Helgarpósturinn - 02.05.1980, Blaðsíða 17

—he/garpósturinrL. Föstudag
ur 2. maí 1980
Gaukshreiðrið — fyrir lengra komna
Laugarásbió: Á garöinum
(Scum).
Bresk. Argerð 1979. Leikstjóri:
Alan Clarke.
Aðalhlutverk: Ray Winston,
Mick Ford, Julian Firth.
t nútimaþjóðfélagi eru til
margar þær stofnanir sem eru
eins og lokaður heimur, þaðan
sem fáar fréttir og stopular
berast, og þær fréttir sem ber-
ast eru yfirleitt vondar fréttir
sem fólk kýs að skella skolla-
eyrum viö. Stofnanir af þessu
tagi eru til dæmis geðveikra-
hæli, hæli fyrir þroskahefta,
fangelsi og jafnvel elliheimili.
Mörgum er sjálfsagt i fersku
minni myndin „Gauks-
hreiðrið”, sem gerðist á geð-
veikrahæli, þar sem megi n-
áhersla var lögð á að gera vist-
mennina „meðfærilega”, venja
þáviðlifið innanstofnunarinnar
i stað þess að hjálpa þeim til að
takast á við lifið utanhennar. Sú
mynd fór um heiminn eins og
eldur i sinu og gerði ugglaust
sitt til að draga athygli fólks að
erfiðu vandamáli og auka skiln-
ing á þvi.
Nú er verið að sýna aðra mynd
um annars konar stofnun en
svipað vandamál. Það er
myndin i Laugarásbiói, sem
heitir „A garðinum”. Nafniö er
dálitið villandi, þvi fyrst dettur
manni i hug, að myndin fjalli
um fjör og sprell á stúdenta-
garði, en þvi fer fjarri. Mvndin
gerist öll i bresku unglingafang-
elsi, eða „betrunarheimili” eins
og sumir viíja kallaslikar stofn-
anir.
Það er skemmst frá þvi að
segja, að þessi mynd er svo mis-
kunnarlaus lýsing á lifinu innan
múra slikrar stofnunar, að ótrú-
legt er að hún geti látið nokkurn
ósnortinn. Hún lýsir ofbeldi,
miskunnarleysi og vonleysi á
þann hátt, að maður hlýtur aö
spyrja margra spurninga eftir
að hafa séð hana :
Eru „betrunarhæli” af þessu
tagi nokkuð annað en háskólar
fyrir glæpamenn? Þjóna þau
nokkrum tilgangi öðrum en
þeim að grafa menn lifandi um
lengri eða skemmri tima?
Hvað er refsing? Er þjóð-
félagið að hefna sin á þeim sem
brjóta gegn lögum og reglum?
Er þjóðfélagið á miskunnar-
lausan hátt að verja sig gegn
þeim einstaklingum sem af ein-
hverjum ástæðum hafa gerst
sekir um lagabrot? Eða er þjóð-
félqgið að reyna að leiða slika
einstaklinga aftur inn á mjóa
veginn, betra þá? Eða er refsing
kannski allt þetta?
Og hvert svo sem svarið er við
þessum spurningum hlýtur
maöur að halda áfram að
spyrja: Samræmast fangelsi
þeim mannúðarsjónarmiðum
sem hljóta að vera rikjandi i
frjálsum lýðræðisþjóðfélögum?
Myndin segir frá nokkrum
drengjum sem fluttir eru i
unglingafangelsi. Við komuna
þangað er þeim gert það ljóst,
að fyrir hvert minnsta frávik
frá settum reglum veröi refsað
grimmilega. Enda kemur það á
daginn, að þær kvalir sem biða
þeirra i þessu fangelsisviti
standa i engu hlutfalli viðþær
yfirsjónir sem þeim kunna aö
hafa orðið á utan stofn-
unarinnar. Sá sterki kúgar þann
sem er minnimáttar.
Og þegar tveir drengir láta
bugast af harðræðinu og fremja
sjálfsmorð, þá hefur fangelsis-
stjórnin skýringar á reiðum
höndum: Slys eiga sér stað úti i
þjóðfélaginu — og er þá ekki
sjálfsagður hlutur að slys vilji
til inni i slikum stofnunum?
t lok myndarinnar gera pilt-
arnir uppreisn sem auðvitað er
bæld niður miskunnarlaust.
Þeir sem eru innilokaöir geta
ekki vænst neins réttlætis.
Sjálfsagt má segja að þessi
mynd taki fyrir spurningar sem
eiga rétt á sér i miklu viðara
samhengi heldur en hvað
varðar refsingar og fangelsis-
mál. Hún segir sögu af ófögrum
félagslegum veruleika sem á
sér fyrirmyndir langt utan
fangelsismúra. En fyrst og
fremst er hún stórt og áhrifa-
mikið innlegg i þá umræðu sem i
alltof miklum kyrrþey á sér stað
um vistunarhæli fyrir þá ein-
staklinga, sem einhverra hluta
vegna kunna ekki fótum sinum
forráð úti i þjóöfélaginu.
Þetta er mynd sem enginn
ætti að láta framhjá sér fara.
Hún tekur upp þráöinn þar sem
„Gaukshreiðrinu” sleppir. -ÞB.
Tryggvi ólafsson viö mynd af konu sinnl, sem aft hans sögn lagði lengi
vel meira i kassann en hann.
,,GERi ENGAR KRÖFUR
T/L ÞJÓÐFÉLA GS/NS''
„Þaft dýrmætasta af öllu er
friftur til aft vinna og hann hef ég
nú fengið. Ég geri engar kröfur til
þjóðfélagsins meir,” sagfti
Tryggvi Ólafsson iistmálari I
samtali vift Helgarpóstinn.
Tryggvi opnar á laugardaginn
sýningu I Listmunahúsi, á mál-
verkum sem unnin eru meft
acryllitum á striga. 011 málverk-
in eru unnin á siftustu tveim til
þrem árum i Kaupmannahöfn —
þar sem Tryggvi hefur búift I nær
20 ár.
Hann fór upphaflega utan til
náms, en ilentist i Danmörku.
„Og ég býst tæplega við að koma
hingaö til að búa i bráð," sagði
hann. Framan af vann hann við
ýmislegt, sem til féll og málaði
meöfram. En nú segist hann vera
farinn að hafa efni á að mála
eingöngu.
„Þetta er vonlaust öðru visi. Ég
held að málari, sem getur málað i
12 stundir á dag, sé helmingi
fljótari að ná árangri en hinn,
sem aöeins hefur 6 stundir á dag
til að mála. Aö búa til málverk er
90% vinna.”
Tryggvi sagðist ekki sjá það
sjálfur að málverk sin hafi breyst
mikið siðustu árin.
„Ég er enn að endurskoöa þjóð-
félagið i nútið, fortlð og framtið.
Ég hugsa mér ekki að það sé hægt
aö breyta þvi meö málverkum.
En það má miöla upplifunum,
þannig að fólk skoði hlutina i
kringum sig i nýju ljósi. Þetta er
ekki pólitik nema aö þvi marki
sem allt er pólitik. Dæmiö gengur
ekki upp i myndunum. Ég skil
eftir spurningarmerkið handa
áhorfandanum.”
— SJ
Vans'kapaðar mengunarvarnir
lláskólabió: Ófreskjan
(Prophecy). Bandarisk. Árger#
1979. Handrit: David Seltzer.
Leikstjórn: John Frankenheim-
en. i aftalhlutverkum: Talia
Shire og Robert Foxworth.
Ekki er öll vitleysan eins.
Til dæmis er söguþráðurinn i
þesari vitleysu svohljóðandi, ef
manni leyfist að vitna beint i
sýningarskrá (sem raunar er
mun betri dægrastytting en sjálf
myndin):
„Rob Vern er ungur læknir,
sem starfar i fátækrahverfi
Washingtonborgar, og kynnist
þar mörgu misjöfnu, svo að
hann telur ekki rétt að geta börn
i heiminn. Maggie kona hans,
sem er sellóleikari i hljómsveit
þar i borg, er á annarri skoðun,
en þorir ekki að segja honum að
hún sé orðin ófrisk.
Kvikm yndir
•Mlr Þráin Bertelsjon
Einn vina Robs fær hann til að
fara norður til Mainefylkis til að
kanna þar aðstæður hjáindiána-
ættbálkum, sem hætta er á að
verði aldauða. Vinurinn Vic tel-
ur Rob hafa gott af þvi að losna
úr stórborginni og fara út i
ósnortna náttúruna. Verkefniö
er að sætta sjónarmið pappirs-
verksmiðju og indiánanna, sem
telja sig eiga skógarflæmi, sem
-verksmiðjan hefur keypt og ætl-
:ar að fella i þágu starfseminnar.
Þegar Rob kemur á staðinn
verður hann þess brátt áskynja,
að deilan er meðal annars al-
varleg fyrir þær sakir, að
indiánarnir eru illa haldnir af
einhverjum ókenniiegum sjúk-
dómi. Hvitu ibúarnir i grennd og
einkum forsvarsmaður verk-
smiðjunnar segja að, að þeim
ami ekki annað en þeir séu
stórhættulegir ofstopamenn,
enda séu morð algeng i
héraftinu.
Rob grunar brátt, að stór-
hættulegum efnum, sem eru
meðal annars notuð viö geymslu
trjábola til að verja þau ágangi
þörungs, muni hins vegar um
að kenna. Fær hann svo loks
Isely, starfsmann verksmiðj-
unnar til að játa að þetta sé
gert, svo kvikasilfurssamband,
sem hefur mengaö jarðveg og
vatn, hefur komist i lax og ann-
an fisk á svæðinu og gert hann
stórhættulegan, svo að dýr sem
éti hann, ali af sér skrimsli eða
óargadýr.
Þetta veldur Maggie konu
Robs miklum kviða, og hún
segir honum loks að hún sé
ófrisk. Þau lenda siðan i
bardaga viö skrimslið mikla, en
sleppa naumlega og vona þá, að
Maggie hafi ekki orðið meint af
að eta mengaðan fisk úr vatn-
inu.”
Máliö er sem sé þaö að búa til
hrollvekju með mengunarvarn-
ir að aöalinntaki. Þaö er vita-
skuld fallega meint að vilja
halda uppi mengunarvörnum og
hóta sóðum með voöalegum
skrimslum, en þvi miöur fer
þetta allt i handaskolum hjá
John Frankenheimer, sem
stjórnar þessum samsetningi.
Tæknilega séö er myndin
huggulega gerð i panavision og
með miklum tilkostnaði. En
myndin er gersamlega mis-
heppnuð, bæði sem hrollvekja
og sem ádeila á mengun.
Lofoglast um þýddar
barna- og ungiingabækur
A siðasta ári komu út i
kringum 120 barnabækur. Að
visu getur verið erfitt aö skil-
greina hvaö er barnabók og
hvað ekki, en venjulega er átt
viö bækur sem sérstaklega eru
samdar meö börn i huga sem
kaupendur og lesendur. Af
þessum fjölda eru aöeins 13
frumsamdar Islenskar bækur
og nokkrar eru endurútgáfur á
eldri islenskum verkum. Það
sem eftir er eöa um 100 bækur
eru þá þýddar barna og ung-
lingabækur. Þar af eru rúmlega
60 fjölþjóöaútgáfur en um 30
„venjulegar” þýddar bækur.
Hér sýnist mér vera um
svipaðan f jölda aö ræöa og áriö
á undan, ivið fleiri ef nokkuö er.
Það er sem sagt framhald á
þeirri þróun sem verið hefur að
eiga sér staö undanfarin ár aö
hlutfallið á milli Islenskra og
þýddra bóka verður sifellt
óhagstæöara þeim islensku.
Þro'un síðustu ára
Fyrir um það bil fimmtán
árum og reyndar mestallan
áratuginn milli 1960 og 1970 þá
er hlutfallið milli islenskra og
þýddra bóka 1:2-3. Þá eru
flestar þýddu bækurnar „hefð-
bundnar” bækur, þ.e.a.s. bækur
sem eru að öllu leyti fram-
leiddar hér á landi. Uppúr 1970
fer að bera á fjölþjóðaútgáfum á
markaði hér og á örskömmum
tima verða þær stærsti hluti
útgefinna barnabóka.
Arið 1974 var hlutfalliö milli
þýddra og Islenskra bóka 1:4-5
en núna er þetta hlutfall 1:5-6.
Þessi þróun á sér bæöi
jákvæðar og neikvæðar hliöar.
arnar.
í fyrsta lagi þá hafa komið á
markað margar góðar og
fallegar myndabækur fyrir
ungsta neytendahópinn, börn
undir lesaldri. Fyrir þennan hóp
voru bókstaflega engar bækur
til áður vegna þess hve dýrar
þær eru I framleiöslu fyrir eins
litinn markað og hér er.
1 ööru lagi þá hefur komið út
mikið af alþjóðlegum fróöleiks
og fræöslubókum, sem útilokað
er að gefnar hefðu verið út á
islensku ef fjölþjóðaprentiö
heföi ekki komiö til. Þegar
maður hugsar um sjálfan sig á
grúskaldrinum sem allir
krakkar ganga i gegnum og
litur yfir þann bókakost sem nú
er völ á um hin ýmsu fræði, þá
liggur við að mann langi að
bakka aftur til tiu ára aldurs og
byrja uppá nýtt. Á þessu sviöi
hefur átt sér staö gjörbylting ..
1 þriðja lagi heíur mynd-
skreyting bóka vaxið mjög sem
gerir margar bækur fallegar og
aölaöandi og börn og unglingar
eiga miklu greiöari aögang að
myndefni en áður var. Hins-
vegar er ég ekki viss um að
skólakerfiö hafi mætt þessum
breyttu aöstæðum með aukinni
kennsluiað lesa myndmál og aö
athuga samband myndar og
texta.
Mikilvægasta neikvæöa
atriðið er það aö margar þessar
fjölþjóðiegu bóka eru úthugs-
aður iðnaðarvarningur sem
miðast við að gerast allstaðar
og hvergi og þvi er umhverfi að
aðstæður sneytt öllum sér-
kennum sem gefa þeim
ákveöinn stað og stund. Innræt-
ingin er venjulega smáborgara-
leg ogihaidssöm, miðuö við að
viöhalda heföbundnum gildum
kapitalisks neyslusamfélags.
Aróðursherferöir eru farnar þar
sem notaðar eru hljómplötur,
kvikmyndir, leikföng, föt osfrv.
til að efla söluna hvaö á öðru.
Annað neikvætt atriði er
offramboö á myndefni eða öllu
heldur myndasögum meö
innfelldum texta. Þessar sögur
geta sumar hverjar verið
ágætar útaf fyrir sig, svo sem
Goðheimar, Ástrikur gallvaski
o.fl. sem bæði eru fróölegar og
skemmtilegar, þó aðrar séu
hinsvegar hundlélegar og ekki
mönnum bjóðandi. Það versta
er aö þessar bækur eru svo yfir-
þyrmandi á markaðnum að hætt
er við að mörg börn lesi litiö
annaö og þá er fariö að stefna
lesþroska i voöa.
Þriðja neikvæöa atriðið er svo
áhrif fjölþjóðaprentsins á
islenska bókagerö. Sá hluti
Islenskra útgáfubóka sem fram-
leiddur er erlendis vex sifellt og
er þaö áhyggjuefni bókageröar-
mönnum, en hvað á að gera
þegar islenskur iönaður er ekki
samkeppnisfær? Ég hef þó
miklu meiri áhyggjur af þvi að
frumsömdum Islenskum bókum
fækkar sífellt. Ekki aðeins aö
hlutfali þeirra af útgáfunni stór-
lækki heldur verður titlaf jöldinn
sifellt minni.
Hverjum að kenna
Ég held að bókaútgefendurséu
sökudólgar númer eitt. Það er
einfaldlega gróðavænlegra að
gefa út fjöiþjóðaprent en aðrar
bækur fyrir börn og unglinga.
Tækniþróun undanfarinna ára
ýtir undir þetta. En við þurfum
einnig að eiga almennilega
höfunda sem skrifa fyrir börn
og unglinga og þar er ekki um
sérlega auöugan garð að gresja.
Og ástæöan fyrir þvi að fólk með
hæfileika sækir ekki i þessa
vinnu er liklega sú sama og um
aðra vinnu: launin eru alls ekki
eftirsóknarverð. Og hvað veldur
þvi, ekki bara niska forleggj-
ara, heldur lika smæð
markaöarins og að barnabækur
verða aö vera ódýrar til aö
seljast og af þeim verða þvi
minni tekjur.
Aðalatriðiö er þó að viö áttum
okkur á þvi að hér er á góöri leiö
aö gerast stórslys i Islenskri
menningu og að viö sem menn-
ingarþjóð höfum rænu á aö
bregöast við eins og menn og
forðum þvi aö fslensk barna-
bókagerð leggist af með öllu.
Aðrar þýddar bækur
Þaö kom fram hér I upphafi
að „venjulegar” þýddar bækur
voru um 30. I útgáfu þessara
bóka hefur átt sér stað nokkuð
ánægjuleg þróun siöustu ár.
Fáránlegum unglingareyfurum
hefur heldur fækkað og afþrey-
ingarefni er heldur skára en var
lengi. Mest er þó vert um þaö að
tvö bókaforlög, Iðunn og Mál og
menning, hafa beinlfnis sett á
stefnuskrá að gefa út vandaðar
bækur fyrir börn og unglinga.
Sýnist mér hafa orðið veruleg
aukning á útgáfu vandaðra
þýddra barna og unglingabóka.
Frá siðasta ári má nefna
bækur Astrid Lindgren Ný
skammastrik Emils I Kattholti
og A Saltkráku, sem ég held að
sé ein besta þýdda bók siöasta
árs ekki sist vegna vandaörar
þýðingar Silju Aðalsteinsdóttur.
Einnig má nefna bók Gunnel
Beckman Vorið þegar mest
gekk á og ævintýri Tolkiens um
Gvend bónda á Svfnafelli. Og
ekki má gleyma bókum Marie
Gripe um Elvis og um Nátt-
pabba. Lýstræninginn gaf einnig
út fallega og hárómantiska
unglingaástarsögu, sem ein-
hverjir fáráðlingar hafa verið
að skrifa um i blöðin að væri
klámbók. Fleiri bækur mætti
telja upp en ég læt hér staöar
numið.
HP-mynd: FriðþioíuT