Hinsegin dagar í Reykjavík - 01.07.2024, Blaðsíða 17

17
Gunnþórunn Halldórsdóttir og Guðrún Jónas­
son voru uppi á umbrotatímum í íslensku sam­
félagi þegar Reykjavík var að þróast úr þorpi
í bæ. Þær voru skráðar saman til heimilis á
Amtmannsstíg 5 í hálfa öld frá árinu 1908. Hér
eru dregin saman nokkur brot og fróðleiks­
molar um ævi og samlíf þeirra í ljósi gagna
sem finna má meðal annars á Kvennasögusafni,
Leikminjasafni og skjala- og upplýsinga­
söfnum á Landsbókasafni Íslands.
Hafa ber í huga að ekki fer vel á því að nota
skilgreiningar nútímans til að lýsa sam­
böndum fortíðarinnar, aðstæður voru allt
aðrar og forsendur ólíkar því sem nú er. En
hvernig sem sambandi Guðrúnar og Gunn­
þórunnar var háttað er fullvíst að þær voru
nánar enda spannaði sambúð þeirra rúma
hálfa öld og telst einstakt dæmi um það
hvernig konur tóku höndum saman, ráku
saman heimili, stofnuðu fjölskyldu og fyrir­
tæki og endursköpuðu á sinn hátt það íslen­
ska samfélag sem þær hrærðust í.
Gunnþórunn Halldórsdóttir —
leikkona og kaupkona
Gunnþórunn Halldórsdóttir fæddist í Reykja­
vík árið 1872. Foreldrar hennar voru Halldór
Jónatansson, söðlasmiður, og Helga Jóns­
dóttir, húsfreyja. Hún bjó við Amtmannsstíg
5 nær alla ævi þar sem móðir hennar seldi
fæði til svokallaðra kostgangara, þar á meðal
pilta í Menntaskólanum handan við götuna.
Á Herranótt, kynntist Gunnþórunn leiklist­
inni og steig hún sín fyrstu skref á leiksviði
með skólapiltum. Hún varð síðan einn af
stofnendum Leikfélags Reykjavíkur, 11. janúar
1897, og lék í fyrsta sinn undir merkjum félagsins
í lok sama árs.
Fyrsta opinbera umfjöllunin um þennan
hæfileika Gunnþórunnar birtist í tímaritinu
Nýja öldin árið 1897:
„Ungfrú Gunnþórunn Halldórs
dóttir tekur sig mjög vel út á leik
sviði, hefir fallega söngrödd og ýmsa
góða hæfileika.“
Gunnþórunn varð snemma þekkt skapgerð­
arleikkona en fyrstu árin lék hún einnig
nokkur karlmannshlutverk. Gagnrýnendur
töluðu nánast undantekningarlaust vel um
frammistöðu hennar á leiksviði, frá upphafi
ferils til enda.
Haustið 1905 sagði Gunnþórunn skilið við
Leikfélagið og lék ekki aftur með félag­
inu næstu tuttugu árin. Hún sneri aftur til
Leikfélagsins rúmlega fimmtug og við tók
annað blómaskeið í Iðnó. Í millitíðinni sat
Gunnþórunn síður en svo auðum höndum
heldur stofnaði hún verslun og tók að sér
hvers kyns skemmtanir í borginni þar sem
hún lék stutta gamanleiki og fór með gaman­
vísur. Oftar en ekki rann ágóði af þessum
skemmtunum til góðgerðarmála. Þess má
geta að hún var fyrsti leiðbeinandi eða
leikstjóri Leikfélags Hafnarfjarðar árið 1908
þegar það setti Apaköttinn og Hættulegt umboð
á svið, og lék hún þar líka sjálf.
Í tilefni af 65 ára afmæli Gunnþórunnar skrif­
aði Lárus Sigurbjörnsson, skjala- og minja­
vörður Reykjavíkurborgar, eftirfarandi í Vísi:
„Gunnþórunn hefir ausið til beggja handa af
óvenjulegri listhæfni gáfna sinna og einstæðu
glaðlyndi og góðvild til alls lifandi.“ Það var
svo á áttræðisafmæli hennar, sem haldið
var með viðhöfn í Þjóðleikhúsinu, að Gunn­
þórunn lék sitt síðasta hlutverk á sviði sem
einnig var eitt hennar frægasta, Vilborgu
grasakonu í Gullna hliði Davíðs Stefánssonar.
Guðrún Jónasson —
bæjarfulltrúi og kaupkona
Guðrún Jónasson, fædd Pétursdóttir árið
1877, fluttist ung með fjölskyldu sinni til
Vesturheims og settist síðar að í Winnipeg.
Þar giftist hún Jónasi Jónassyni (1867-1941),
leikhús- og verslunareiganda, árið 1898 og
tók upp eftirnafn hans, líkt og tíðkaðist þar.
Eftir að móðir Guðrúnar lést, upp úr alda­
mótum 1900, undi faðir hennar sér ekki
lengur í Kanada og vildi snúa aftur heim til
Íslands. Guðrún fylgdi föður sínum heim og
fengu þau inni hjá Gunnþórunni og móður
hennar á Amtmannsstíg 5. Guðrún ætlaði sér
að snúa aftur til Vesturheims en svo fór að hún
settist að hjá Gunnþórunni á Amtmannsstíg.
Hún skildi aldrei formlega við Jónas og fram
til ársins 1933 er einstaka sinnum minnst á
hana sem eiginkonu Jónasar, einkum þegar
hún sigldi til Vesturheims.
Rakel Adolphsdóttir og Sigríður Jónsdóttir
Vinurnar
Gunnþórunn Halldórsdóttir
og Guðrún Jónasson