Morgunblaðið - 27.11.1973, Side 13

Morgunblaðið - 27.11.1973, Side 13
13 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 27. NÖVEMBER 1973 SÁLUFÉLAG- ARMÍNIR JOHANN HJÁLMARSSON SKRIFAR UM QQ|<^[\yi^[\|[\j-[-|p^ Farvegur þjóðlífsins (JR VESTURBYGGÐUM BARÐASTRANDAR- SÝSLU Safnað hefur Magnús Gestsson. Skuggsjá 1973. Jón Gfslason: UR FARVEGI ALDANNA. Fyrsta bindi. Skuggsjá 1973. 1 FYRRA kom Ut bókin Mannlíf og mórar í dölum eftir Magnús Gestsson, skemmtileg bók og fróð- leg um marga hluti. NU hefur MagnUs sent frá sér bók með efni Ur Vestur-Barðastrandarsýslu. Flestir þættirnir í bókinni eru frá fyrstu áratugum þessarar aldar og sumir þeirra eru frá síðustu árum. Enginn fyrnskublær er þvf yfir þáttunum. Það, sem einkennir þessa þætti öðru fremur er gamansemi; sumir þeirra eru nánast skrýtlur. Þórð- ur Guðbjartsson á Patreksfirði, fóstri Jóns Ur Vör, er þekktur fyrir tilsvör sín. Eftir sögnum MagnUsar Gestssonar að dæma hefur hann gaman af að stríða höfðingjum þessa heims eins og prestum og sýslumönnum. Sagt er frá því, þegar hann reyndi að fá prestinn og sýslumanninn á Pat- reksfirði í uppskipun á kolum og hvernig honum tókst að sannfæra afgreiðslumann nokkurn um, að hann reri við þriðja mann á trillu. Drottinn var sá þriðji á trillunni og það kom sér vel, þegar önglar voru skammtaðir. Sögurnar af Þórði Guðbjarts- syni leiða hugann að Þorpi Jóns Ur Vör, til dæmis ljóðinu Vetrar- degi, þar sem segir frá kaup- manni þorpsins. Kaupmaðurinn leggur höndina á rauðhærðan koll drengsins og stingur tveim kex- kökum í lófa hans. En augnaráð fóstrans veldur því, að drengur- inn skilar gjöfunum aftur án þess að þakka. Jón Ur Vör tileinkaði Þórði Guðbjartssyni 2. útgáfu Þorpsins. Nóg er af skemmtilegu og læsi- legu efni í bók MagnUsar Gests- sonar. Sagt er m.a. frá Helga í Raknadal, Guðmundi Jónssyni vinnumanni, Gunnlaugi Kristó- ferssyni, Eiríki á Konungsstöð- um, Jóni bónda í Breiðavík og séra Þorvaldi Jakobssyni. Dul- rænu frásagnirnar eru magnaðar og sama er að segja um sagnir af fjörulöllum og sjóskrímslum. Sagt er frá niðrilegu, sem er stórt sjóskrímsli „á að gizka um tutt- ugu faðmar á lengd, með tvo fjall- háa hnUka upp úr hryggnum" og kemur upp á sjöára fresti. Það gefur bók MagnUsar Gests- sonar aukið gildi, að hún sínir, svo ekki verður um villst, sam- hengi íslenskrar þjóðtrúar. Is- lendingar hafa sfður en svo glat- að trúnni á dulræn fyrirbrigði. Um það vitna nýjustu sögurnar í bókinni. Um þessa bók Magnúsar Gests- sonar eins og bókina frá í fyrra má segja, að hún er vel skrásett. Höfundurinn hefur auga fyrir aðalatriðum I frásögn, en forðast útúrdúra. Jón Gíslason, sem nú sendir frá sér fyrsta bindi ritsafns, sem hann nefnir Ur farvegi aldanna, hefur birt eftir sig marga sagna- þætti f blöðum og tímaritum. Auk þeirra hafa birst hugleiðingar eft- ir Jón um söguleg efni. í Úr farvegi aldanna eru sagnir og fróðleiksmolar af Suðurlandi. Jón segir frá flóðinu mikla í Hvftá árið 1889, lýsir horfnum atvinnu háttum, birtir brot Ur sögu sunn- lenskra höfuðbóla og lýsir bygg- ingu ölfusárbrúarinnar. Meðal sagnanna eru sagnir úr Laugar- dælahverfi, þáttur um sænaut hjá Loftsstöðum og annar um dul- arfullt hvarf Blómsturvallarimna. En það, sem gefur bók Jóns mest gildi, eru þjóðsögur séra Steindórs Briem, prests f Hruna. Þjóðjsögurnar voru ætlaðar til birti^gar í safni Jóns Amasonar, en komust þangað ekki. Sögur séra Steindórs eru mergjaðar draugasögur eins og sagan um Staðardrauginn, sem hristi framan í mann nokkurn blóðug lungun og lifrina. I Mýrdalssendingunni er sagt frá konu, sem býr til köku Ur tíða blóði sínu og gefur manni til þess að ná ástum hans. Maðurinn kemst að þessu ráðabruggi og bregst hinn versti við, en konan hét því að senda honum sendingu. Prestsdóttirin í Hruna er dæmi- gerð íslensk draugasaga eins og þær gerast bestar. Þær sagnir, sem Jón Gíslason skráir sjálfur, eins og til að mynda sagnir frá Svarfhóli, gjalda þess, hve honum er ósýnt um að vanda mál sitt og gæta hófs f frásögn. Efni- Jón Gfslason viður Svarfhólssagnanna er góður, en Jón spillir honum með marklitlum ályktunum. ÚtUrdúrar fara ekki vel í sagna- gerð eins og þessari. Mestu máli skiptir að komast að efninu og leyfa lesandanum að geta í eyð- urnar. Endurtekningar og ofnotk- un lýsingarorða lýta stfl Jóns, en þótt Jón sé yfirleitt margorður getur hann sagt vel frá. Hann þarf aðeins að beita sjálfan sig aga. Sagnir frá byggingu Ölfusár- brúarinnar taka mikið rúm í bók- inni, en eru því miður of þurrleg- ar. Höfundurinn leggur mest upp Ur alkunnum staðreyndum og að vegsama Tryggva Gunnarsson. Lítil saga frá brúarvígslunni varpar ljósi á hugsunarhátt fólks á þessum tíma. Bóndi nokkur miklaðist af því að hafa drukkið Ur sama staupi . og Hannes Hafstein. Jón Gíslason þarf að leggja meiri rækt við aðgrafa upp sögur af þessu tagi, ef hann ætlar ritsafni sínu þann hlut að verða eftirminnileg þjóðlífslýsing. Ur farvegi aldanna ætti að geta orðið góð heimild um sunnlenskt mannlíf, ef höfundurinn vandar sig betur í næstu bindum. Af nógu er að taka og áreiðanlega er Jón Gíslason meðal fróðustu manna um hérað sitt. „Hvergi hræddur hjörs í þrá” Brjóstbirta og náungans- kærleiki Torfi Halldórsson á Þor- steini Re 21 segir frá sitthverju beggja megin réttvísinnar Bókaútgáfan Örn og Örlyg- ur hf. 1973 Þó að ég hafi kynnzt mörgum sjómönnum um ævina og þá ekki sízt vestfirzkum, hef ég aldrei hitt Torfa Ilalldórsson, sem eftir mik- ið veraldarvaf stur hefur nú setzt að á Hrafnistu. En oft hafði ég heyrt á hann minnzt og um hann talað, áður en ég sá nokkuð frá honum á prenti. Ilann var sagður nokkuð drykkfelldur, ófyrirleit- inn og fíkinn í fjárhættuspií, en öllum, sem nokkuð verulegt til hans þekktu, kom saman um, að hann væri dugandi sjómaður, fiskinn skipstjóri og veðurglögg- ur og ágætur stjórnari í vondum veðrum. Hann var og sagður vel viti borinn og slóttugur, þegar honum þætti það henta, berorður og meinyrtur þá er svo bæri und- ir, og fyndinn og skopskyggn með afbrigðum. Og mjög var haft á orði, hver sjór hann væri af skrýtnum og skemmtilegum sög- um. Þá var og það, að þeir, sem höfðu haft af honum nánust kynni, sögðu hann hinn bezta dreng, vinfastan og hjálpsaman, hreinskiptinn og mikinn mann- þekkjara — og síður en svo lægi hann á þeim brestum, sem væru í fari hans sjálfs. Svo kom þá að því, að Á^eir Jakobsson sagði eftir honum sög- ur í bök, sem kom út fyrir nokkr- um árum, og voru þar lýsingar á nokkrum afburða skipstjórum og aflamönnum, sem hann hafði kynnzt. Virtust mér þær svo skýr- ar og nærfærnar og gæddar svo miklu lífi, að eftir lestur þeirra dró ég ekki í efa glöggskyggni Torfa Halldórssonar á galla og þó einkum kosti þeirra manna, sem hann haf ði á annað borð lagt rækt við að þekkja sem gerst. Þá kom Ut I fyrra ævisaga Torfa, rituð af honum sjálfum, og kennir þar margra grasa, meðal annars sagt frá brellum hans f bernsku og æsku, og kemur þar i ljós, að hann og faðir hans, hinn músikalski söngmálafrömuður Bolvíkinga, Halldór Hávarðsson, hafa lítt átt skap saman. Er það lúmskur grunur minn, að það hafi á ýmsan hátt mótað sitthvað í fari Torfa, sem honum hefur lítt horft til heilla. I bókinni frá í fyrra, sem heitir Klárir í bátana, er sagt frá fjölmörgu í þróun íslenzks sjávarútvegs, sem vert er að þekkja og muna, og ennfremur frá skipstjórum og Utgerðarmönn- um, sem alkunnir voru, og vissu- Bára blá. Sjómannabókin 1973 Útgefandi sjómnna- blaðið Víkingur. FYRIR nokkrum dögum fékk ég senda bók, sem heitir Bára blá. Henni fylgdi miði, sem á var rit- að: Kæri Hagalín. Mér þætti sízt miður, þótt þú minntist einhversstaðar „sálu- félaga“ okkar í Báru blá. Guðmundur Jensson" Eg held mér sé óhætt að fullyrða, að til séu rithöfundar sem ekki séu síður hégómlegir en ég, en vissulega snart það mig notalega, að ritstjóri Vikingsins skyldi kalla mig „sálufélaga" sjómanna enda tel ég það sannmæli en ekki oflof. Ég ákvað svo að lesa bók- ina eins fljótt og mér gæfíst tóm til, og sannarléga þótti mér vænt um, að lestri loknum, að komast að þeirri niðurstöðu, að hennar væri vert að geta að góðu. Efnið hefur Guðmundur Jens- son valið, og er það allt Ur gömlum og uppseldum árgöngum Víkingsins nema kvæðið Eldgosið í Vestmannaeyjum eftir Jónas Guðmundsson, rithöfund og myndlistarmann. Bókinni lýkur á fjórum kvæðum, og er þar kly- kkt Ut með kvæði Jónasar. HUn flytur annars tuttugu frá- sagnir og sögur og einni betur. Þar af eru 16 frumsamdar, og eru höfundar þeirra 15, þar af ein kona, Astrid Vik Skaftfells, sem á þarna vel ritaða smásögu, er ger- ist á hernámsárunum við strend- ur Noregs, og mætti af sögunni ætla, að frU Skaftfells hefði ekki aðeins sem farþegi á sjó komið. I hópi hinna höfundanna eru tvö þjóðkunn skáld, Einar Bragi og Jóhannes Helgi. Hef ég frétt, að Einar Bragi, sem sagnaskáld, hafi ritað söguna 17 ára gamall, og bendir hún ótvirætt til þess, að hann hafði ekki siður getað ritað sögur en ort ljóð. Þáttur Jóhann- esar Helga í bókinni heitir Saltar- inn og segir frá þvf, þá er hann févana unglingur ræðst i það að vinna við höfnina, þegar Hval- fjarðarsíldin kom þar öllu í upp- nám. Ber frásögnin skýr höfund- areinkenni Jóhannesar Helga, og er hún rituð af svo djörfu, sann- eðlilegu raunsæi, að hún á vissu- lega skilað að geymast. Þá er þarna skýr og látlaus og sérlega velrituð frásögn eftir Halldór bónda Kristjánsson á Kirkju- bóli um róðra hans sem lega ber Torfi flestum betur sög- una en sjálfum sér. Svo er það þá bókin í ár, Brjöst- birta og náunganskærleiki. Þar er enn getið föður hans, sem hann hafði þó birt um „lokakafla" i fyrri bókinni. Þar er sagt frá ýmsu frá unglingsárunum og getið ýmissa Bolvikinga, sagðar ferðasögur og minnzt margra, merkra manna sem Torfi hefur þekkt fyrr og síðar, meira eða minna. Þar bregður hann oft á leik og segir frá ýmsu ærið spaugilegu — og þar leysir hann svo rækilega frá pokanum um sér- stöðu og veilur sjálfs sín, að ýms- um mun þykja nóg um, hve djarf- yrtur og berorður hann er. En ekki er að efa hæfni hans til að segja sögur og að hann geri sér grein fyrir, að vel getur farið á að ýkja lítið eitt, enda tekur hann sér I munn þessi orð SigfUsar Sig- unglings í þrjU vor á árabáti frá Kálfeyri í Ön- undarfirði. Lýsir hann mjög vel hinum fátældega og nöturlega aðbúnaði- og hugsunarhætti málfari hinna háöldruðu sægarpa, sem voru félagar hans. Og vel er það tilfundið hjá honum að láta togaramenn koma f heimsókn til þessara vermanna, sem sé að leiða hinn vélvædda nýja tíma til móts við það, sem við var búið til bjarg- ræðis á hinni löngu nauðanaótt þjóðrinnar. Allir aðrir höfundar hinna frumsömdu frásagna hafa annað t”?ggja gert sjómennskuna að ævistarfi eða á sjónum komið undir sig fótum til starfa á þurru landi. Sambærileg greinarkorni Halldórs á Kirkjubóli er frásögn Þorbergs skipstjóra Steinssonar frá Hvammi i Dýrafirði „Aleiðtil sjávarl892.“ Þorbergur varðafla- skipstjóri á þilskipum og siðan hreppstjóri og áhrifamaður í sveit sinni, en í raunsannri og stuttri frásögn af hraðför sinni frá ferm- ingunni til starfs og strits á auð- vitað vélarlausri skakskútu sýnir hann mjögljósa mynd af andstæð- um gamals og nýs. Maður var nefndur Sveinbjörn Kristjánsson. Hann átti heima á ísafirði, var þar aldurhniginn kaupsýslumaður, þegar ég kynnt- ist honum, en var sjómaður á yngri árum sinum. Hann var ágætur sögumaður, kunni vel að herma raddir manna og orðalag og hafði marga*þekkt. Hann var sem sé vel greindur, og hann var einnig hið mesta valmenni. Hann á langa frásögn í þessari bók, Fiskitúr frá ísafirði um aldamót. Þar lýsir hann með ágætum sér kennilegum mönnum, orðalagi þeirra, athöfnum og viðlyndi, svo að þeir standa ljöslifandi fyrir sjónum lesandans, og þá ekki sizt hinn með afbrigðum ein kennilegi Guðmundur Sölvason. Mun ýmsum, sem lesa þennan þátt, koma til hugar, að sukksamt hafi verið stundum hjá sjómönn- um» höfn fyrir þremur aldarfjórð- Framhald á bls. 31 Guðmundur G. Hagalín skrifar: Bók- menntir fússonar, þjóðsagnaritara: Sagan heimtarsitt. I rauninni hefði það getað orðið mikil bók, skemmtileg, fróðleg og sérstæð, ef steypt hefði verið í samfellda heild frásögnunum, sem Ásgeir Jakobsson ritaði eftir Torfa og öllu þvf, sem hinar tvær bækur hans sjálfs, Klárirá bátana og Brjóstbirta og náunganskær- leiki, hafa að flytja, og ef til vill kemur að því, að það verði gert og kannski einhverju bætt við Ur hinum mikla minningarsjóði hins gáfaða, glöggskyggna, skop- skyggna og brostfelduga mann- þekkjara og ævintýramanns. Guðmundur Gfslason Hagalfn

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.