem bar allt of fljótt að. Hann
var sískrifandi fram á hinsta
dag og mátti t.d. lesa ótalmargt
áhugavert sem hann ritaði á Fa-
cebook um alþjóðastjórnmál og
hagfræði.
Guðjón Jensson
leiðsögumaður og
bókfræðingur,
búsettur í Mosfellsbæ.
Jóhannes Björn
Lúðvíksson
Ástkær faðir okkar, tengdafaðir, afi
og langafi,
GUÐMUNDUR Í. ÍVARSSON,
bifreiðastjóri og verktaki,
Seljavegi 8, Selfossi,
lést sunnudaginn 13. nóvember.
Útförin fer fram frá Selfosskirkju föstudaginn
2. desember klukkan 14.
Ingunn H. Guðmundsdóttir Pétur Pétursson
Harpa Guðmundsdóttir Guðmundur Þór Pétursson
Ólöf Eir Guðmundsdóttir
G. Alda Guðmundsdóttir
barnabörn og barnabarnabörn
Ástkær faðir okkar, tengdafaðir, afi
og langafi,
JÓHANNES GUÐMUNDSSON,
Hvammstangabraut 22,
Hvammstanga,
áður Blöndubyggð 6,
Blönduósi,
lést á Heilbrigðisstofnun Vesturlands
Hvammstanga laugardaginn 19. nóvember.
Útförin fer fram frá Víðidalstungukirkju föstudaginn 2. desember
klukkan 13. Aðstandendur afþakka blóm og kransa.
Óskar S. Jóhannesson Rósa Stefánsdóttir
Elísabet Jóhannesdóttir Sigfús Þráinsson
Jóhannes R. Jóhannesson Guðrún M. Birkisdóttir
Baldvin Þ. Jóhannesson Sigríður G. Sigmundsdóttir
Berglind R. Jóhannesdóttir
barnabörn og barnabarnabörn