Morgunblaðið - 30.12.2022, Blaðsíða 17

UMRÆÐAN
17
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 30. DESEMBER 2022
Reglulega sprettur upp umræða
um verðlag íslenskrar matvæla-
framleiðslu, að hún sé dýrari en
vörur að utan og færð rök fyrir því að
íslenska þjóðin væri betur sett ef inn-
flutningur væri aukinn á kostnað ís-
lenskrar framleiðslu. Gleymist þá
hvernig hagsmunir almennings eru
samofnir innlendri matvælafram-
leiðslu. Einnig er lítið minnst á þær
ívilnanir sem innflutningsaðilar hafa
fengið undanfarin ár og hversu treg-
lega hefur gengið að koma þeim
áfram til neytenda. Í nýjum kjara-
samningi VR og LÍV við Félag at-
vinnurekenda er sérstök bókun um
að félögin ætli að setja þrýsting á
stjórnvöld til að afnema tolla og að
það sé ein skilvirkasta leiðin til að
bæta hag launþega. Er því ástæða til
að rifja upp þróun tollamála á Íslandi
undanfarin ár og áhrif. Einnig er til-
efni til að fara yfir stöðu bænda, stétt
sem telur 3.000 einstaklinga sem
starfa á krefjandi markaði, og síðast
en ekki síst fjárfestingu þjóðarinnar í
fæðuöryggi.
Áhrif viðskiptasamninga
Árið 2018 tók gildi tvíhliða við-
skiptasamningur við Evrópusam-
bandið, kvótar til tollfrjáls innflutn-
ings þaðan auknir og verðtollar
lækkaðir yfir fjögurra ára tímabil.
Frá árinu 2011 hafa tekjur ríkisins af
tollheimtu lækkað um 35% á föstu
verðlagi vegna nýrra viðskiptasamn-
inga og styrkingar krónunnar. Fram
til ársins 2018 var aðaláhrifaþátt-
urinn í þessari þróun styrking krón-
unnar en það samband slitnar við
gildistöku áðurnefnds viðskipta-
samnings. Tollverndin
hefur dvínað á und-
anförnum árum. (Sjá
mynd 1)
Hvati fyrirtækja til
að flytja inn erlendar
vörur hefur aukist um-
talsvert á þessum tíma
og stefnir í metinnflutn-
ing í ár. Í ár er mark-
aðshlutdeild innflutts
kjöts rúmlega tvöfalt
meðaltal síðustu sex ára
áður en samningurinn
tók gildi. (Sjá mynd 2)
Þessar nýju að-
stæður hafa dregið töluvert úr samn-
ingstöðu bænda. Í tilfelli naut-
gripabænda hafði afurðaverð til
þeirra lækkað samfleytt frá 2018 og
þar til í ár þegar þau fengu loks smá-
vægilega kjaraleiðréttingu. Af-
urðaverðið er nú 6% hærra en það
var 2018, langt undir verðlagsþróun
sama tímabils. Á meðan hefur verð á
nautakjöti úti í búð hækkað ár frá ári
þrátt fyrir sexföldun á
tollkvóta og 30-75%
lækkun á útboðsverði
hans.
Áhrif tolla
stórlega ýkt
Ívilnanir fyrir inn-
flytjendur matvæla á
undanförnum árum
hafa ekki skilað sér í
vasa neytenda og má
segja að það komi ekki
á óvart. Það er nefni-
lega algengur mis-
skilningur að tollálagning sé stór
hluti af vöruverði. Umræðan um
franskar kartöflur verður eflaust
rifjuð upp í áramótaskaupinu; hún
sýndi að bæði söluaðilar og lög-
gjafar höfðu ranga hugmynd af því
hvernig tollur er reiknaður á vöru-
verð og ofmátu áhrif hans margfalt.
Töluðu þau eins og tollurinn væri
tugir prósenta af endursöluverðinu
og að afnám hans myndi lækka verð
um sama hlutfall. Raunin er sú að
tollurinn er lagður ofan á innflutn-
ingsverð, sem er í langflestum til-
fellum aðeins brot af endur-
söluverði. Einnig er yfirleitt talað
um að tollur á matvæli sé 76%, sem
vissulega er full álagning í mörgum
tilfellum, þá þarf að hafa í huga að
um tveir þriðju allra innfluttra mat-
væla koma frá ESB og bera því að-
eins brot af þeim tolli ef einhvern.
(Sjá mynd 3)
Áhrif verndartolla á endursölu-
verð eru því minni en oft er haldið
fram og breyting á þeim hefur á
undanförnum árum haft lítil sem
engin áhrif á verðlag. Tollheimtan
vegur mun minna í verði til neyt-
enda en álagning íslenskra endur-
söluaðila. Hins vegar eru tollar mik-
ilvægir íslenskum landbúnaði og án
þeirra myndi landbúnaður leggjast
af í þeirri mynd sem við þekkjum.
(Sjá mynd 4)
Trygging þjóðar
Íslenskur landbúnaður er fjárfest-
ing í fæðuöryggi. Við greiðum fyrir
störf bænda og íslensk matvæli á
margvíslegan hátt, bæði beint með
neyslu og í gegnum skatta og tolla. Að
viðhalda öflugri matvælaframleiðslu á
eyju í Norður-Atlantshafi kostar sitt
en við fáum töluverðan ábata úr þess-
ari fjárfestingu. Íslenskur landbún-
aður sér þjóðinni fyrir um 90% af því
kjöti sem neytt er hérlendis, 96% af
eggjum og 99% af mjólkurvörum.
Gulls ígildi fyrir þjóð í afskekktu landi
eins og við höfum verið reglulega
minnt á síðustu ár. Í skýrslu
Landbúnaðarháskólans frá árinu
2021 segir: „mest af þeirri fæðufram-
leiðslu sem á sér stað hérlendis væri
hægt að tryggja að héldi áfram í ein-
hver misseri eða jafnvel nokkur ár“ ef
eitthvað kæmi upp á varðandi inn-
flutning til landsins. Landbúnaðar-
kerfið okkar og innlenda framleiðslan
er bæði trygging þjóðarinnar þegar
kemur að matvælaframboði og inn-
viður þegar kemur að útdeilingu af-
urða í neyð. Ef Félag atvinnurekenda
og VR fá sínu framgengt og innflutn-
ingstollar verða afnumdir er óljóst
hversu mikil áhrif það hefði á verð til
neytenda en hins vegar er ljóst að
áhrif þess á íslenskan landbúnað og
fæðuöryggi yrðu alvarleg.
Tortryggileg tollaumræða
Sverrir Falur Björnsson
» Í kjarasamningi VR
við Félag atvinnu-
rekenda er bókun um að
félögin ætli að setja
þrýsting á afnám tolla.
Er því kjörið að rifja
upp þróun tollamála.
Sverrir Falur Björnsson
Höfundur er hagfræðingur Bænda-
samtaka Íslands.
sverrirfalur@gmail.com
Innfluttar franskar kartöflur í smásölu
Verðsamsetning, kr.
750
600
450
300
150
Verð til bónda
Framleiðslu- og
flutningskostnaður
Virðisauka­
skattur
Tollgjöld
Aðflutningsgjöld
Álagning
á Íslandi
70 kr.
123 kr.
89 kr.
31 kr.
363 kr.
74 kr.
750 kr.Smásöluverð:
Dæmi um verðsamsetningu á einu
kg. af frönskum kartöflum selt úr
íslenskri lágvöruverslun.
Tollur reiknast sem álagning ofan
á súlurnar tvær lengst til vinstri.
Verðþróun og álögur á innflutning
Vísitölur 2011 til 2015, 2011=100
Gildistaka viðskiptasamnings ESB Magnvísitala innflutnings
Tekjur ríkisins af tollheimtu Verðvístala innflutnings Gengisvísitala
150
100
50
0
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Markaðshlutdeild innflutts kjöts 2007-2022
Innlend framleiðsla Innflutningur Markaðshluteild innflutts kjöts
Meðal markaðshlutdeild: 2007 til 2010 2011 til 2018
35
30
25
20
15
10
5
0
17,5
15,0
12,5
10,0
7,5
5
2,5
0
'07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 '14 '15 '16 '17 '18 '19 '20 '21 '22*
*Árið 2022 telur framleiðslu og innflutning fyrstu tíu mánuði ársins fyrir utan hrossakjötsframleiðslu en hún
hefur ekki verið skráð á Mælaborð Landbúnaðarins. Meðal ársframleiðsla hrossakjöts undanfarinna 14 ára hefur
verið um 1.000 tonn.
Heildarframboð, þús. tonn
Markaðs-
hlutdeild,%
Þróun innflutnings og verðs til neytenda
Vísitölur 2011 til 2015, 2011=100
Gildistaka viðskiptasamnings ESB Verðvístala innflutnings
Gengisvísitala Verðvístala – innfluttar matar- og drykkjarvörur
150
100
50
0
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Mynd 4,
Mynd 3.
Mynd 2.
Mynd 1.
Yfirgnæfandi meiri-
hluti þeirra sem reykja
vill gjarna hætta, en
ekki endilega einmitt
núna. Margir kvíða því
að takast á við fíknina.
Hér fylgja nokkur
heillaráð:
. Sankaðu að þér les-
efni um skaðsemi
reykinga og haltu
áfram að leita að
nýju efni.
Í apótekum og víðar fæst mentól-
munnúði í litlum aflöngum brús-
um sem gott er að fitla við og úða
annað slagið upp í sig til að fá
ferskt bragð.
. Mentól-nefstifti geta líka hjálpað
á svipaðan hátt.
. Í ýmsum heilsubúðum er hægt að
kaupa lakkrísrót sem mörgum
finnst gott að naga eftir að þeir
hætta að reykja. Sagaðu hana
gjarnan niður í bita á stærð við
sígarettur og hafðu bitana í öskju
þar sem þú varst vön/vanur að
hafa tóbakið áður.
. Drekktu mikið af
vatni og hreinum
ávaxta- og grænmet-
issafa.
. Hvernig væri að
safna stubbunum og
ösku í sultukrukku?
Helltu gjarna smá-
vatni yfir og settu
lokið á. Opnaðu ef þú
færð löngunarkveis-
ur og lyktaðu upp úr
krukkunni.
. Hafðu gjarnan tann-
bursta og tannkrem
við höndina og burstaðu tenn-
urnar nokkrum sinnum á dag.
Nikótínfíkn
Sí dag er ljóst að móttökutæki
fyrir nikótín eru í heilanum. Löng-
unin til að reykja grundvallast með-
al annars á óþægindum sem fylgja
því þegar nikótínmóttökutækin fá
ekki sína áfyllingu. Þeir sem reykja
losa sig undan þeirri áþján með því
að reykja. Þegar nikótínnotkun er
hætt fara nikótínviðtökutækin að
hrörna. Æskilegt getur verið að
draga úr áhrifum nikótínfráhvarfs
fyrstu vikur eða mánuði reykbind-
indis, einkum hjá þeim sem eru
mjög sólgnir í nikótín. Undir slíkum
kringumstæðum geta nikótínlyf
reynst gott hjálpartæki. Betri ár-
angur næst með sterkari skömmt-
um ef um er að ræða mikla nikótín-
fíkn. Ef þú ert í þeim hópi er líklegt
að nikótínlyf eins og nikótíntyggjó,
plástrar og munnúði geti hjálpað.
Nálastunga
Ef nálastunga hefur eitthvað að
segja við tóbakslöngun þá eru áhrif-
in líklega í gegnum endorfín því nál-
arnar auka á þéttni þess og annarra
efna tengdra vellíðan. Nálastunga
virkar ekki eins og bólusetning
heldur verður að beita henni reglu-
lega.
Vökvakúr
Ef þú ætlar þér að hætta að
reykja án þess að nota nikótínlyf er
æskilegt að fara á 24 tíma vökvakúr
til að flýta fyrir því að nikótínið
hverfi úr líkamanum. Drekktu mikið
af vatni og sem fjölbreyttast úrval af
hreinum ávaxta- og grænmetissafa.
Fráhvarfseinkenni eru merki um já-
kvæða aðlögun að breyttum lífs-
háttum. Hins vegar eru {dbcomma-
}timburmenn{ldquo} alltaf
óþægilegir og vökvakúrinn flýtir
fyrir bata.
Sálfræðileg fíkn
Allt að helmingur allrar löngunar
í tóbak fyrstu vikur reykbindindis er
tengdur umhverfisþáttum. Það get-
ur því reynst nauðsynlegt að snið-
ganga vissa hluti tímabundið til að
draga úr löngun, sérstaklega ef þú
ert mjög sólgin(-n) í nikótín og
ákveður að nota ekki nikótínlyf.
Forðastu tímabundið það sem þú
veist að vekur sterka löngun í tóbak.
Depurð og streita
Reykingar, depurð og streita
tengjast sterkum böndum hjá mörg-
um. Öll göngum við í gegnum dep-
urð og stress með ákveðnu millibili.
Minningin um „þægindin“ sem
fylgdu því að reykja verður stund-
um til þess að við látum glepjast til
að reykja þegar depurð og erfið-
leikar sækja að.
Blekkingin
Höfum það hugfast að minningin
um „þægindin“ sem fylgdu því að
reykja er blekking. Það var óþægi-
legt að vera með hálftóm nikótín-
viðtæki og þessi óþægindi hurfu
þegar við önduðum að okkur nikó-
tínmettuðum reyk. Það var gott að
losna við fráhvarfseinkennin. Endi-
lega ekki festast í þeim aftur.
Aðstoð
Innan Krabbameinsfélagsins er
áratuga reynsla af stuðningi við fólk
sem vill hætta að reykja. Í síma 800-
4040 er hægt að bóka ókeypis sam-
tal við sérfræðinga í reykbindindi,
bæði á íslensku, pólsku og ensku.
Gleðilegt nýtt ár og gangi ykkur vel.
Reyklaust nýtt ár
Ásgeir R.
Helgason » Það er blekking að
það sé gott að
reykja. Það sem er gott
er að losna við frá-
hvarfseinkennin sem
hverfa þegar reykt er.
Ásgeir R. Helgason
Höfundur er dósent í sálfræði við HR
og sérfræðingur hjá Krabbameins-
félaginu.
asgeir@krabb.is