Haukur - 01.01.1902, Blaðsíða 9

Haukur - 01.01.1902, Blaðsíða 9
MKGINATRIÐI HEILSUTR/TCBlNNAft. ,';Meginatriði' Mlsúfræðiimar. Eftir A. Utne. 9. mynd. Tönn, söguð í sundur að enfclilöngu. a, tannholið; b. t'annboin- ið; c, tann- glerungur- inn. (Framh.) Tennurnar erú vír afarhörðu beinefni, og þó er sá hluti þeirra, sem stfendur út úr tannholdinu, þakinn erm þá harðari skel, sem nefnd er taunglerungur. Sá hluti tannarinnar er Balláður króna; sá hlutinn, sem tannholdið lykur um, er nefndur háls, og sa , hlutinn, sem nær inn í skoltbeiuin, er kallaður rót. Innan i hverri, tönn er ofurlítið hol, og í því er „tannkímið", sem er lirrt efni'. Inn í það liggja æðar og taugar gegnum rót- arendana. Æðarnar ílytja tönnunnm næringu, og taugarnar vaJda tilfinningu þeirra. Krónan er tilfimnngarlaus, meðan tannglerungurinn er heill og óskemmd- ur; en komi sprimgttr í hann, eða aðr- ar skemmdir, svo að Ioftið og munnvatnið komist að beinefninu, þá megum vjor eiga það vist, að vjer fáum tannverk áðtir eíi laugfc urh liður. Beinefnið eyðist þá smám saman, og tðnnin verður hol, svo að loftið og fæðan kemst að tanntaugihni og sýkir hana. Af því kémur tannverkurinn. Orsökin tí] þess, að svo margir hafa ónýtar og holar tetmu)'. og þjást af tfttihvofk', Ov venjulega sti, að þeir hirðn, ckki uin að hakki tönnummi hrointtm. eftir hverja máltíð eru æflnlega einhverjar leifar af matnum eftir milli tannanna. Sje þeim ekki komið burt, rotna þær og fúlna og valda þá andfýlu, og ör- smáir gerðaraveppar taka að myndast á tönnunum. Gerðarsvepparnir breiðast tít um tennurnar og sýkja þær, óðarn en einltver sinásprunt'a kemur einhverstað- ar í tanngJorunginn. Holu eða skeinmdu tonnurnar v'alda oft ígerð í tannholdinu, kjálkunurn og kinnunum. Mónn hafa meira að segja fundið tauingar-b tsillur í holtmum í skemmdu tönnunum. (Sjá 33. gr.). Pær geta þá auðveldlega borizt með fæðunni ofan í magann, og þaðan í aðra parta líkamans. Varðveízla tamiainia. Dm íiam allt ríðnr á þvi, að tönnunum sjo ávallt haldið hieinum. Auðveldast er að gera það með tannburs'ta og' voigti vatni. Nauðsynlegt er, að bursta þær einu sinni á hverjum sólarhring, og er bezt að gera það á kvöldin, áður en htittað er. Sje tannsteinn þegar kominn á tennurnar, verður að láta tannlækni ná honum burt, og athugar hann þá um ieið, hvort teminrnðr éru heilar. Sjeu holur komnar í þær, veiður að fylla holurnar með efni, sem munnvatnið eða fæðan vinnur ekki a. Þetta er nefnt tannfylling (á litlondu m;Ui „ptombwing"). Tentutrnai' verða oft fyrii' skemmdum af of heit- um mat, súrum óþroskuðum ávOxtum, ; ediki, siíru pækilkryddi, og öðrttm mjOg siiium mat, einnig af sætum kokttm og öðrum slikttm sætindurn. ískalt vatn og aðiii mjög káldir drykkir geta auðveldlega sprengt tannglorunginn, og þegar sprung- ur eru'komnar í hann, koniast hin leysandi efni að tannbeininu og eyða því, eins og áður er sagt. - 137 — ÉI f Hæfllegastur hiti á öllu því, sem neyta á, er líkamshitinn, 37- 38° 0. , Tennurnar eru eins og vöðvarnir að því ieyti, að þærverða styrkaii og þjettari fyrir, ef iðulega er á þær reynt, með því að tyggja sterklega allan seigan og harðan mat, t. d. hangikjöt, brauðskorpur, harðbakað- ar kökui', harðfisk og fleira þess konar. Sje börnum að staðaldri gefinn matur, sem ekki þarf að tyggja, fá þau ónýtar tennur. Með fciin orðum: veiulu þig þegar í æsku á að nota tenniirnar, og reyndu að „vinna á" matnirm, þótt hann sje harhur eða seigur; liirtu iennurnar vel, og sjáðu um, að þcer sjeu ætíð hreinar, og neytta svo lítils sem auðið er af' því, sem getur skevhmt þær. Tuugan i mannimtm heðr mörg ætlunarverk. Hún starfar sem bragðfœri, málfœri og tyggifæri. Sem tyggifæri hagræðir lmn fæðtmni milli tannanna, með- an á tuggningunni stendttr, og blandar munnvatninu saman við hana. Þegar fæðan er nægilega tuggin, færir tungan hana aftiu' í kokið, og þaðau fer fæðan svo yfir barka- lokið og gegnum vælindið niður í magann. Úr munninum liggja ///M////Æ/M tvser pípur ofa,n um háls- inn niður í holið. Um aftari pípuna, vælindið, fer fæðan íiiðtir í magann, en imi fremri pipuna, bark- anu, streymir loftið niður i ^8^^^-.^. í limgiin og ttpp frá þeim ¦ J...I_____li t aftur. |..-f.---------------- f Þegar vjer rennum ein wl 3 I hverju niður, fellur dálítil 10. inynd. Þverskurður af blaðka fyiil' barkaopið, Og nefi, miiimi oL'hálsi. a, nasa- lokar barkanum, til þess holið; bj gómurinti; c, tungan; x , >< , ,. , , . 3, barkalokið-; c, vælindið; f, að fæðan sknh ekkl geta barkinn. villzt ofan í hann. Biaðka þessi er nefnd barkalok. Vöðvariiir í kokinu þrýsta bitanum (tuggunni) niður í vælindið, og vöðvar þeir í vælindinu, sem eru fyrir ofa-ti binann, draga sig ávallt saman, og þoka bitanum þannig lengra og lengra áleiðis. Loks fer biiinn niðnr um iiiagainiuiiiaini, og er þá kominn nið- ur i maijiiiiu. Milli þess er yjer rennum niður eða kingjum ein- h/erjtt, er væhndið ætíð lokað. Ef vjer hlæjum eða tölum um leið og vjer rennum niður, getur það viljað til, að nokkuð af bit- aiittm eða sopanum komizt ofan í barkann, og er þá komizt svo að orði, að „hrokkið" hafi „ofan í oss", eða að oss hafl „svelgzt á". Það, sem hrokkið heflr ofan í oss, ertir slímhímmma í barkatmm, og veldur þess vegna aköfutn hósta; tekst oss þá venjulega að „Ttósta upp" því, sem komizt heflr ofan í barkann. Eí vjer glevpum stórann bita, sem ekki er nægi- lega tugginn, getur það auðvekilega viljað til, að hann standi fastnr í væiindinu, eða „standi í oss", eins og komizt or að orði. iiánist ekki að ná honum upp með því að liósta, er bezt að reyna að „selja upp", með því að siinga fingrinmn, eða þó öllu heldur fjöð- ur, ef hún eí við hendina, ofan i kokið. Ijosni bit- inn okki við það, og ef ekki er heldm hægt að uá í — 138 —

x

Haukur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Haukur
https://timarit.is/publication/48

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.