Helgarpósturinn - 30.11.1979, Blaðsíða 20

Helgarpósturinn - 30.11.1979, Blaðsíða 20
20 Föstudagur 30. nóvember 1979 ^JielgarpjÓSturính— ,, Góðir gæjar / f I þeirri löngu kaffiteriu sem tengir báða sali Kjarvalsstaða, sitja þeir fimm listamenn sem nú sýna i vestursalnum. Ætlunin er að rabba við þá um list þeirra, hugmyndir og viðfangs- efni. Þeir Kees Visser, Þór Vig- af þjóðsögum, Islendingasögum og goðafræði, en það eru ekki nema þrju ár siöan ég fór að spekúlera i að nota þjóðtrú i myndlist. Tölurnar eru eldri. Ólafur sagði að myndröð sin með speglum hefði verið tekin á Myndlist eftir Halldór Björn Runólfsson fússon, Óláfur Lárusson, Krist- inn Harðarson og MagnUs Páls- son.eru afar ólikir innbyrðis. Þó virðist manni sem eitthvað tengi þá félaga saman. Olafur heldur þvi fram að þeir séu allir aö gera, eða fást við sömu hlutina bara á mismun- andi hátt. Magnús er efins, en Kristinn segir að þeir séu að gera ólika hluti. En hvers vegna vinna þeir þá saman að sýningu? Svarið er einfalt: — Because we are so good guys, there cannot be bett- er guys. Þegar Magnús er spurður um hugmyndirnar að verkum hans á sýningunni, segist hann vera búinn að vinna með tölur og bókstafi i nærfellt fjögur ár. Talna- og geometriudæmi þau sem greipt eru i gips á sýning- unni, segir hann eldrihugmynd sem hann hafí unnið úr nýlega. — Þetta á ekkert skylt við söguleg verk min. Ég les dálítið 8 og 16 mm filmur. Sig hefði langað til að hafa video með prósessnum á sýningunni. Slfk tæki eru ekki til á Kjarvalsstöð- um, þött menningarmiðstöð sem stundaðisýningahald þyrfti nauðsynlega á sliku tæki að halda. Fáein videotæki kvað Ölafur vera til i landinu, en leiga á þeim væri sér ofviða. — Ég vona að hugmyndin komist til skila án videos. Ég hef ákveðna og nákvæma for- skrift, eitt form. Restina læt ég ráðast. HUn er tilviljunum háð, hvað, hvenær og hvernig. 1 speglaseriunni geng ég Ut frá þvl að spegillinn sé blekking. Spegilmyndin er öfug við raun- veruleikann. Brjóti ég spegilinn er ekkert á bakvið. öll min verk eru spurning, i þessu tilfelli um raunveruleika ogblekkingu. Fái ég botn i spurninguna, er ég bara ánægður og sný mér að næsta verki, nýrri spurningu. I tal barst að Kees Visser væri Góðu gæjarnir fimm. súrrealisti. Þegar hann var spurður hvort hann teldi að svo væri, svaraði hann þvi játandi. Alla vega væri hann 99% súrrealisti. Hann hlær og segist vera að jóka. — Uppspretta verka minna er raunveruleikinn. Úr honum tek ég það sem ég nota i verk mín. Égnota system i öllum verkum minum. Það sést i blaövefnað- armyndunum á sýningunni. Ég hef miklar mætur á Mondriaan, en get ekki sagt að ég hafi orðið fyrir áhrifum frá honum. Hug- myndir minar eru allt aðrar og vinnubrögðin sömuleiðis. Kees var spurður hvort mis- munur væri á þankagangi hol- lenskra listamanna og Is- lenskra. Hann sagðist hafa heyrt kenninguna um að lista- menn væru háðir þvi umhverfi sem þeir væru sprottnir úr. Hannkveðst samthaldaað slikt skipti ekki máli i samskiptum listamanna frá ólikum löndum. Margt væri likt með sér og is- lenskum listamönnum og margt ólikt. — Ert þú sér á parti á þessari sýningu Þór? Sliku svarar Þór með glotti. Hann segir að þetta sé i fyrsta skipti sem hann noti liti I verk- um slnum. — t þessu tilfelli nota égþáað- eins til aðgreiningar á flötum kassanna. Þetta er bara gamla litafræðin. Þór segist ekki hafa gert sér grein fyrir Utliti kassanna fyrr en þeir voru settir upp á sýning- unni. Heima hjá sér hafi hann þurft að stafla þeim upp til þess að þeir kæmust fyrir. Hann seg- ist samt hafa haft nokkra hug- mynd um lokaniðurstöður, þar sem hannhafigertlitið mtídel af kössunum áður. I verkum Kristins er áberandi mikil teikning. Hann segist alltaf hafa teiknað mikið. — Ég teikna samt með öðru hugarfari en áður. Það er ekki atriði hvort myndin sé vel teikn- uð, heldur hitt hvort hun sýni hvað sé að gerast í myndinni. Éghendi ekki teikninguþótt hUn séilla gerð. SýnihUnþað sem ég vil að komi f ram er takmarkinu náð. Það sama gildir um ljtís- myndir mi'nar. Handbragðið skiptir mig ekki máli. Ég geri vinnuteikningar að ölluogleggmikiði þær. Égvinn likt og arkitekt. Það er háð til- finningu minni i hvert skipti, hvort ég nota teikningu eða ljtís- mynd. Kannski er það bara til- raunastarfsemi. Aö endingu er spurt um skylt og óskylt, likt og óllkt. — Ég hugsa að þU hugsir meira um visUelt Utlit en ég og Kees, segir MagnUs og snýr sér að Olafi. Þessu neitar Ólafur og talið berst að ólfkri mótun. Magnús segist vera háður að vissu leyti þvi, að hann er lærður leik- tjaldamálari. Þess vegna hugsi hann frekar t þrividd, en tvl- vidd. Að endingu koma menn sér saman um að tvivið og þrl-' við hugsun séu jafnrétthá fyrir- bæri. Þegar spyrjandi stendur upp f rá borðum er bUið að ræða um alla heima og geima. Um leið og hann kveður getur hann ekki betur séð en að það sem tengi þessa fimm listamenn sé, „að þeir eru svo gööir gæjar". Sjíning fimmmenninganna mun standa eina viku I viðbót við það sem áætlað var. Henni lýkur þvi ekki fyrr en 2. desem- ber. Hressir Habsborgarar o. fl. Ógæfan dynur yfir Sumir munu telja, að bölvað- ar sinfóniurnar hafi elt mann- kynið frá örófi alda samkvæmt kenningunni: það lifir lengst sem flestum er leiðast. Það eru þó varla nema rUm 200 ár siðan þessi hremming dundi yfir Habsborgararikið og aðrar þjóðir Evrópu, og á þvi ber ábyrgð öðrum fremur Josef Haydn (1732-1809. Auðvitað átti hann sina for- göngumenn. Karl Filipp Etnan- uel Bach (1714-88) næstelsti son- ur þess gamla, kom einkum fyrir nema eitt eða tvö hljóð- færi. En sinfónia, sem auðvitað þýðirbara samhljómur.er fyrst og fremst sónötuform fyrir fjölda hljóðfæra með öllum þeim afbrigðamöguleikum, sem við það skapast. Helstu fyrirrennarar sinfóni- unnar eru annarsvegar óperu- forleikir, sem voru aðeins einn þáttur, og hinsvegar svonefndar svltur, divertimenti o.þ.h. i nokkrum köflum. Það var eink- um einn þegn Habsborgarkeis- ara, Tékkinn Jan Vatslav Stam- its (1717-47), sem byrjaði að sameina þetta allt saman i sin- Eyrna lyst eftir Arna Biörnsson sveigföstu skipulagi á svonefnt sónötuform. En orðið sónata er auðvitað skylt islenska orðinu sónn og liklega skáldmjaðar- kerinu Són, en annars er það komið af itölsku sögninni suon- are: að hljóma. Sónatan er I grundvallaratrið- um byggð upp einsog Gamli Nói, enda var Bellman samtið- armaður hinna ljUflinganna (1740-95). Fyrst kemur laglinu- brot, sem venjulega er kallaö stef: Gamli Nói, gamli Nói guðhræddur og vis Siðan kemur það sem oftast er kallað Urvinnsla. Þá er prjónað við stefið: mikils háttar maður mörgum velviljaður Og loks er upphafsstefið end- urtekið, stundum dálitið breytt: Þótt hann drykki, þótt hann drykki þá samt bar hann prls. Svona gengur þetta i hverjum kafla sónötunnar, sem oftast eru 3-4, stundum með allskyns Utprjóni, tvö stef höfö i einum kafla o.s.frv., en meginbygging- arlagið er hið sama. Sónatan er yfirleitt ekki ætluð fóniu, en Haydn fullkomnaði verkið smám saman. Björninn Haydn samdi yfir 100 sinfón- iur, margar stuttar, og það er ekki fyrr en uppúr 1760, þegar hann er bUinn með um 30 stykki, að hann nær sér á strik og sin- fóniugerðin hjá honum kemst i nokkuð öruggar skorður. Nr. 82, sem flutt var i Há- skólabiói fyrra fimmtudag, er ein þeirra sex, sem hann samdi eftir pöntunum frá Paris 1785-- 86. Oft fengu sinfóniur hans gælunöfn, og þessi er kölluð Björninn. Astæðan er talin sU, að i lokaþættinum notar hann glaðklakkalegt dansstef, sem minnti ParisarbUaá dansandi björn I fjölleikahUsi. A þessum tima var það mjög svo djarft til- tæki að brUka soddan alþýðu- mUsik i „alvarlegu" tónverki. Haydn var nefnilega þótt hægt færi, miklu meiri uppátækja- maður og gefinn fyrir „happen- ings" en menn hafa löngum iialdið. Og hann skaðaðist áreið- anlega ekkert við þennan flutn- ing hljómsveitarinnar okkar. Bóbó Túba Það er harla sjaldgæft að heyra einleikskonsert fyrir fim- bulhljóðfæriö tUbuna. Og hinum metnaðarfulla Breta, Sir Ralph Vaughan Williams (1872-1958) hefur liklega fundist hann þurfa að framleiða eitt stykki af þvi taginu. Hann lauk þó ekki við það, fyrr en hann var kominn yfir áttrætt. Þetta er ljómandi fallegt verk sem komst mjög áheyri- lega til skila bæði af höndum og munni hljómsveitarmanna og ekki siður einleikarans Roger Bobo. Auk þess var skemmti- legtaðhorfa á þennan stæðilega mann righalda með vinstri handlegg um apparatið, sem hann nær hverfur á bak við, einsog til að missa það ekki Ur fanginu oná gólf, meðan hann spilar. Glaðvær snilld Siðasta verkið varð þó skemmtilegast. Og ef frammi- staða hljómsveitar er yfirleitt stjórnandanum eitthvað aö þakka, þá hefur þessi þritugi Gilbert Levine álika góð áhrif hjá okkar stundum genverðugu spilurum og Bohdan Wodiczko og fáeinir aðrir. Antonin Dvorsjak (1841-1904) er af einni músikölskustu þjóð Evrópu, Tékkum, þar sem iðk- un tónlistar meðal almennings er álika sjálfsagður hlutur og bóklestur var hjá okkur. Hann sagði, að allir miklir tónsmiðir hefðu þegið að lani frá söngvum alþýðu. Sjálfur gerði hann það óspart, en ávaxtaði sitt pund þó svo persónulega, að t.d. I hinni frægu sinfóniu „Frá Nýja heim- inum" er naumast unnt að greina sundur, hvað er runnið frá negrasöngvum og hvað Ur heimahógunum. Nokkur ruglingur er á sin- fóniunUmerum Dvorsjaks, þvi hann tölusetti ekki fjórar hinar fyrstu. Þessu hefur nýlega verið kippt i liðinn, svo að umrædd sinfónia nr. 8 var áður nr. 4. HUn er sneisafull af bráðfallegum laglinum, sem snilldarlega er unnið Ur. Verkið býður þvi hljómsveit og stjórnanda glæsta kosti, og nú var þeirra neytt svo ótæpilega að menn voru farnir að klappa af hjartans lyst, áður en hendi væri veifað. Kammersveit Reykjavikur Þetta er fyrirbæri sem fleiri Þjóðaróperan i Prag. Byggð árið 1881. Brann sama ár. Endurreist 1883 fyrir samskota- fé. Snöggir þar. ættu að sinna, og þurfti þó ekki að kvarta yfir dræmri aðsókn á fyrstu tónleikum hennar á Klömbrum 18. nóv. Hér er nefnilega framreidd sU indæla stofutónlist með fáum flytjend- um, sem okkur er I svipinn snöggtum ókunnari I návigi en nokkurntimann sinfóniurnar. Fyrsta verkið var Grand Sep- tour Militaire op. 114 eftir Johan Nepomuk Hummel (1778-1837). Hann var fæddur i Bratislava (einn Habsborgarþegninn enn), en um tiu ára aldur var hann tvö ár i læri hjá Mozart, sem taldi hann eitt undrabarna þess tima. Næstu fjögur árin var hann á tónleikaferðum i Evrópu og hlaut hvað bestar viðtökur i London, enda var landi hans Haydn þá staddur þar i miklum hávegum. Haydn kenndi honum seinna organleik og kom honum svo I þjónustu sinna gömlu hUs- bænda, Esterhazy-ættarinnar, þar sem hann var hirðhljóm- sveitarstjóri 1804-11. En hann var ekki jafnþægur, samvisku- samur (og þó diplomatiskur) þjónn og Haydn, heldur var rek- inn fyrir vanrækslu I starfi. Honum lét semsé ekki vel að þjóna beint undir yfirstéttina og hélst tam. ekki nema tvö ár við sem hirðhljómsveitarstjóri I Stuttgart 1816-18: „Hér er enginn staður fyrir listamann, sem vill auðga heim- inn með verkum sinum, heldur fyrir miðlungsmenn sem hafa mestan hug á að éta og drekka og láta bjóða sér hvað sem er." Svo skrifaði hann i bréfi um haustið 1818, en síðustu 19 árin bjóhann i Weimar. Sem píanisti hefur hann verið talinn einskon- ar tengiliður milli Mozarts og Chopins/Liszts. Og einsog verk- ið atarna ber með sér hefur hann verið snjallt tónskáld, en einhvernveginn kramist milli annarra stórnafna frá sama tlma, svo að verk hans eru hvorkimikiðþekkt ne á loft hald- ið. Næsta verk var Mladi (Æska) eftir Tékkann Leos Janatsék (1854-1928), þriðja stórmeistara þessa hluta Habsborgaradæm- isins á eftir Smetana og Dvor- sjak. Segja má, að tveir hinir fyrrnefndu Bæheimsmenn hafi orðið fyrir áhrifum að vestan, en Moraviubarnið Janatsék fremur að austan, frá Póllandi og Slóvakiu. Og kannski er hann þeirra frumlegastur á líkan hátt og Mussorgski meðal RUssa. Hann var sérstakur að þvi leyti, hvað hann hugaði mikið að hljóðfallinu i tali manna, hverr- 'ar þjóðar sem voru, og reyndi stundum að tUlka það i tónverk- um. Mál- eða talmelódiur vildi hann kalla þetta. Hann sagðist oft ekki skilja orð manna, en hljóðfallið — það væri gægjugat inn i sálina. Gaman væri að vita hvað honum hefði fundist um hljóminn i tali frambjóðenda undanfarið, t.d. hjá þessum barkabitandi kratastelpum I sjónvarpinu, ellegar kjamsinu I Ragnari,málmhöggunum I Geir eða drýldnihreimi Olajó. 1 þessu verki er Janatsék einsog ævinlega furðuferskur og nýstárlegur, enda þótt ekki sé hægt að draga hann I neinn á- kveðinn dilk þeirra nýjunga sem uppi voru I tónlistarheimin- um á hans dögum. Glæsilegasta verkiö var þó ó- tvirætt píanókvintett op. 57 eftir Dmitri Sjostakovitsj (1906-75). Kvintett þessi er einsog önnur meiriháttar stofuverk hans saminn á árunum 1937-40, ein- mitt skömmu eftir að hann hafði i fyrsta skipti hlotið opinberar ákUrur fyrir óperur sinar og sin- fóniur. Þá virðist hann um sinn hafa flUið á náðir innhverfari tónsmiða. Meira seinna um listastrið þessa rUssneska meistara i sambandi við 5. sin- fóniuna.

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.